Тхылъыр шIэныгъэм иIункIыбз

ЗэкIэхэми тызэрэщыгъуазэу, тхылъыр шIэныгъэм иIункIыбз, шIэныгъэ къэкIуапI, мылъкушху. СыдигъокIи тхылъыкIэм уимыгъэгушIон плъэкIырэп, тхылъыкIэм ренэу шIэныгъакIэхэр къыхэохых.

ГутIэ Саныет итхылъыкIэу «ГущыIэр макIэу» зыфиIоу бэмышIэу къыдэкIыгъэм къыхэпхын плъэкIыщт шIэныгъэр макIэп. Тхылъыр Iахьищэу гощыгъэ: гупшысэхэр, сатыриплIхэр, поэмэхэр. Апэрэ Iахьыр гупшысэхэр ары. Сэ сишIошIыкIэ, ежь авторым «гупшысэх» зыфиIуагъэхэр иунэе афоризмэх пIомэ нахь тэрэз. Мы афоризмэхэр япчъагъэкIэ 3142-рэ зэрэхъурэр. Iо хэлъэп, бэ дэд. Тхылъым ызыныкъо аубыты. Мы IофшIагъэм изакъоми, научнэ тхылъ псау. Мыхэр зы мафэкIи, мэфитIукIи къэуугъоин, къэуугупшысын материалхэу щытхэп. Ахэр илъэсыбэрэ Iоф зыдишIэгъэ гушъхьэлэжьыгъэх.

«ГущыIэр макIэу» зысIокIэ, сянэжъэу Абрэдж Сарыет игугъу къэсымышIын слъэкIыщтэп. Ащ еджэкIэ-тхакIэ ымышIэщтыгъэми, гущыIэжъэу ышIэщтыгъэр гъунэнчъагъэ. ГущыIэным бэрэ кIыхьэ-лыхьэ зыригъэшIыщтыгъэп. Зыгорэм гущыIэгъу зыфэхъукIэ, ащ зыримыгъэукIыхьэу, гущыIэгъур гущыIэжъкIэ къызэпиутыти, игъогу техьажьыщтыгъэ. СицIыкIугъом къыщегъэжьагъэу сянэжъ къыIощтыгъэ гущыIэжъхэр непэ къызнэсыгъэми стхьакIумэ итых.

Ахэр пщыгъупшэнхэу щытхэп, адыгэ лъэпкъым ыкIи уахътэм апсыхьэгъэ гущыIэх. Ахэм пIуныгъэ-гъэсэныгъэм ылъэныкъокIэ мэхьанэшхо яI.

ТхылъыкIэу «ГущыIэр макIэу» зыфиIорэм кIэлэеджакIохэм яегъэджэнкIэ ишIогъэшхо къэкIонэу теплъы. КIэлэцIыкIур цIыкIузэ гущыIэжъхэм, афоризмэхэм зэрахьэрэ, акIоцIыщыхьэгъэ мэхьанэр икъу фэдизэу анэбгъэсымэ, зэхябгъэшIыкIымэ, яжабзэ нахь къыгъэбаищт, язэхэшIыкI нахь зиушъомбгъущт. Ащ къыхэкIэу кIэлэцIыкIухэр тэрэзэу пIугъэнхэмкIэ гущыIэжъхэм, афоризмэхэм мэхьанэшхо яI, гъэсэпэтхыдэу зэрахьэрэр бэ дэд. ПцIыусыным фэгъэхьыгъэхэр: «ПцIыусым ынэ мэцIыу», «ПцIыусым «сыпцIыус» къыпфиIощтэп», «ПцIыусым зэхихрэ пстэури пцIэу къышIошIы», «ПцIыусыным есагъэм шъыпкъэ къегъэIогъуай»; бзэгухьэныр: «Бзэгухьэм ыбзэгу ипый», «Бзэгум ыуж бырсыр къырэкIо», «Бзэгухьэм зы пхъэнтIэкIу удытемытIысхь», «Бзэгухьэм пыир ихъой»; къэрарынчъагъэр: «Къэрар зимыIэм бжъакъо тета?», тыгъуакIор, хъункIакIор: «ТыгъуакIом ылъэгъурэр зэкIэ ий», «ТыгъуакIом ахъщэ лъэханэрэп», «ТыгъуакIом укIытэ ышIэрэп», «ТыгъуакIом ыIэ кIыхьэ», ныбджэгъуныгъэр: «Ныбджэгъум ыблыпкъ мыжъо дэпкъым нахь пыт», «Ныбджэгъур мылъку ыкIи, кIэгъэкъон ыкIи», «Ныбджэгъужъыр — ныбджэгъушIу», «Ныбджэгъум иунэ благъэ»; зэфагъэм, дэхагъэм, шIугъэм, цIыфыгъэм, цIыф-зекIокIэ-зэхэтыкIэ дахэхэм уафапIу: «ЗэгурыIоным ылъапсэр гущыI», «ЦIыфыгъэр Iахь пчъагъэу зэхэлъ», «ЦIыфыгъэ зэхэлъыр гушъхьэлэжьыгъэм фэлажьэ», «ШIу зышIэрэр шIушIагъэ щыкIэрэп», «ШIум бэ, макIэ иIэп». Ащ фэдэ афоризмэхэу Саныет итхылъ къыхэхыгъэхэм бэ къяпIолIэн плъэкIыщтыр…

Непэ лъэхъаныкIэу тызхэтым кIэлэцIыкIухэм ащыщхэм жъалымыгъэ зекIуакIэхэр къябэкIы зыщыхъугъэм, къыткIэхъухьэрэ ныбжьыкIэхэм гущыIэжъхэм, афоризмэхэм ямэхьанэ икъу фэдизэу анэдгъэсымэ, ядгъашIэмэ ишIуагъэ къэкIонэу къытщэхъу. Ащ пае кIэлэеджакIохэр зэреджэщт тхылъыкIэхэу къыдэкIыхэрэм нахьыбэу гущыIэжъхэр къащытыгъэн фаеу теплъы. АщкIэ IэубытыпIэшIу хъущт мы тхылъыкIэм къыдэхьэгъэ гупшысэхэр.

ГутIэ Саныет адыгэ лъэпкъэу зыщыщыр къыхэщэу игупшысэхэр гъэпсыгъэх икIи ахэр къэIокIэ дахэкIэ тхьапэм ригъэкIугъэх. Ар зымыуасэ щыIэп. Лъэпкъэу зыщыщым шIухьафтын ин фишIыгъ.

Тхылъым иапэрэ Iахь къыкIэлъыкIорэр сатыриплIхэр ары. Ахэри япчъагъэкIэ макIэхэп, зэпстэумкIи 219-рэ мэхъух. Мы сатыриплIыхэми ушъыеу, гъэсэпэтхыдэу къахэпхын плъэкIыщтыр макIэп. Ахэми пIуныгъэ мэхьанэу зэрахьэрэр лъэшэу ины: Чэщ макъэр чыжьэу мэIу… /Чэщ шIункIым шъэф щымыIу…/Тинахьыжъхэм джаущтэу аIо, /Ауми чэщым шъэф щытэIо./ Хьэрамым иIэр шIомакI:/ Ыугъойрэ былымыр шIомыкI./ IэмычIэр зэкIэлъэу мэлIэжьы — /Дунаим IэнэкIэу ехыжьы./ ПцIи шъыпкъи зэфэдэу пыим егъэфедэ, /Зэхэпх пшIоигъор тхьакIумэм къыредзэ./ Ежь ышъхьэ закъо ифедэ къелъытэ,/ Жъалымэу о псыдзэм ухедзэ./

ТапэкIэ кIэлэеджакIохэр зэреджэщтхэ тхылъыкIэу къыдэкIыщтхэм, мыхэм афэдэ сатыриплIыхэри ащыдгъэфедэшъунэу амал щыIэ хъугъэ. Анахьэу грамматикэ гъэцэкIэн зыпылъ IофшIэнхэр кIэлэеджакIохэм ябгъэшIы зыхъукIэ, ахэр лъэшэу Iэрыфэгъу хъущтых.

Тхылъэу «ГущыIэр макIэу» зыфиIорэм иящэнэрэ Iахь поэмэхэр. Ахэр япчъагъэкIэ зэрэхъухэрэр хы: «Гур зэгупшысэрэр», «IулIэIуданэу хыягъэр нафэ», «Iаджи щэхъу мы дунаим», «Гъэтхэ пшъэхъунэхэр», «Лъэхъу телъ дунаим», «МакIо уахътэр». Мы поэмэхэм гупшысэ ин ахэлъ: зымэ щыIэныгъэ гъогоу къэпкIугъэм щыщ пычыгъохэм джыри зэ зафэбгъэзэжьэу узэрагъэплъэкIыжьы: поэмэу «IулIэIуданэу хыягъэр нафэ» зыфиIорэм щыщ пычыгъу:

«Хафэшъ хафэ нэплъэгъу дыджыр, /Зыфэбдзыгъэм ыгу епыджы. /Пчыпыджынэу папцIэшъ папцIэ, /Зэпыджыгъэм фэхьэцахэп»./; адрэмэ уапэкIэ илъ гъогуми урагъэгупшысэ: «Гур зэгупшысэрэр» зыфиIорэм щыщ пычыгъу — «Дунаим тетэп зэ мылIэжьын, /НапIэр зэтеплъхьэмэ, хэт гуIэжьын? /УрямыкIасэу цIыфхэм сфэIонэп, /Ау лыеу цIыфхэр пфэлъэIонхэп»./

ТхакIо, усакIо пэпчъ ежь хэушъхьафыкIыгъэу тхэкIэ гъэнэфагъэ — «почерк» иI. ГутIэ Саныет хэушъхьафыкIыгъэу, ау литературнэ шапхъэхэу щыIэхэр къыдилъытэзэ, игупшысэхэр тхьапэм ригъэкIугъэх. Поэмэхэу «Iаджи щэхъу мы дунаим» ыкIи «Гъэтхэ пшъэхъунэхэр» зыфиIохэрэр зэрэтхыгъэ шIыкIэм зэкIэм унаIэ теодзэ. Зы пычыгъор къызэриухырэ гущыIэмкIэ адрэ къыкIэлъыкIорэ пычыгъор къырегъажьэ. ГущыIэм пае, поэмэу «Гъэтхэ пшъэхъунэхэр» зыфиIорэм щыщ сатырхэр: «Фэпэжьыгъэу чъыгыр бэу кIэракI./ КIэракI дунаир гъатхэм»; «Ощх зэпымыоу чIым къытефарзэх./ Къытефарзэ чIыгум гъэтхэ жьыбгъэр»./

Поэмэхэми зы жьыкъэщэгъоу, псынкIэу, узIэпащэу уяджэ. Ащ фэдэу уитхыгъэхэр усэ шъуашэм илъэу уигупшысэхэр къипIотыкIыныр псынкIагъоп, ау Саныет ар дэгъоу къыдэхъугъ. Ахэр зэкIэ ГутIэ Саныет итхыгъ, игупшыс, илъэуж.

ЦIыф пстэури усакIоуи, тхакIоуи къэхъухэрэп. Ар ежь цIыфым къыдэхъугъ пIоми ухэукъощтэп, ар ежь Тхьэм къыхилъхьэгъэ «талант» зыфаIорэм фэд. УсакIоми, тхакIоми а талантэу ахэлъыр агъэфедэзэ, ягупшысэхэмкIэ, ятхыгъэхэмкIэ шъхьадж илъэуж нэф лъэпкъым къыфегъанэ. Уегупшысапэмэ, ащ нахь тхъагъо щыIа?

Арышъ, Саныет, узытет гъогум пшъхьэ Iэтыгъэу урэкIо. УитхылъыкIэу «ГущыIэр макIэу» зыфиIорэр лъэпкъэу узщыщым фэптхыгъ. ТапэкIэ джыри тхылъыкIэхэм тыкъяжэ.

Мы тхылъэу зигугъу къэтшIыгъэр литературэмкIэ АР-м и Къэралыгъо шIухьафтын къызфагъэшъуашэмэ хъунэу къагъэлъэгъуагъэхэм ащыщ. Тхылъым шIухьафтыныр тефэу тэлъытэ.

КIЭСЭБЭЖЪ Нэфсэт.