Тарихъым инэкIубгъохэр

Ялъэуж Мыекъуапэ къыданагъ

Республикэ гъэзетхэу «Адыгэ макъэмрэ» «Советскэ Адыгеимрэ» зычIэтхэ унэ дэхэшхор Мыекъопэ къэлэ гупчэм, урамэу Первомайскэм тет. Ар я 18 — 19-рэ лIэшIэгъухэм къалэм щашIыгъэгъэ чырбыщ унэхэм ащыщ, ар зыщытыр мыгъэ илъэси 130-рэ мэхъу.

Александр

Унэм июбилей фэгъэхьыгъэу ар зиягъэхэм, ахэр къыздикIыгъагъэхэм, зыфэдагъэхэм талъы­хъузэ, я 18-рэ лIэшIэгъум ыкIэхэм зафэдгъэзэжьыгъ.

Лъэоенэ 54-мэ татеуцозэ мафэ къэс ящэнэрэ къатым тыдэкIуаешъ, кабинетхэм та­чIэхьэ. ДэкIояпIэр джыри зэрэпыт, ащ ыбгъукIэ гъучI хъэгъэ хъырахъишъэу Iутым къегъэкIэракIэ. КIашъор зэрэлъагэм лъэ­оянэхэм чыжьэу удащаеу къып­шIуегъэшIы. Мыщ щыпсэущтыгъэ цIыфхэм уягупшысэу къыхэкIы.

Къэгъэзэгъу пэпчъ ахэм ащыщ горэм упэкIэфэщтым фэд. Мары джэнэ кIыхьэ дахэхэр зыщыгъ бзылъфыгъэхэр абгыхэр псы­гъуабзэхэу, мыгумэкIыхэхэу дэкIояпIэм «къехых». ЯджэнэкIэ бырабэхэр джэхашъом нэмысынхэм фэшI IэкIэ зыдаIыгъых. Унэр зие лIы зэтегъэпсыхьагъэу лондонскэ лордыр угу къэзыгъэ­кIырэм ижьауи коридорхэм ащыщ «щыолъэгъу». Ащ Альтшулер Александр ыцIагъэр, Ильич ыкъуагъ. Къэлэдэсхэр «аптекарькIэ» еджэщтыгъэх.

Хэт щыщыгъэха Альтшулер­хэр? Ахэм алъапсэ Прагэ къыщежьэ, джурт лIэкъожъхэм ащыщых, зэрэдунаеу щэпсэух. Альтшулер Ильич Ставропольем щыпсэущтыгъ. Иунаеу конторэ иIагъ, ишыкузэкIэтхэм цIыфхэри хьылъэхэри къыращэкIыщтыгъэх. Ильич Iэзэгъу уцхэр къыщэфыхэти, нахь лъапIэу цIыфхэм арищэжьыщтыгъ. Ставропольем имызакъоу, Пшызэ Iушъоми къынэсыщтыгъ. Уцхэр дэгъоу ащэ­фыщтыгъэх, цIыфхэм цыхьэ къыфашIыщтыгъ.

Владемир

Ыкъоу Александр фармацевтэу ригъэджэгъагъ, университетыр къыригъэухыгъагъ. Ау а лъэхъаным Урысыем ипачъы­хьэхэм 1905-рэ илъэсым нэс джуртхэм фитыныгъэ къаратыщтыгъэп аптекэхэм япэщэнхэу. Ахэм ягуадзэхэу е провизорхэу ары Iоф зэрашIэнэу хъущтыгъэр.

Александр ятэ игъусэу Iэзэгъу уцхэр къыращэкIыхэзэ ахъщэ дэгъу рагъэкъугъагъ. Ащыгъум Мыекъуапэ аптекэ цIыкIу заулэ нахь дэтыгъэп. Альтшулерхэм къэлэ гупчэм унэ къыщащэфи, идэпкъхэр агъэпытэжьыгъэх, ышъхьагъкIэ джыри къатитIу къытырашIыхьажьыгъ. А унэр ары непэ редакциехэр зычIэт-хэр. Унэм ычIэгъ чIыунэ гъушъэ дэгъу иIагъ, ащ Iэзэгъу уцхэр щагъэгъущтыгъэх. ЯтIонэрэ къа­тыр псэупIэ зимыIэ къэлэдэсхэм аIыгъыгъ, ащ пае ахъщэ къаIахыщтыгъ. Ящэнэрэ къатым изы лъэныкъо унагъор щыпсэущтыгъ, ятIонэрэм залышхо хэтыгъ, ащ къалэм ипащэхэм зэIукIэхэр, цIыф зэхахьэхэр щырагъэкIокIыщтыгъэх. Унэ натIэм хьарыф инхэмкIэ «Альтшулерхэм яапте­кэ-тучан» ыIоу тетхэгъагъ.

А лъэхъаным тхэкIо цIэрыIоу Евгений Шварц Мыекъуапэ дэсыгъ. Ащ идневник дитхэгъагъ аптекэм зэрэщыкъэбзэ-лъэбзэ зэпытыр. ИкIашъо лъэгагъэ, унэр гуIэтыпIагъ, иджэхашъо фыжьыбзэу шар шхъонтIэ инхэу шъхьа­ны­гъупчъэхэм апышIагъэхэм ясурэтхэр къытыридзэщтыгъэх. Москварэ Петербургрэ ащеджэрэ студентхэр къызыкIожьхэкIэ ахэм адэт аптекэхэм зэрафэдэр къаIощтыгъ.

Альтшулерхэр зэтегъэпсыхьагъэу псэущтыгъэх. Тучаным аптекэм, хьакIэщым къахэкIырэ мылъкумкIэ Москва унэ къыщащэфын алъэкIыгъагъ.

Александр сыдигъуи дэгъоу фэпэгъагъэ, жэкIэ-пакIэхэр IэпкIэ-лъапкIэу зэкIэупсыхьэгъэ зэпытыгъ. Ныбджэгъухэр, нэIуа­сэхэр къалэм щишIыгъагъэх. ЦIыфхэм шъхьэкIафэ къыфашIыщтыгъ, ау шъэфэу «почтенный буржуакIэ» еджэщтыгъэх. Шы­хэм апылъыгъ, картхэмрэ рулет­кэмрэ апыщагъэ хъугъагъэ. Пчыхьэ зэрэхъоу джэгуакIо кIощтыгъ, нэфшъагъо нэс къэтэу хъущтыгъ. Ар ишъхьэгъусэу Софье ыгу рихьыщтыгъэп, чэщ реным чъыещтыгъэп.

Александр ыкъо закъоу Владимир Мыекъуапэ щеджагъ, Краснодар гимназиер дышъэ медалькIэ къыщиухыгъагъ. Ятэ фэдэу шыхэр шIу ылъэгъущтыгъэх, ежь иеу шы къыфащэфынэу янэ-ятэхэм ялъэIущтыгъ. Володе къызыхъугъэ мафэм ехъулIэу къыфащэфыгъэгъэ шы гъэсагъэм тесэу щагум къыщикIухьэзэ, Семен Буденнэр Мыекъуапэ къэкIуагъэу шыудзэр гъогум (урамэу Первомайскэм) блэкIызэ оркестрэм ымакъэ шым зызэхехым дэкIи, блэкIыхэрэм ахахьи, къалэр къакIухьэгъагъ. Шъэожъыер цIыкIузэ чIыунэ куум ифэнэу ежьагъэу ылъакъо ет­хъуи Евгений Шварц къырихыжьы­гъагъ.

Владимир Киев дэт университетым июридическэ отделение чIагъэхьагъэу революцием ифэмэ-бжьымэхэр къытехьагъэу аIуи къычIагъэкIыгъагъ. Ащ ятэ ынаIэ тетыным фэшI Мыекъуапэ къагъэкIожьыгъагъ.

Къалэм 1893-рэ илъэсым къыщегъэжьагъэу народникхэм якружок шъэфэу щызэхащэ­гъагъ. Альтшулерхэм яунэ щызэрэу­гъоихэуи хъущтыгъэ.

Нэужым Владимир Германием еджакIо кIогъагъэ, социал-демократхэм ахэтыгъ, Саратов къэкIожьи митингхэр, забастовкэхэр ащызэхищагъэх. Совет хабзэр къызыдахым, игуапэу дыригъэштагъ. Ятэ Москва къы­щищэфыгъэ унэм кIожьыгъагъэ. Совет хабзэм ишъыпкъэу фэлэжьагъ, иIоф дэгъоу ыгъэцакIэщтыгъ. И. Кнебель итхылътедза­пIэ, хэгъэгу кIоцI IофхэмкIэ Наркомым ащылэжьагъ, ВСНХ-м ипрезидиум хэтыгъ. Нэужым СССР-м и Совнарком иконсультантыгъ, Наркомфиным къэралыгъо мылькумкIэ и ГъэIорышIапIэ ипащэ игодзагъ, СССР-м къэралыгъо лъыплъэнымкIэ исектор икъулыкъушIагъ.

Лев

Хабзэр Мыекъуапэ зыщагъэ­уцум, янэ-ятэхэм яунэ аIахи, ежьхэр унэжъ цIыкIоу щагум дэтым агъэкIогъагъэх. Владимир ахэм IэпыIэгъу афэхъунэу къа­лэм къызэкIом, хэбзакIэм ипартийнэ IофышIэу Н. Мураловым къытхыгъэ письмэр ыIыгъыгъ, ащ ишIуагъэ къэкIонэу щыгугъы­щтыгъ. Ежь Н. Мураловыр революцием ыпэкIэ пачъыхьэм иухъумакIохэр лъыхъухэ зэхъум, А. Альтшулер иунэ зыщигъэбы­лъэу къыхэкIыгъ.

Владимир янэ-ятэхэм тхьамыкIэ щыIакIэу яIэ хъугъэр ылъэгъугъ, ыгу афэузыгъ. Ящыгъын зэблахъун амал амыгъотэу къэнэгъагъэх. Библиотекэ хьа­лэмэтэу яIагъэм щыщ тхылъ зырызхэр унэм илъыгъэх. Н. Му­раловым итхыгъэ ыIыгъэу чIыпIэ Советым ипащэхэм аIукIагъ, коммунистхэм лекцие заулэ къафеджагъ, Карл Либкнехт, Роза Люксембург, нэмыкI революционер цIэрыIохэр щыIэкIакIэм зэрэфэбэнагъэхэр къафиIотагъ. Партием иIофышIэхэм ар агъэшIэгъуагъ ыкIи рыгушхуагъэх.

Нэужым ятэ IофышIэ аштэ­гъагъ, фармацевтическэ курс гъэкIэкIыгъэхэр къыухи, студентхэр ригъаджэхэу ригъэжьэгъагъ, ежь иаптекагъэми Iоф щишIагъ.

Владимир сыдигъуи комму­нистхэм япартие хэхьанэу фэ-ягъ. Кандидатэуи аштэгъагъ, ау ме­нь­шевикхэм ахэтыгъэу аIуи, къы­хагъэкIыжьыгъагъ. Ижъышъхьэм, илъэс 76-рэ ыныбжьэу, партием хахьи, аужырэ илъэсиблэу ыгъэшIэжьыгъэм хэты­жьыгъ.

Владимир кIэлитIурэ зы пшъа­шъэрэ иIагъэх. ЗэкIэ еджагъэх, гъэсэгъагъэх. Лев физикэ-хьисап шIэныгъэхэмкIэ докторыгъ, ядерщикыгъ, профессорыгъ. Лениным иорден, Сталиным ишIухьафтын щэуцугъо къыратыгъэх. Владимир къыхэкIыгъэхэми икъо­- рэ­лъф­хэми ялIакъо ехьылIэгъэ къэбархэр аугъоижьыгъэх. Ахэм къахэфэ цIыкIухэзэ Мыекъуапэ янэжъ-ятэжъхэм адэжь къызэрэкIощтыгъэхэр, ятэжъ тачанкэкIэ шъофхэр къызэрари­гъэплъыхьэщтыгъэхэр, ахэм натрыфрэ тыгъэгъазэрэ бэу къызэращагъэкIыщтыгъэр.

Нэужым янэжъ-ятэжъхэри Москва ащэжьхи акъо иунэ исыгъэх. Якъорэлъфхэм агу къэкIыжьы ахэм къэмланитIум (цэлъэкI порошокыр зэралъхьэщтыгъэм фэдэм) адэлъэу дышъэ къызэрэзыдащэжьыгъагъэр.

Александр Москва ыгу рихьыгъэу къэгъэлъэгъонхэм, театрэм кIощтыгъ. Нэужым дышъэ ещэу аIуи, агъэтIыси мэфитIо аIы­гъыгъ. ЕтIанэ чекиститIу игъусэу къэкIожьыгъагъ. «Соня, къахь!» — ыIуи къызэджэм, Соне къамланхэм алъэкIофэ икъорэлъф нэси ыIэгу чIизэу дышъэ къыхихыгъагъ, шъэфэу ягъунэгъу торгсиным (торговля с иностранцами) кIохэзэ ышыпхъурэ ежьымрэ дышъэр IэшIу-IушIу­хэмкIэ къахъожьыщтыгъ. Александр идышъэкIэ зыкъищэфыжьыгъагъ.

Альтшулер Александр 1930-рэ илъэсым къэгъэлъэгъон горэм щыIэу чъыIэ къыщыхахьи, бэрэ щымылъэу идунай ыхъожьыгъ. Илъэс 80 ыгъэшIагъ. Ишъхьэгъу­сэ 1948-рэ илъэсым нэс псэугъэ. Акъоу Владимир илъэс 83-рэ хъугъэу дунаим ехыжьыгъ.

Альтшулер Александр къытекIыгъэхэм къатхыжьыгъэхэм Мыекъуапэ бэрэ къахэфэ. Илъэ­си 100-м ехъукIэ узэкIэIэбэжьымэ къыщыхъущтыгъэхэр унэгу къыкIагъэуцох.
1936-рэ илъэсым нэс Альтшулерхэм яунэ джыри цIыфхэр чIэсыгъэх. ЯтIонэрэ, ящэнэрэ къатхэм НКВД-р, партием ихэку комитет ачIэтэу хъугъэ. Аптекэр зычIэтыгъэм жэкIэупсыпIэ къыщызэIуахыгъагъ. Нэмыцхэр къа­лэм къызыдахьэхэм, унэр амыкъутэу къэнэгъагъ. Джырэ лъэ­­хъаным гъэзетхэм яредакциехэмрэ Адыгэ Хасэмрэ чIэтых. Адыгэ быракъ шхъонтIабзэр жъогъо 12-р къыхэлыдыкIэу ыбгъукIэ щэбыбатэ. Зэманхэр зэокIых, щыIакIэр зэблахъу.

Шъаукъо Аслъангуащ.