Тутыныр чIэдзыжьыгъуая?

Мы упчIэм теубытагъэу джэуап гъэнэфагъэ специалистхэм къыратырэп. Ар къызхэкIырэри гурыIогъуаеп: цIыфхэр зэфэдэхэп, илъэс пчъагъэу тутын зэрешъохэрэм, ащ «зэрепхыгъэхэм» илъэшыгъи бэ ялъытыгъэр.

Зыхэр езэщыхэшъ, чIадзыжьы, адрэхэм япсауныгъэкIэ къямыкIоу IэкIыб ар ашIы. Тутынашъохэм макIэп ахэтыр псауныгъэм ащ зэрарэу рихырэр къыгурыIоу, ащ къыхэкIэу ар чIидзыжьыным фэшI амал зэфэшъхьафхэр ыуплъэкIухэу. Сыдэущтэу ор-орэу IэпыIэгъу узыфэхъужьын плъэкIыщта?

Тутыныр чIэудзыжьыным иамалхэу специалистхэм къыхагъэщыхэрэм ащыщхэм шъуащыдгъэгъозэн. Ау зэкIэми апэу къэIогъэн фае теубытэгъэ пытэ ащкIэ пшIынэу, гукIуачIэ уиIэнэу зэрэщытыр.

Лъэшэу, уикъарыу къызэрихьэу Iоф пшIэныр

График пхъашэ, зэпымыоу Iоф зыщашIэрэ чIыпIэм уIутмэ, тутын уешъонэу уахътэ къыхэкIырэп. Компаниябэхэм джы яIофшIапIэхэм тутын ащырагъашъохэрэп ыкIи ащ пымыщагъэхэр нахь къыхагъэщых. Арышъ, уиIэнатIэкIэ улъыкIотэным фэшI ащ фэдэ IофшIэпIэ чIыпIэ къэбгъотымэ «тхьакIумкIыхьитIу зэдэуукIэу» специалистхэм алъытэ.

Спортыр, пшIогъэшIэгъон IофыгъуакIэм упылъыныр

Тутыным анахь ипыир спортыр ары. Специалистхэм зэралъытэрэмкIэ, спортым пкъышъолым ибиохимиекIэ мэхьанэшхо иI: ащ ишIуагъэкIэ организмэм «къешIы» эндорфинкIэ заджэхэу Iофым рэзэныгъэ, гуапэ цIыфым зэрэхигъуатэрэм изэхашIэ къэзытырэр. Гупсэф къыозымытырэ гупшысэм укIэрищын ылъэкIыщт узыIэпызыщэщт IофшIэн горэм уфежьэми. ГущыIэм пае, сурэттехыным зыфэбгъэсэнэу, машинэр зепфэныр пIэ къибгъэхьанэу, IэкIыб къэралыгъуабзэм уфеджэнэу ебгъажьэмэ. Джащыгъум къыбдэхъурэм укIэгушIузэ, тутыныр угу къэмыкIэу охътабэ тешIэн ылъэкIыщт. Нэужым ар пщыгъупшэжьыпэнышъ, ар уищыIэныгъэ хэмытмэ узэрэщыIэн плъэкIыщтыри къыбгурыIонэу уахътэ къыокIущт.

ЗекIонми ишIуагъэ къэкIо

Тутыным бэрэ ешъуагъэхэу ар чIэзыдзыжьыгъэхэм къызэраIорэмкIэ ыкIи медицинэ ушэтынхэм къызэрагъэлъагъорэмкIэ, тутынашъоу ар IэкIыб зышIы зышIоигъомкIэ анахь къиныр апэрэ тхьамафэр ары. А лъэхъаным тутыныр угу къэмыкIыным, ащ нахь макIэу уегупшысэным фэшI мазэрэ укъэтынэу зекIо укIоныр амалышIоу специалистхэм алъытэ. БайдаркэхэмкIэ псыхъо

чъэрым «уехыныр», шыхэмкIэ къэпкIухьаныр, чIыпIэ гъэшIэгъонхэм уащыIэныр — зэкIэри IэпыIэгъушIу къыпфэхъущт. Ау анахь шъхьаIэр узыкIыгъущт купым тутын ешъорэ хэмытыныр ары. Ори тутын зыдэмыштагъэу, ар къызIыпхыни щымыIэ зыхъукIэ, уеуцолIэщт ащ узэремышъошъущтым.

Медицинэ IэпыIэгъур

Ар зищыкIагъэр тутын бэшIагъэу ешъохэу, «стажышхо» ащкIэ зиIэхэр ары. ЦIыфым къин ымылъэгъуным, «стрессыр» тырихыным фэшI врачым Iэзэгъу уц ащ къыфыритхыкIын ылъэкIыщт. КъыхэкIы гипнозыр, кодированиер, «иглоукалывание» зыфаIорэр къызфэгъэфедэгъэнхэ фаеу наркологхэм алъытэу. Ахэр зэкIэ психотерапиер ары зыхахьэхэрэр ыкIи нэбгырэ пэпчъ IэзэкIэ амалэу ищыкIагъэр шъхьафэу къыфыхэхыгъэн фае.

Тутыныр цIыфым зэрэчIидзыжьыщт шIыкIэр, амалыр къыфыхэхыгъэным фэшI, специалистхэм зэралъытэрэмкIэ, зэкIэми апэу гъэунэфыгъэн фае тутынашъор ащ (тутыным) «зэрепхыгъэм» илъэшыгъэ, ибагъэ. А зэпхыныгъэр психологическэ къодыеу щытмэ — IэпыIэгъур нэмыкI, нахь хьылъэмэ — никотин зыхэлъ препаратхэр ыгъэфедэнхэу врачым игъоу ылъэгъун ылъэкIыщт.

Пластырьхэр, никотин зыхэлъ жвачкэхэр

Мыхэр пщэфынхэ плъэкIыщт, рецепт ищыкIагъэп аптекэхэм ащызэбгъэгъотынхэм фэшI. Арэу щытми, ахэр къызфэбгъэфедэнхэм ыпэкIэ врачыр упчIэжьэгъу пшIымэ нахьышIу. Мыхэм пкъышъолым никотинэу IэкIагъахьэрэр мэкIэ дэд, тутыным ущэсэхъукIыжьыфэ къин умылъэгъуным, «птхьакIумэхэр мыбэгынхэм» фэшI бгъэфедэхэмэ хъущт. Ау къыдэплъытэн фае нэужым ахэри зыщычIэудзыжьыщт уахътэр ащ къызэрэкIэлъыкIощтыр.

Къиныгъоу зэрихьылIэн ылъэкIыщтхэр

ЗыфатIохэрэр тутыныр чIэзыдзыжьынэу фежьагъэхэр ары.

ШIэхэу «къызэкIанэхэу», губжыхэу ахэр мэхъу

Специалистхэм зэралъытэрэмкIэ, апэрэ мэзи 2 — 3-р ары арэущтэу зыщытыхэрэр. Ахэм защыуухъумэн плъэкIыщтэу къыхагъэщы физическэ IофшIэнымкIэ (анахь угу рихьырэмкIэ) ыкIи седативнэ препаратхэмкIэ: пустырникымкIэ, валерианэмкIэ.

Яонтэгъугъэ хэхъоныр

ЦIыфэу тутын ешъорэм рефлекс гъэнэфагъэ иIэ мэхъу — зыгорэм ренэу кIэшъуныр. Тутынэшъоныр зычIидзыжькIэ, ащ ыжэ зыгорэ зэпымыоу дэлъын фаеу къыщэхъу: е семчык, е конфетэ пытэхэр… Ахэм къахэкIыкIэ пкъышъолым калориеу IэкIахьэрэм хэхъо. Арышъ, ащ фэдэ «къиныгъом» узэрэфырикъун ылъэкIыщтэу специалистхэм къаIорэр къызэрыкIо дэд — сигаретэр пхъэ упсыгъэ такъыр цIыкIукIэ зэблэпхъуныр, ащ «уецэгъуныр» ары.

ХэфэгъакIэр жэкIоцIым дэлъыныр

Тутыным дэеу хэлъхэм ащыщ медикхэм «вкусовые рецепторы» зыфаIохэрэр зэриукIыхэрэр. Тутыныр зычIидзыжькIэ, а рецепторхэм икIэрыкIэу Iоф ашIэу аублэжьышъ, цIыфым гъомылапхъэр нахь зэхишIэу регъэжьэжьы, ау хэфэгъакIэр ахэм зэкIэми къатекIо. Тхьамэфэ заулэкIэ гъомылапхъэ пэпчъ иIэшIугъи, ихэфагъи, идыджыгъи зытетым фэдэу ащ зэхишIэу ригъэжьэжьыщт.

Нэгъу-кIэтIый зэхэтыр

Ахэми яIофшIэн тутыным зэщегъакъо. Арышъ, ар зычIэудзыжьырэм нэгъу-кIэтIый зэхэтыр зыпкъ иуцожьыным фэшI клетчаткэр бэу зыхэлъ гъомылапхъэхэр, хэтэрыкIхэр бгъэфедэнхэ фае.

Жьыр фимыкъуныр

ЦIыфыр тутыным лъэшэу «епхыгъэ» зэрэхъугъэм («никотиновая зависимость» зыфаIорэр) ишыхьат жьыр икъоу ымыгъотэу къыщыхъуныр. Арэущтэу зыхъукIэ, жьыкъэщапIэхэр нахь зэIэзыщыщтхэ препаратхэр врачым къыритхыкIынхэ фае.

Хэутыгъэхэр къызфигъэфедэзэ зыгъэхьазырыгъэр

ЖАКIЭМЫКЪО Аминэт.