Тилъэпкъ шхыныгъохэмкIэ Адыгеир зэлъаригъэшIагъ

Хьалыгъумрэ къуаемрэ егъашIэми адыгэхэм яшхыныгъоу щыт. Ижъым къыщегъэжьагъэу адыгэ къуаем иихын ягуфэбагъэ халъхьэзэ адыгэхэм зэшIуахы ыкIи а хэбзэшIур къыткIэхъухьэрэ ныбжьыкIэхэм лъагъэкIуатэзэ лIэшIэгъухэр къырэкIох.

Адыгэ къое шъыпкъэр IэкIэ ашIы, пцелыч уфэ-упцIэм хэфыкIыгъэ матэмкIэ ар рахы, ащ ишIуагъэкIэ къуаем теплъэ гъэ­нэфагъэ иIэ мэхъу. Мы гъэщыр ашIыным пае чIыпIэ хэхыгъэ­-хэм ащагъэхъухэрэ чэмхэм къатырэ щэ къабзэр агъэфедэ. Ащ къы­хэкIыкIэ шIуагъэу иIэмкIэ адыгэ къуаер нэмыкIхэм къа­хэщы.

Адыгэ къуаер республикэм ибренд. Дунаим къое зэмы­лIэужыгъо минищ фэдиз къыщыдагъэкIы. Ахэм ащыщэу зыпэпшIын щымыIэ адыгэ къуаем идэгъугъэкIэ ыцIэ лъагэу зэрэIугъэм уимыгъэгушхон плъэкIырэп. Тиреспубликэ имызакъоу, адыгэ къуаер нэмыкI къэралхэми бэшIагъэу ащызэлъашIагъ. Специалистхэм зэралъытэрэмкIэ, дунаим къое лъэпкъыбэу щашIырэм адыгэ къуаер идэгъугъэкIэ апэрэхэм ащыщ. Республикэм игугъу дахэкIэ языгъэшIыхэрэм ар зэу зэращыщым щэч хэлъэп. Ащ тырэгушхо.

ИжъыкIэ къуаджэ пэпчъ къое­ихыным фэкъулэе бзылъфыгъэ IэпэIасэхэр дэсыгъэх. Ахэм «Къуа­ем игуащэкIэ» яджэщтыгъэх. Адыгэ къуаем хашIыкIых къояжъэр, хьалыжъо­жъыер, хьаку-хьалыжъор, нэмыкIхэри. Адыгэ къое закъор ары бгъэ­жъэн плъэкIырэр. Хьа­кIэхэу Адыгеим къеблагъэ­хэрэр апэрэу къызыкIэупчIэхэрэр зи­IэшIугъэкIэ зэлъашIэгъэ адыгэ къуаер ары.

Арышъ, ижъыкIэ къыщегъэ­жьагъэу адыгэ къуаем мэхьанэу ратыщтыгъэм непи къыщымыкIэу ищыкIэгъэ уасэр фашIы, къыткIэ­хъухьэхэрэ ныбжьыкIэхэм адыгэ­хэм яшэн-хэбзэ дахэхэр лъагъэ­кIотэнхэм фес­тиваль-зэнэкъокъур фытегъэпсыхьагъэу щыт.

КъэIогъэн фае илъэс къэс адыгэ къуаем ифестиваль Адыгэ Республикэм зэрэщыхагъэунэфыкIырэр. Тиреспубликэ ирайонхэм щэм хэшIыкIыгъэхэ гъэщхэр къыдэзыгъэкIыхэрэ IофшIапIэхэу арытхэм ялIыкIо­хэр, предпринимательхэр, фермерхэр ыкIи унэе хъызмэтшIапIэ зиIэхэр ащ къырагъэблагъэх. Фестиваль-зэнэ­къокъум адыгэ­хэм ямыза­къоу, лъэпкъ зэфэшъхьафхэм къахэкIыгъэхэри ашIогъэшIэгъо­нэу къекIуалIэх. Район пэпчъ къа­рыкIыгъэхэ лIыкIохэм «Лъэпкъ щагу» зэIухы­гъэ­хэр къагъэхьазырых, хьакIэ­хэу фестивалым къекIолIагъэхэр ахэм къарагъэблагъэхэзэ, адыгэ къуаер зэрэрахырэр къафа­Iуа­тэ. Нэрылъэгъоу а чIыпIэм къуа­ер щырахызэ, ащ иIэшIугъэ зыфэдэр ауплъэкIун амал араты. Джащ фэдэу адыгэ къуаем хашIыкIыхэрэ къоя­жъэр, хьалыжъо­жъыер, хьаку-хьалы­жъор, нэмыкIхэри «Лъэпкъ щагу» пэпчъ щаупщэрыхьых. Адыгэ къуа­ем иихын нахь фы­тегъэпсыхьагъэ­хэр къыхагъэщых, ахэм осэшIу афашIы.

Iоныгъом и 22-м станицэу Дахъом адыгэ къуаем ифестивалэу щыкIощтым хэлэжьэщт Фэдз щыщэу, унэе хъызмэтшIапIэу «Ме­рэм» зыфиIорэм ипащэу Мерэм Бис­лъан. Интернетым иамал­хэмкIэ Бислъан икъэбар чыжьэу зэрэ­Iугъэм щэч хэлъэп. Къуаем иихын, игъэ­хьазырын нэмыкIэу Бислъан пщэ­рыхьаным фэкъулаеу щыт. Адыгэ Респуб­ликэм имызакъоу, Урысыем ичIыпIэ зэ­фэшъхьаф­хэм ащызэхащэхэрэ Iофтхьабзэхэм, фестивальхэм Бислъан арагъэб­лагъэ, адыгэхэм ялъэпкъ шхыны­гъохэм нэIуасэ ащыфе­шIых. Хъулъфыгъэм иIэпэIэсэныгъэ бэмэ зэлъашIагъ, ар къе­ушы­хьаты федеральнэ телеканалым ижурналистхэм Бис­лъан ипщэ­рыхьакIэ гу къы­лъа­ти, ащ фэгъэ­хьыгъэ къэтын зэрэтырахыгъэм.

Ежь Бислъан къызэриIуа­гъэмкIэ, джыри цIыкIузэ къоеихыным ишъэфхэм янэ ащигъэ­гъозагъэу щытыгъ ыкIи ащ фэкъулаеу ыгъэсагъ. Анахьэу бзылъфыгъэхэр арыми къоеихыным пылъхэр, Бислъан ащ теукIытыхьэрэп, ыгу зыфэщэгъэ Iофым гухахъо хегъуатэ.

— Пщэрыхьаным сыфэкъулай, — къыIуагъ Мерэм Бислъан. — Мыщ ыпэкIи нэмыкI къэралыгъохэм якъое лъэпкъхэм ащыщхэр зэрэрахыхэрэм нэIуасэ сыфэхъугъэу щытыгъ. Дунаим щызэлъашIэрэ къуаер ипхыным зыпари къин хэлъэп, ащ дакIоуи иIэшIугъэкIэ адрэхэм апэпшIын плъэкIыщтэп. Ар зытехъухьэрэми лъапсэ имыIэу щытэп, гуфэбагъэу адыгэхэм ахэлъым ыкIи хьакIэхэм уасэ афашIэу зэрапэгъокIыхэрэм ар ишы­хьат.

— Адыгэ къуаем ифестиваль изэхэщэн икIэщакIоу турист агентствэу «Горы удовольствия: Адыгея» зыфиIорэм Iофтхьабзэм сыхэлэжьэнэу сыригъэблэгъагъ, — еIо Бислъан. — БэшIагъэу мы агентствэм Iоф дэсэшIэ. ДэкIыгъо Iоф­тхьабзэхэу зэхищэхэ­рэм, мастер-классхэм сахэ­лажьэ. Адыгеим зекIоу къакIо­хэрэм лъэпкъ шхыныгъохэм нэIуасэ афэшIыгъэнхэм, къуаем иихын къэ­барэу пылъым щы­гъэ­гъозэгъэнхэм мыщ фэдэ Iофтхьабзэхэр фэIорышIэх. Район пэпчъ «Лъэпкъ щагу зэIухыгъэ­хэр къыгъэ­лъэгъощтых. Ахэм шхыныгъо зэмылIэужыгъохэр къыращэлIэщтых. Кощхьэблэ районым сэ сыщыщ, ащ ыцIэкIи фестивалым сыхэлэжьэщт, ахэм лы гъэгъугъэр афэсыупщэры­хьыщт.

Ащ нэмыкIэу Кощхьэблэ районым фестивалэу щыIэщтым къое лъэпкъэу «мацареллэр» зэрэхахырэ шIыкIэр нэрылъэ­гъоу Бислъан къыщигъэ­лъэгъощт. Ащ зэрилъытэрэмкIэ, адыгэ къуаер бэмэ рахыщт, арышъ, мы къое лъэпкъым иихын цIыфхэр нэIуасэ фи­шIыхэмэ ашIогъэшIэгъонынэу мэгугъэ.

— Сэ нахьыбэу сызыпылъыр тыгъэкIэ агъэгъурэ мэтэ къое пытэр ары, — еIо Бислъан. — Мыщ зыпари къыщымышIэу бэрэ щэлъы. Мы къое лъэп­къыр тIэкIу нэмыкI шIыкIэкIэ рахы. Европэми, нэмыкI къэралыгъо­хэми къуаехэр зэращашIыхэрэм, ахэм хэубэн зэфэшъхьафэу ахалъхьэхэрэм защызгъэгъозагъ. Сэри а шIыкIэр адыгэ къуаемкIэ сыуплъэкIунэу сыфежьагъ. Зэ­кIэмкIи къое лъэпкъи 5 сэгъэ­хьазыры, ахэм джатэм (пожитник) ичылапхъэ, губгъопхъэр (тмин), мятэр, Грузием къыщыкIы­рэ «уцхо-сунели» зыфаIорэр, ла­вандэр ахэсэлъхьэх. Мы къое лъэпкъхэу хэ­убэнхэр зыхэлъхэр лъэшэу цIыфхэм агу рихьхэу къыкIэ­упчIэх, ащэфых.
Бислъан къызэриIотагъэмкIэ, Фэдз, ящагу хэушъхьафыкIыгъэ гъэгъупIэ щыриIэу къуаехэр ащ щырехых ыкIи щегъэгъух. Ащ зэрилъытэрэмкIэ, къое IэшIу ипхыным фэшI щэм идэгъугъэ мэхьанэшхо иI. Щэ дэгъур, къаб­зэр зыдэщыIэр къуаджэр ары. Ежь Мерэмхэм яунагъокIэ чэм­хэр яIэх, ащ нэмыкIэу ягъунэгъухэми, къоджэдэсхэми щэр къащащэфы. Бислъан ышхэри дэгъоу къыдэIэпыIэх, янэ имызакъоу, ежьми къуаер рехы, зэ­хелъхьэ, егъэгъу. Къуаем иихын псынкIэми, ащ игъэгъун охътабэ ехьы. Къабзэу, къуаем чагъэ имыIэу, жьы дэмыхьэу бгъэгъуным пае ренэу ар зэбгъэзэкIын, зэпыплъэкIы­хьан фае. Къуаем чагъэ е гъуанэ зыфэ­хъукIэ шIоир дэхьэ ыкIи мэкIоды. Арышъ, зэрищыкIагъэу ащ упылъын фае. Къуаем ихъу­рэ­ягъэкIэ нахь ин къэс нахь IэшIу мэхъу цIыкIум нахьи.

Мы къое лъэпкъхэм язэхэлъы­кIэ Бислъан ары апэу АдыгеимкIэ къэзыугупшысыгъэр. Iоф­тхьабзэхэу, фестивальхэу тиреспубликэ ыкIи тигъунэгъу Краснодар краим ащызэхащэхэрэм ара­гъэблагъэ. Ахэм къуаер ащыIуигъэкIынымкIэ амал дэгъу­хэр иIэх.

Бислъан къызэриIуагъэмкIэ, адыгэхэм ыпэкIэ агъэфедэщтыгъэ онджэкъым фэдэ ежьми ышIыгъэу ащ мэтэ къуаер щегъэгъу. Ар пхъэ пыхэфэ сапэкIэ плъыжьэу зэрагъэгъурэм фэдэп. Хьакум ычIэгъ машIор чIэтэу IугъоикIыпIэм къуаер телъэу егъэгъу. Бислъан зэрилъытэрэмкIэ, а шIыкIэр бэкIэ нахьышIу ыкIи псауныгъэмкIэ нахь дэгъу. Сыда пIомэ пхъэ пыхафэкIэ агъэгъурэм цIыфым ипсауныгъэ зиягъэ екIырэ веществоу къыпыкIырэр нахьыб.

— Мы къое лъэпкъхэу згъэ­хьазырхэрэр санэ зышIыхэрэм лъэшэу агу рехьы, хэубэнхэр зыхэлъ къое пытэр санэм дэ­гъоу декIу. Анахьэу Анэпэ районым, Къырым, Геленджик, Тамань къекIыхэшъ, сщащэфы. АдыкIэ хабзэу щыIэмкIэ, сэнашъхьэ ежь иеу къэзыгъэкIырэм ащ санэ хишIыкIын ыкIи лицензие къызыдихыкIэ ар шъхьафитэу ыщэн фит. Арышъ, а лъэныкъохэм бэмэ санэ ащашIы, арэу зыхъу­кIэ къуаер зыщэфынэу щыIэри макIэп. Ащ нэмыкIэу къалэхэу Абрау Дюрсо, Тамань, Къырым, Северскэ районым, нэмыкIхэми ащызэхащэхэрэ Iофтхьабзэхэм ренэу сахагъэлажьэ. Джащ фэ­дэу къоджэ туризмэм Iоф дэзышIэхэрэ агентствэхэм зэпхыныгъэ адысиI. Гастрономическэ дунэе фестивалэу Москва щыкIуагъэм зэхэщакIохэм сырагъэб­лагъи, ащ сызэрэхэлэжьагъэр лъэшэу сигуапэ хъугъэ. Мы Iоф­тхьабзэр дунаим тет къэлэ анахь ин 17-мэ ащыкIуагъ, ахэм Москва ащыщ. Сэ ащ Адыгеир къыщызгъэлъэгъуагъ, адыгэ шхы­ныгъохэм яупщэрыхьынкIэ мас­тер-класс къыщыстыгъ. Зэхэ­ща­кIо­хэр къысэ­лъэIухи, адыгэ къуа­ем зэкIэ шхыныгъоу хэпшIыкIышъун плъэ­кIыщтхэр язгъэлъэ­гъугъэх, афэсыупщырыхьыгъ. ГущыIэм пае, къояжъэр зэрэп­шIыщтыр, къуаер бгъэжъэн зэрэ­плъэкIыщтыр язгъэлъэгъугъэх. Федеральнэ телевидением ар тыри­хыгъ ыкIи къыгъэлъэгъожьыгъ.

Мыщ дэжьым къэIогъэн фаер зы — адыгэ къуаер Урысыем зэрэщызэлъашIагъэм дакIоу, Мерэм Бислъан тарихъым зэрэ­хэхьагъэм щэч хэлъэп.

ТапэкIэ Бислъан гухэлъышхо­хэр зыдиIыгъых. Адыгэхэм ялъэпкъ шхыныгъохэмкIэ зэрэдунаеу Адыгеир зэлъаригъэшIэнэу фай. АщкIэ егъэжьэпIэ дэгъухэр иIэх. Гухахъо хигъуа­тэу зыпылъ Iофыр зэрэфаем фэдэу лъигъэкIотэнэу, гу кIуачIэу иIэм къыкIимычынэу, игухэ­лъы­шIухэр къыдэхъунхэу Бис­лъан тыфэлъаIо.

КIАРЭ Фатим.