Тилъэпкъ шэн-хабзэхэм тагъэдэхэщт

КъэпIощтми, къызэрэпIощтми, къызыщыпIощтми, зэпIощтми шэпхъэ гъэнэфагъэхэр яIэхэу игущыIэхэр бгъэфедэнхэу амал уиIэмэ, насыпыгъэшху.

СигъашIэм сщымыгъупшэу сэ сиIэу, къыскIэхъухьэхэрэми ар агъэцакIэ сшIоигъоу згъэфедэрэ ушъыир сятэ Базрыкъо илъэс тIокIищым ехъукIэ узэкIэIэбэжьмэ гъэсэпэтхыдэу къысфишIыгъагъ: «А сикIал, мы жэ цIыкIур Iапэ щиз ныIэп, ау ащ Iаий дахи къыдэкIын ылъэкIыщт. Арышъ, ренэу къэпIощтым къэпIоным ыпэкIэ егупшыс». Ар сыгу къэзыгъэкIыжьыгъэр къэсIотэн.

Гъэтхэпэ зыгъэпсэфыгъо мэфэ дэхагъ. Сыхэгупшысыхьагъэу къэлэ гупчэ урамым сырэкIо. Гъогу зэхэхьагъум пэмычыжьэу кIэлэ заулэу щызэхэтыр къэлъэгъуагъ. Нахь апэблагъэ сызэхъум, гущыIэ мышъо-мылхэу ахэм къаIохэрэм гъэтхэпэ дахэм сызэрэщыгушIукIырэри сщагъэгъупшагъ. Зыгорэ ясымыIоу сябгъукIошъугъэп. Шъыпкъэ, ушъыеу афэсшIыгъэм рэхьатэу къедэIугъэх, зыпари къысамыIоу, заушъэфыгъэу ягъогу техьажьыгъэх…

Адэ тыдэ хъугъэха янэ-ятэхэм, янахьыжъхэм, якIэлэегъаджэхэм ахэм щысэу къафахьыгъэхэр, пIуныгъэу адызэрахьагъэр?

Мы чIыпIэм гум къэкIыжьы Нэхэе Руслъанэ иусэу «Дахэу гущыIэ» зыфиIорэм щыщ сатырхэр:

Шъабэу гущыIэ,

СикIэлэцIыкIу.

ГущыIэ дахэр

Гъэтхэ лъэрыкIу.

МэIэшIур пехышъ,

ГушIозэ пIахы.

ГущыIэ дахэр

Хэти зэхехы.

Игугъу къэсшIы сшIоигъу тихьэблэ адыгэ пшъэшъэ хъупхъэм. Ар Iушъаб, шъхьэкIэфэгъэшхо хэлъ, Iоф ышIэзэ университетым щеджэ. Ащ игущыIэ дахэмэ гур къагъэткIу, игукIэгъу зэхэошIэ. «А тэтэ дах» ыIони сэлам къыуихын, уипсауныгъэ къызыкIэупчIэкIэ, гушхуагъэ къыпхелъхьэ, уипсауныгъэ нахь дэгъу хъугъэу къыпшIуегъэшIы. Тхьэр етагъ ар зипшъашъэм. ЛIакъуи, лъэпкъи анапэ къегъэдахэ. Тхьэм насыпышIо ешI. Ахэм афэдэ ныбжьыкIэ шIагъохэу тиIэхэр арых лъэпкъым иакъыл гупшысэ куухэу «ГущыIэ дахэр шъоум нахь IэшIу», «УкIытэм цIыфыр егъэдахэ», «ГущыIэ дахэм блэр гъуанэм къырещы» зыфиIохэрэмкIэ апIугъэхэр, ямэхьанэ къызыгурыIуагъэхэу, ахэм арыгъуазэхэзэ, яшэн-зекIуакIэхэр зыгъэпсыхэрэр. Ахэм яшIуагъэкIэ нэпэ зэхэлъыкIэр зэрэдахэм имызакъоу, язекIуакIи, ягущыIакIи нахь дахэ къызыкIишIыжьыхэрэр.

ГущыIэ цIыкIоу, хьарыфиплI нахь мыхъоу «дахэ» зыфиIорэм мэхьанэшхо иI, ар бэмэ афэгъэхьыгъэу агъэфедэ: пшъэшъэ дах, нэпэ дахэ иI, ыпкъ дахэу зэхэлъ, шэн дахэ хэлъ, дахэу мэгущыIэ, дахэ ышIэныр инэшан, нахьыжъмэ дахэу афыщыт, дахэу мэзекIо, дахэу мэщхы, дахэу матхэ, дахэу усэм къеджэ, дахэу фэпагъэ, дахэу мадэ…

Дэим, шъхьэубэтагъэм, гущыIэ дэймэ, мылъытэныгъэм, нэмыкI лъэныкъохэу цIыфыр пыуты зышIыхэрэм афэгъэхьыгъэ гущыIэжъэу тиIэр бэ: «УкIытэ зимыIэм цIыфыгъэ иIэп», «Убзэгу пфэмыIыгъымэ, пыуты ухъун», «Гур шIоимэ, жэр Iае», «ГущыIэ дахэм уегъэбыбы, хъонэгъэ Iаем узэхегъао», нэмыкIыбэри.

ЕджапIэхэм ащагъэфедэхэрэ адыгэбзэ программэхэмрэ тхылъхэмрэ чIыпIэ гъэнэфагъэ ащаубыты ныбжьыкIэхэр пIугъэнхэм, ахэм цIыфыгъэ шэн-зэхэтыкIэ дахэхэр ахэлъхьэгъэнхэмкIэ къэкIопIэшIу хъущт гущыIэжъхэм, пшысэхэм, орэдхэм, титхакIохэм япроизведение шIагъохэм. ПIуныгъэм фэгъэхьыгъэ зэнэкъокъухэр, зэхэгущыIэжьхэр, зэхахьэхэр, нэмыкIрэ урокуж Iофтхьабзэхэр зэхащэх. Илъэс къэс олимпиадэ зэфэшъхьафхэри, федэ зыпылъ нэмыкI зэнэкъокъухэри районхэм, къалэхэм ащызэхащэх. ТекIоныгъэ ахэм къащыдэзыхыгъэхэр етIанэ республикэ зэнэкъокъухэм ахэлажьэх.

Адэ ащ фэдэ щэрыхъышхоу шIум фэлажьэрэм хэмыфэу, къыгурымыIоу шэн дэйхэр зыхэлъхэр, нэпэтех зекIуакIэхэр къызыхафэхэрэр тыдэ къикIыхэра?

Ар Iофыгъошху. Ащ изэшIохын унагъохэри, еджапIэхэри, цIыф жъугъэхэри, тисабыйхэр зэплъыхэрэ кинофильмэхэм якъыхэхын фэгъэзагъэхэри зэдэштагъэрэ зэгурыIуагъэрэ тхэлъэу тиIофхэр дгъэпсыныр типшъэрылъ шъхьаI.

Сабыим апэ ылъэгъурэр, щысэ фэхъурэр зэрыс унагъом шэн-хабзэу нахьыжъмэ щызэрахьэрэр ары. ЕтIанэ иунагъо щызэхихыгъэри щилъэгъугъэри иакъыл цIыкIу риубытагъэу, ишэн-зекIокIэ цIыкIоу зэпцIынэу фежьэгъэ къодыем хэуцонэу рагъэжьагъэу ар еджапIэм къычIахьэ, илэгъу е нахьыжъ сабый купым къыхэхьэ. ЗэкIэри сабыих, ау яшэнхэмкIи, ягулъытэ-гупшысэхэмкIи, зэрэфэпагъэхэмкIи зэтекIых — къэгъэгъэ Iэрамышхо мэхъу. Сабыйхэм зы унагъо яIагъэмэ, джы унэгъуитIу яIэ мэхъу: яунагъорэ еджапIэмрэ. А унэгъуитIум зэгурыIожьыныгъэ ахэлъымэ, зыч-зыпчэгъоу зэдеIэжьыхэмэ шIуагъэу къытыщтыр къэшIэгъуаеп: сабыир гъогу тэрэз техьанымкIэ къэкIопIэшIу хъущт.

Ау зытетыр тэжъугъаIо, гущыIэм пае, сабыйхэр зэрэфэпэгъэщтымкIэ нахь кIэракIэу, нахь щыгъын лъапIэкIэ къыхэгъэщыгъэнхэмкIэ зэнэкъокъур къежьэ. Шъыпкъэ, сабый пэпчъ ежь итеплъэкIэ къекIущт щыгъын иIэныр тэрэзэп сIорэп: уахътэм тищыIэныгъэ зэхъокIыныгъэу щыфишIырэмэ адиштэу, тифэпакIи кIэхэр къыхэхьэх. Арэу щытын фаеу къысшIошIы, ау а щыгъыныкIэ пстэури еджапIэм кIорэм ищыкIагъэп. Ежь сабый пэпчъ джэнэт бзыу, къэгъэгъэ Iэрам, еджапIэм диштэрэ шъуашэ щыгъымэ ащ ар нахь къегъэдэхэжьы. ЗыфэпакIэм фэгъэхьыгъэу синэIуасэ горэм къысфиIотэгъагъэр сщыгъупшагъэп. Япшъэшъэжъыеу яхэнэрэ классым исым зашIуигъэгусагъ, еджапIэм мыкIонэуи янэрэ ятэрэ къариIуагъ. Арэущтэу ясабый зыкIиIорэмкIэ япшъашъэ зеупчIыхэм, ыныбыдж къычIэщынэу «топик» зыфаIорэр фащэфынэу зэрэфаер, ау зэрэфамыщэфырэр игукъаоу къариIуагъ. Нымрэ тымрэ япшъашъэ зыфиIорэр фащэфыгъ, ау ар щыгъэу еджапIэм пшъэшъэжъыер зэкIом бырсыр къикIыгъ. «Ар еджэкIо шъуашэп» къыраIуагъ, гъызэ пшъэшъэжъыер ядэжь къызэкIожьым, ныр кIэлэегъаджэм дэжь кIуагъэ…

Ащ фэдэ гущыIэ лые къимыкIыныгъэкIи хъун мы Iофым екIолIэкIэ тэрэз нахьыжъхэм къыфагъотыгъагъэмэ. Ар гущыIэ дахэкIэ, щысэ тэрэзхэмкIэ сабыим гурыбгъэIон плъэкIыщт. Мы Iофыгъом фэгъэхьыгъэу адыгэмэ аIуагъэба: «Дэхэ пстэури дахэп», «Дэхэгъэ къодыер макIэ, ащ шIуагъэ кIыгъун фае», «Нэпэ дэхэ закъор ахъщэ нэпцIым фэд», нэмыкIхэр.

… Егъэджэн-пIуныгъэм фэгъэхьыгъэ тхыгъэу щыIэр макIэп, ау ахэм зэкIэри афэнэIуасэп. ЕтIани Iэпэдэлэл тшIырэмэ ащыщэу слъытэрэр тинахьыжъхэу тызыпIугъэхэу илъэс шъэныкъушъэ фэдизкIэ тиIагъэхэу, хьарыф еджакIи тхакIи зымышIэщтыгъэхэм, пIуныгъэ-гъэсэныгъэ Iофэу къыддызэрахьагъэхэу, мытхыгъэ «народнэ педагогикэу» агъэфедэщтыгъэр щыгъэзыягъэ хъугъапэ пIоми узэрэхэмыукъощтыр ары. Зы лъэхъанэ щыIэгъэ предметэу «Адыгэ хабзэр» еджапIэм чIэлъхьажьыгъэн фае. Ар гукъау, ащ къегъэгъэзэжьыгъэным, игъэкIотыгъэу тищыIакIэ ныбжьыкIэхэр тэрэзэу фэгъэхьазырыгъэнхэм пае агъэфедэным игъо къэсыгъ. Тилъэпкъ шэн-хабзэхэр дэгъоу тшIэхэмэ, ахэм тарыгъуазэзэ, тизекIуакIи, тифэпакIи, тигущыIакIи, тизэфыщытыкIи — зэкIэ тищыIакIэ щыдгъэфедэмэ, тагъэдэхэщт.

ЦУЕКЪО Алый.

ШIэныгъэлэжь.