Тарихъым хэкIокIэжьыщтэп

Политическэ репрессиехэм ахэфагъэхэм яшIэжь мафэ Урысыем щыхагъэунэфыкIыгъ. Шъачэ щыщ нэбгырэ мин пчъагъэмэ, къоджэ цIыкIоу Тхьагъапшъэ дэсыгъэ нэбгыри 170-мэ Советхэм ялъэхъан хьапс атыралъхьэгъагъ е чыжьэу Iуащыгъагъэх. ТичIыпIэкIэ мы къоджэ закъор ары ямылажьэу агъэпщынагъэхэм ясаугъэт зыщагъэуцугъэр.

Я 30-рэ илъэсхэм Шапсыгъэ (джырэ ПсышIопэ, ТIопсэ) районым ипсэупIабэмэ политическэ репрессиехэр жъугъэу ащызэрахьэгъагъэх. Зыуж афыгъэ, агъэтIысыгъэ, Iуащыгъэ зэрымыс унагъо а лъэхъаным къэгъотыгъоягъ. Агъэкощыгъэгъэ нэбгырипшI пчъагъэмэ къарыкIуагъэр джы къызнэсыгъэми ашIэрэп.

Къуаджэу ТхьагъапшъэкIэ нэбгыри 170-рэ фэдиз илъэс 15-м къыкIоцI репрессиехэм ахэфэгъагъ. Ар зэрэбэ дэдэр къыбгурэIо Хэгъэгу зэошхор къызежьэщтым ехъулIэу унэгъо 20 нахь ащ зэрэдэмысыгъэр къызытIокIэ. Къэралыгъом шIуа­ушъэфыгъэу алъытэзэ, зы натрыфышъхьэ, колхозникым иунэ къырагъотэгъэ хьаджыгъэ Iэбжыбым апае а лъэхъаным цIы­фыр агъэтIысын алъэкIыщтыгъэ.

Шапсыгъэ районым Iоф щызышIэщтыгъэ цIыф пэрытыбэ а лъэхъаным ращыгъагъ. Ахэм къахэфагъэх шапсыгъэхэм яапэ­рэ зэфэс итхьамэтагъэу Алалэ Мусэ, общественнэ, политикэ IофышIэ цIэрыIоу Нэгъуцу Юсыф, апэрэ адыгэ еджапIэм ипэщагъэу Хэшх Къырымчэрые, Шапсыгъэ райисполкомым итхьамэтагъэу Нэгъуцу Махьмуд, ВКП(б)-м и Шапсыгъэ РК иапэрэ секретарыгъэу Шъыжъ Хьаджыбирам, шахтер щытхъум и Тамыгъищ къызыфагъэшъошагъэу, СССР-м шIомыкI промышленностымкIэ иIофышIэ гъэшIуагъэу ЦунтIыжъ Аюб ыкIи нэмыкIхэр.

ТинасыпкIэ, Хэгъэгу зэошхом ыуж лъэпкъхэм адызэрахьэгъэ репрессиехэм шапсыгъэхэм ащаухьагъ. Сталиныр къушъхьэчIэсхэм дэгъоу зэрафыщытыгъэм, «Адыгэхэр имысыгъэ­хэмэ, Кавказыр Кавказыщтыгъэп» ащ зэриIогъагъэм тарихълэжьыбэмэ игугъу ашIы.

1942-рэ илъэсым ехъулIэу шапсыгъэ мини 4 фэдиз хы ШIуцIэ Iушъом щыпсэущтыгъэр. Ахэм Советскэ Союзым и ЛIыхъужъэу нэбгыритIу къа­хэкIыгъ – Ацумыжъ Айдэмыррэ Тхьагъушъэ Исмахьилэрэ, ахэм анэмыкIэу нэбгырабэмэ орденхэмрэ медальхэмрэ къафагъэшъошагъэх. Хэгъэгум пыир ифыжьыгъэнымкIэ къоджэдэсыбэхэр тидзэ IэпыIэгъу фэхъу­гъэх, зэмыблэжьхэу ахэм тылым Iоф щашIагъ.

Зэоуж илъэсхэм къуаджэу Тхьагъапшъэ хэхъоныгъэшхо ышIыгъ, хы ШIуцIэ Iушъом щыпсэурэ шапсыгъэхэмкIэ ар научнэ, культурэ гупчэ шъыпкъэу хъугъэ. Илъэс зэфэшъхьафхэм мы къоджэ цIыкIум къыщыхъухи, щапIугъэ цIыф шIагъохэм Шъачэ лъэшэу арэгушхо. ЗыцIэ чыжьэу Iугъэхэм ащыщых тарихъ шIэныгъэхэмкIэ докторэу, профессорэу, Ростов дэт юридическэ академием иректорэу Шапсыгъ (КIакIыхъу) Дамир, тхакIоу, журналистэу, отставкэм щыIэ полковникэу КIакIыхъу Мэдин, медицинэ шIэныгъэхэмкIэ кандидатэу Хьапый Баулэт, медицинэ шIэныгъэхэмкIэ докторэу, профессорэу Хьапый Хъалид, общественнэ IофышIэу, тхакIоу, публицистэу ЛIыф Хъалид, композиторэу, орэдыIо цIэрыIоу, Адыгэ Республикэм изаслуженнэ артистэу Хэшх Кабзек, адыгэ культурэм и Гупчэу ПсышIуапэ дэтыр зэхэзыщагъэу, илъэсыбэрэ ащ ипэщагъэу, Пшызэ шъолъыррэ Адыгэ Рес­публикэмрэ культурэмкIэ язаслуженнэ IофышIэу Хэшх Ас­лъан ыкIи нэмыкIхэр.

Лажьи хьакъи ямыIэу Казахстан, Магадан, Иркутскэ, Колыма, нэмыкI чIыпIэхэм агъэкощыгъагъэхэм афэгъэхьыгъэ саугъэт илъэс 20-м ехъукIэ узэкIэIэбэжьмэ, 1996-рэ илъэсым мэкъуогъум и 1-м, къо­джэдэс­хэм яахъщэкIэ Тхьагъап­шъэ щагъэуцугъ. Скульпторэу ар зышIыгъэр А. Подолякиныр ары.

Ныбэ Анзор.