Тикъалэ — тиунэ

Ти Мыекъуапэ

Адыгеим икъэлэ шъхьаIэу Мыекъуапэ загъэпсыгъэр илъэси 161-рэ къэблэгъэрэ зыгъэпсэфыгъо мафэхэм хъущт.

Тикъалэу Мыекъуапэ апэу зы­лъэгъоу къеблэгъагъэм ыгъэ­шIагъо икъурэр ащ иIэпкIэ-лъэп­кIэгъэ шапхъ, ащ фэдэ къэлэ-ура­мыбэ зэпычIынэтIэ зэхэгъэт­хъыкIыпагъэхэр бэмэ ащыплъэ­гъурэп. ЕтIани непэ тикъэлэ шъхьаIи, тиурамхэри къабзэх, зэкIэупкIагъэх.

ЦIыф лъапэм пхырищыгъэ гъогухэр мэхьанэ зиIэхэба?! Арышъ, пасэм къыщегъэжьа­гъэу къэлэ урамхэм язытетыгъэм, цIэхэу ахэм яIагъэхэм ягугъу къэтшIын, апэрэ ижъырэ Мые­къуапэ ыкIи джырэ мафэхэм я Мыекъуапэ зэрэтекIырэр дгъэ­унэфызэ, цIыфыIэхэм, цIыф гупшысэм ыкIи IофшIэкIэшIум яшIуагъэ кIэдгъэтхъын.

Мыекъуапэ агъэпсынэу зэ­рэхъугъэм игугъу къэтшIын зыхъукIэ кIэкIэу, жъоныгъуакIэм апэрэ чIы къазгъырыжэр рахи, пытапIэм ишIын фежьэгъагъэх. ЦIэу «Мыекъуапэр» чIыпIацIэу ащ ыпэкIи щыIагъ. Ижъырэ черкес чъыгхатэхэм мы чIыгу­хэр зэлъаубытыщтыгъэх, лъэпкъ лъачIэу адыгэхэм абзэкIэ Мые­къуапэр къэIуагъ. «Мые» ыIо­мэ къикIырэр мэз мыIэрысэр къы­зыщыкIырэ, «къуапэ» – гъэ­хъун зыфиIу. ЧIыпIалъэм ичIы­опс игъэпсыкIэ-шIыкIэ мы зэкIэми къябгъэгъусэжьымэ, мыIэрысэ ыкIи къужъ лъэпкъ зэфэшъхьафхэр къызэрэщыкIы­щтыгъэ­хэр нафэ, ахэм яIэуж-лъэ­ужхэр тикъушъхьэ лъэгухэм джы къыз­нэсыгъэми къатенагъэх.


Урамхэм цIэу яIагъэхэр, ахэр къызыхэкIыгъэхэр, зэрэзэблэхъугъэхэр зэдгъэшIэн. Къедгъэжьэн тикъалэ иурам шъхьаIэу КраснооктябрьскэмкIэ, ау ащ тапэкIэ арэп зэреджэщтыгъэхэр, джырэ мафэхэм къанэсыфэ цIэр щэ зэблахъугъ. Апэдэдэ ыцIагъэр Садовая. Ар къызыхэкIыгъэм гу лъытэгъуаеп. «Къэлэ садым» (джы къэлэ паркым) дэжь урамыр къыщежьэщтыгъ. Къалэр апэдэдэ загъэпсым, Шъхьэгуащэ иджабгъу нэпкъ къыIутэджэгъэ къа­лэм псыхъом пэIулъэшъуагъэу ижъырэ чъыгхатэ щытыгъ, ыужыкIэ, къалэм нахь зыкъиIэтэу хахъо зэхъум, цIыфхэм мы чIыпIэр нахь аукъэбзыгъ, чъыг­хэр щагъэтIысыгъэх, агъэкIэ­рэкIагъ. Джащыгъум урам шъхьа­Iэм цIэу «Садовая» фашIыгъагъ.

1900-рэ илъэсым мы чIыпIэм Пушкиным инароднэ Унэ щагъэ­уцугъагъ. Непэрэ мафэхэми ащ ыпэкIи ащ Адыгэ республикэ драмтеатрэр чIэт, Iоф щешIэ. Ащ къыщегъэжьагъэу Пушкиным и Унэ зытет урамэу, къэлэ урам шъхьаIэу Садовэм зэпырыкIырэм Пушкиным иурамкIэ еджагъэх. 1909-рэ илъэсым урам шъхьаIэм Телеграфым иунэ шъхьаIэ тырашIыхьагъ ыкIи урамым Телеграфная раIо хъу­гъэ. 1911-рэ илъэсым урамым Офицерская раIоу фежьагъэх. Ау 1918-рэ илъэсым къыщыуб­лагъэу, Октябрэ революцием ыкIи къа­лэм совет хабзэр зы­ща­гъэуцугъэ уж, официальнэу Крас­нооктябрьскэр цIэу фаусыжьыгъ.

ЩыIэныгъэм хэхъухьэрэ-хэшIыхьэхэрэм ялъытыгъэу, къэлэдэсхэм урамхэм цIэхэр афа­шIыщтыгъэх ыкIи ахэр зэбла­хъущтыгъэх. ГущыIэм пае, джы урамэу Майкопскаям нахьыпэм Базарная цIэу иIагъэр, ар джы Зэкъошныгъэм игупчэ еуалIэщтыгъ. ТапэкIэ мы чIыпIэм «Дровяная площадь» зыфиIоу, ыужым бэдзэршIыпIэ хъу­гъэр щытыгъ. Къэлэ урамэу мы уахътэм Первомайскэр ре­волюцием ыпэкIэ «Соборная» зыфаIощтыгъэр ары, 1888-рэ илъэсым мы урамым, джы Адыгэ къэралыгъо университетыр зыдэщытым, Благовещенскэ къэлэ соборыр итыгъ, ар мэхьанэ зыфашIырэ хъугъэ-шIэ­гъагъ. Ау 1891-рэ илъэсым къалэм тхьамыкIагъо къыфыкъо­кIыгъ, емынэр къэси лэжьы­гъэр ыгъэкIодыгъ, тэлаур ащ къыкIэ­лъыкIожьыгъ. А къиныгъо инхэу къафэкIуагъэхэм япхыгъэу тхьэ­лъэIупIэм ыцIэ УспенскэкIэ зэблахъугъ. ЦIэу Соборнэр цIыфхэм бэрэ агъэфедагъ. Университетыр урамхэу Первомайскэм (Соборнэм) ыкIи джы Гагариным (ащ ыпэкIэ Попов­скэм, динлэжьхэр зэрэщыпсэущтыгъэхэм къыхэкIэу фаусы­гъагъ), етIанэ Больничнэр ра­Iощтыгъ, ау 1961-рэ илъэсым урамым ыцIэ апэрэ космо­-навтэу космосым быбыгъэ Ю. Гагариным ыцIэкIэ зэбла­хъугъ.

Къэлэ гузэгум, къэлэ гупчэ паркэу М. Горькэм ыцIэ 1941-рэ илъэсым зыфаусыгъэм пэгъунэгъу урамэу Пушкиным ыцIэ зыхьырэм тапэкIэ Бульварная цIэу иIа­гъэр. Ар къызхэкIыгъэри къэшIэгъуаеп: къэлэ псынэпкъыIум пэIулъэ­шъогъэ чъыгха­тэм зэрэпэблэгъагъэр ары. Урамэу Бульварнэм сыдигъуи музыкэм зыщиIэтэу, офицер­хэмрэ юнкерхэмрэ жьы къызыщыIуагъахьэу, къэлэдэс байхэр ящыIакIэ рыпагэ­хэу, зэшъхьэгъусэ фэшIыгъэхэр пчыхьапэрэ рыкIохэмэ, къырыкIожьхэу тетыгъэх. Бульварнэм Пушкиным ыцIэкIэ зеджэжьыгъэхэр, кIэкIэу къэпIон хъумэ, Пушкиным и Унэ къызызэIуахыгъэ уж шIукIае тешIагъэу ары.

Урамэу Победэр тапэкIэ Лазаретнэу, етIанэ Армянскэу щытыгъ. Победэм утетэу темырымкIэ, къыблэмкIэ узыкIуа­тэкIэ, унэшхо кIэракIэ джы тэлъэгъу, ар непэ КъокIыпIэм щыпсэухэрэ цIыф лъэпкъхэм яискусствэхэмкIэ Къэралыгъо музеим и Темыр-Кавказ къутамэ зычIэтыр ары. Мыр тапэкIэ ермэл щэ­кIо-щэфэкIо зэIукIэм ишIэ хэлъэу ашIыгъагъ. Победэр зэо­шхом илъэхъан Госпитальнэу щытыгъ, къекIокIырэ госпиталыр зэрэтетыгъэм епхыгъэу.

Урамэу Я 12-рэ Мартыр пштэмэ, революцие хъугъэ-шIагъэхэм цIэр къапкъырэкIы. Джыри тикъэлэдэсхэми, къытфакIохэрэми анаIэ зытырадзэ­рэр Мыекъуапэ иурамыбэмэ урыс тхакIохэм ыкIи усакIохэм ацIэхэр, ахэр Мыекъуапэ къыдэхьэгъэ-щыIагъэхэм ямыпхыгъэу, бэшIагъэу афаусыгъэу зэрэраIорэр ары – Островскэр, Горькэр, Пушкиныр, нэмыкIхэр. Пасэм къалэр загъэпсыкIэм, щэфэкIо-щэжьэкIо инхэу дэсыгъэхэу Дубягскэм, Федуловскэм ыкIи Зиньковскэм ацIэкIэ къэлэжъым иурамхэм яджагъэх.

ХэткIи шъэфэп ти Мыекъуапэ лъэпкъ лъэчIэ шъхьаIэу щыпсэурэр адыгэхэр арэу зэрэщытыр, адрэхэр зэкIэ къыдэтIысхьажьыгъэхэу тщыщ хъужьыгъэхэр арых. Къалэм иурамхэм ахэтых адыгэ революционерэу М. Шэуджэным, зэлъашIэрэ большевик-революционерэу, Адыгэ автоном хэкум изэхэщэкIуагъэу, иапэрэ тхьамэта­гъэу Ш. Хьахъуратэм, мыхэм анэмыкI зырызхэми ацIэ зыхьы­хэрэр.

Щэч хэлъэп, къалэм, къуа­джэм ащыпсэухэрэм ацIэкIэ, яшIоигъоныгъэкIэ урамхэм ацIэхэр къыхахых, афаусых. Ау цIыфхэм къаIорэ пстэури пхырыкIынэу щытэп. Комиссие гъэнэфагъэу общественностым илIыкIохэр зыхэтым цIэу къыраIорэ пэпчъ пылъ документхэр еуплъэкIух, зэкIэ тхылъхэр цIэр къаушыхьатэу агъэпсых, къалэм инароднэ депутатхэм я Совет ахэр агъэхьых, щауплъэкIух, игъом тетэу, шъыпкъэм готэу урамхэм цIэхэр аратых. ГущыIэм пае, щыIэх урамхэу цIэ- жъыри кIэри зыхьыхэрэр, илъэ­си 5-м къыкIоцI нахь къекIурэр агъэнафэ. Мыекъуапэ урамэу Первомайскэм щыпсэухэрэм язэIукIэшхо унашъоу щаштагъэм епхыгъэу, цIыфхэм яшIоигъоныгъэкIэ цIакIэу Университетскэр щагъэзыий, жъыр —– Первомайскэр къагъэнэжьыгъ, хабзэми къадыригъэштагъ.

Анахьэу тэ, къэлэ шъхьаIэу Мыекъуапэ дэсхэм, тызпылъын фаер тиурамхэм яфэшъошэ теплъэ яIэныр ыкIи тызгъэразэхэрэ цIэ дэгъухэр афэшIыгъэнхэр ары. Узэгугъурэ Iофыр арыба къыошIушIэжьрэри.

Мамырыкъо Нуриет.