Тхылъыр ныбджэгъу шъыпкъ

БэмышIэу Хьакъунэ-Хъуажъ Заремэ кIэлэцIыкIухэм апае усэ цIыкIухэу ытхыгъэхэр зыдэт тхылъэу «Ныбджэгъу къысфэхъу» зыфиIорэр къыситыгъ, сигуапэу седжагъ. Тхылъыр едзыгъо-едзыгъоу зэтеутыгъэ: «Сабыигъор хъопсагъо», «Тхыбзэр хэти иныбджэгъу», «Дахэ тидунай», «Бзэр – псэ», «Ахэр зэрэгъэшIэгъонхэр», «Iоф тымышIэу тыщысышъурэп», «Шэн-хабзэхэм тагъэдахэ», «ИлъэсыкIэ», «Баснэхэр», «Поэмэхэр». ЗэкIэмкIи япчъагъэкIэ усэхэр 400-м, баснэхэр 20-м ехъух ыкIи поэмэхэр 7 зэрэхъухэрэр. Тхылъым иедзыгъо пэпчъ сурэтхэмкIэ гъэкIэ­рэкIагъэ.


КIэлэцIыкIу IыгъыпIэмэ ачIэсхэ кIэлэцIыкIухэм къащегъэжьагъэу кIэлэ­еджакIохэу гурыт еджапIэхэм аще­джэхэрэм анэсэу, гъунэ иIэп а усэхэр зэзыгъашIэмэ хъущтхэр. ЕджапIэм щеджэхэрэ кIэлэеджакIохэмкIэ тхылъыр лъэшэу Iэрыфэгъу. Шрифт инкIэ гущыIэхэр зэрэтхыгъэм, зэрэхэутыгъэм къыхэкIыкIэ, еджэрэм къемыхьылъэкIэу, иеджэн къегъэпсынкIэ. Ежь усэ цIыкIухэми, баснэхэми, поэмэхэми мэхьанэ купкIэу яIэри гурыIогъошIу, IупкIэу, дахэу къэтыгъэшъ, тхылъым лъэшэу узIэпещэ. Усэхэм, баснэхэм, поэмэхэм уакъытегущыIэныр атефэ, ау ащ фэдэ пшъэрылъ зыфэзгъэуцурэп, ар гъэзет нэкIубгъомкIэ бащэ хъущт. Ау зырызмэ ягугъу къэтшIын. ГущыIэм пае, кIэлэцIыкIу IыгъыпIэм кIохэрэм апай иусэхэм ащыщхэр: «Мыгъырэм, лъытэ­ныгъэ тефэ!», «Сыдэу тиудэгугъ», «Къыт­хэсыжьэп зи гъырынэ!», «Къыщэфыщтхэр фэзгъэпытагъ», «Сянэ щызгъэгъупшэ хъущтэп», «Сыхэлъынэу сыфай сипIэ», «Сэри сиIэн фай дэсыгъо!», «Хэт ышIэра непэ хъущтыр?», «Щызгъотыгъ ныб­джэгъухэр», «Сыхъунэу сыфай кIэлэпIу», «Алим хъугъэ кIэлэ даIо», «КIэлэ дэй IыгъыпIэм чIэсэп» ыкIи нэмыкIхэр. Мы усэ цIыкIухэр зы мэхьанэ гъэнэфагъэ зэрепхых. КIэлэцIыкIухэр апэрэу кIэлэцIыкIу IыгъыпIэм кIонхэу зыра­гъа­жьэкIэ зэрэгъыхэрэр хэти тэшIэ, ау цIыкIу-цIыкIузэ есэх, кIэлэцIыкIухэр зэныбджэгъу мэхъух. Заремэ иусэхэмкIэ кIэлэцIыкIухэр зэгурыIоныгъэм, ныб­джэгъуныгъэм фегъасэх.

Ежь Заремэ кIэлэцIыкIухэр шIу зэрилъэгъухэрэр, яIокIэ-шIыкIэхэр ыгукIэ зэрэпэблагъэхэр иусэхэм ахэолъагъо. Зы мэзэ закъо нахь зымыныбжь сабыим иIокIэ-шIыкIи, нахь ныбжь зиIэ кIэлэ­цIыкIухэм яшIыкIэ-гъэпсыкIэ зекIуа­кIэхэри, ежь кIэлэ­цIыкIухэм ахэтэу адэ­гущыIэу, адэджэ­гурэм фэдэу, иусэхэм дэгъоу къаще­гъэлъагъо. КIэлэцIыкIухэм цIэ зэфэшъ­хьафхэу афиусыгъэхэр атефэ дэдэх, умышIахэу ахэм ядунай ухещэ, шIу уегъэлъэгъух, ныбджэгъу къыпфешIых.

«Тхыбзэр хэти иныбджэгъу» зыфиIорэ едзыгъом усакIом кIэлэцIыкIухэм агуригъаIомэ шIоигъу тхылъым дахэу узэрэдэзекIон фаер, ар шIэныгъэм икъэ­кIуапIэу зэрэщытыр, дэгъоу уеджагъэ зыхъукIэ цIыф Iуш, цIыф гъэсагъэ узэрэхъущтыр, еджапIэм чIэхьэгъэ кIэлэеджэкIо цIыкIухэр тIэкIу-тIэкIузэ къегъэгущыIэх, хьарыф тхыным, усэ къеджэным афегъасэх.

Ныбжь уиIэу Заремэ итхыгъэхэм уяджэ зыхъукIэ, блэкIыгъэ кIэлэцIыкIугъор унэгу къыкIагъэуцожьы. А лъэхъаным пэкIэкIыгъэхэ шэн-зекIуакIэхэр, IокIэ-шIыкIэхэр, гупшысэ дахэхэр угу къагъэкIыжьых. ИкIэрыкIэу сабыигъом итхъагъо ухащэ.

Едзыгъоу «Бзэр – псэ» зыфиIорэм усэ 39-рэ къыщытыгъ. Ахэм шъхьэу афишIыгъэхэмкIэ къэошIэ Заремэ иныдэлъфыбзэ зэрикIасэр, зэрэры­гушхорэр. Ахэр: «Бзэ зимыIэр хэтми лъэпкъэп», «Ар зыкIи чIэтынэ хъущтэп!», «Адыгабзэр щыI бзэ лъэшэу», «Ныдэ­лъфыбзэр сэгъэтынчы», «Ным бзэр есэгъапшэ», «Адыгабзэр тэгъэдахэ», нэмыкIхэри. Усэу «Уадыгэп, бзэ пIумылъмэ» зыфиIорэм мырэущтэу къыщеIо: «Уадыгэп, бзэ пIумылъмэ,/ ЗыкIи зыщымгъэгъупш улIмэ!/ ГъэIорышIэ ифэшъуашэу,/ Зехьэ ар адыгэ шъуашэу,/ Нахь дахэ зэрэщымыIэр/ ЗэгъашI! – СыкъыбдэгущыIэ/ Цыхьэ пфэсшIэу силъэпкъэгъур,/Сэщ фэдэу шIу зэ­гъэ­лъэгъу,/ Адыгабзэу сынэу, сыпсэу, АдыгэхэмкIэ шъоупсыр./ Уадыгэп, бзэр пIумылъмэ,/ ЗыкIи зыщымгъэгъупш улIмэ!»

Мы усэхэм нафэ къытфашIы ады­габзэр зэрэбзэ баир, зэрэдахэр, бзэ щэрыоу эрэщытыр ыкIи ар дэгъоу ошIэмэ къырыпIон плъэкIыщтыр зэ­рэбэдэдэр. Заремэ кIэлэцIыкIухэм яныдэлъфыбзэу адыгабзэм тефэрэ уасэр зэрэфари­гъэшIыщтым ынаIэ тет.

Баснэхэр кIэлэцIыкIухэм лъэшэу ашIогъэшIэгъоных. Зэрэхабзэу, ахэм ахэтхэ герой шъхьаIэхэр псэушъхьэхэр арых. Ахэр къэгущыIэх, мэщхых, мэсэмэркъэух, яшэн-зекIуакIэхэр дэгъоу тэлъэгъух. Зыр тэумысы, адрэм тыгу фэузы, дэгъу горэ къыдэхъумэ тшIоигъу. Ахэм зэкIэм кIэлэцIыкIум идунэееплъыкIэ зэрахъокIы, еджэным кIагъэгушIу. Уахътэу тызыхэтым диштэхэу ибаснэхэр гъэпсыгъэх. Щхэных, кIэкIых, сэмэркъэур къябэкIы, ау гупшысэ гъэнэфагъи ахэлъ. КIэлэцIыкIухэм къэгъэлъэгъон цIыкIухэр къябгъэшIынхэмкIэ ахэр лъэшэу Iэры­фэгъух. ГущыIэм пае, «Чэтыум ит­хьаусых» зыфиIорэм мырэущтэу къыщеIо: «Психологым дэжь Чэтыур/ КIуагъэу, феIуатэ идао./ Къысщэхъу сишэн хъоу кIэкIы,/ Загъорэ сIорэр зэтекIэу./ СшIэрэп ныIа хъурэ-шIэрэр/ «Китикатыр» зысшхырэм,/ Сэхъу цыгъомэ сыгу ягъоу,/ Сыд есшIэмэ хъущт гу мыгъом?/ «Китикат» имылъы зыхъукIэ,/ Цыгъохэм сынэ къафекIы,/ Сишэн зэблэхъу сыщысзэ,/ КъысэпIона сиIэ узыр?»

Ипоэмэхэм шъыпкъэр къябэкIэу, къэIокIэ гъэшIэгъонхэр егъэфедэх, купкI яI. Сыд зымыуасэхэр пасэм адыгэ лъэпкъым ыгъэфедэщтыгъэхэу, ау ты­зыхэт уахътэм димыштэжьхэрэ пкъы­гъохэу зитеплъи, зишъуаши тымы­шIэжьхэу, зыцIэ тIэкIэзыжьыгъэхэу, жъы хъугъэхэ гущыIэхэу итхыгъэхэм къахигъэнагъэхэр?! Шъыпкъэ, а музеим чIэтхэм ащыщэу непэ адыгэхэм кушъэр агъэфедэ. ПIуаблэри зидэпкъ пылъэгъэ унэгъо зырызми уаIукIэуи къыхэкIы, ау адрэ зыцIэ къыриIохэрэ пкъыгъохэр унагъохэм арыбгъотэжьынхэкIэ сыгу­гъэрэп. Поэмэу «Музеим сыкъыщекIокIы» зыфиIорэм Заремэ пкъыгъо пэпчъ дэгущыIэмэ, Iэ ащифэзэ, ахэр зэкIэ дэгъоу унэгу къыкIегъэуцох: «Тыхэп­щыжьыгъ, мыжъошъхьалыр! «А къыбготы гурхъур къэджэ,/ Зыщышъумгъэгъупшэба марджэ/ Ашраим къэсыгъах игъо! /ЕIо хьантхъупсы гъэжъогъоу»/; «ПIуаблэу пылъыр гъэлъэгъонэу /Зэгорэм илъыгъ тиунэ./ Сызэплъырэ пIоблэ хьашI-къошIыр, / Сятэжъ IутIэныр къызешIым,/ Сыригъусагъ сысабыеу»/; «ЗэрегъэкIух гухьарэхэу, /ПIуаблэм хэтхэр./ Хъупкъэм дэкIы IутIэныкIэр, /Зищыхьэзэ».

Джащ фэдэу поэмэу «Оры сызыер, Нэчэрэзый!» зыфиIорэм IэрышI псы­убытыпIэу ашIыгъэм цIыфхэм гумэкIы­гъоу, тхьамыкIагъоу къафихьыгъэхэм ягугъу къыщешIы, игущыIэхэм гур агъэузы, афызы: «Сыд фэдиз гум кIэхэкIыгъа?/ Унэр щылъыгъ ракIыкIыгъэу,/ ХычIэ ашIыгъ ар гуIэзэ./ Нэпс щыугъэр нэм къыкIэзы,/ Ыуж рагъэхьагъ чъыгхатэр,/ ЧIы чIэгъым апсэхэр чIатIагъ»./

Тхылъэу непэ зигугъу къэтшIыгъэр кIэлэцIыкIухэм игъорыгъоу ныбджэгъушIу афэхъу. Ежь авторыми «Опсэу, Зарем!» есэIо. ГъэхъэгъэшIухэмкIэ тыфэлъаIо.

КIэсэбэжъ Нэфсэт.
Адыгэ республикэ сэнэхьат хэ­гъэ­хъо институтым иIофышI.