Тарихъым адыгэ бзылъфыгъэр зэрэхэуцорэр

ЕмтIылъ Разыет Тэхъутэмыкъое районым ит къуаджэу Щынджые къыщыхъугъ, тарихъ шIэныгъэхэмкIэ кандидат, доцент, гуманитар ушэтынхэмкIэ Адыгэ республикэ институтэу Т. КIэращэм ыцIэ зыхьырэм иIофышIэ шъхьаI, АР-м шIэныгъэмкIэ изаслуженнэ IофышIэшху, РСФСР-м лъэпкъ гъэсэныгъэмкIэ иотличник, УФ-м апшъэрэ сэнэхьат гъэсэныгъэм­кIэ иIофышIэ гъэшIуагъ, научнэ тхыгъэ хэутыгъи 100-м нахьыбэ иI.

БэмышIэу Разыет научнэ-энциклопедическэ тедзэгъоу «Адыгская (черкесская) женщина в российской и мировой истории» зыфиIорэр къыди­гъэкIыгъ. Тхылъым ыкIышъо зэлъашIэрэ бзылъфыгъэхэм ясурэтхэмкIэ зэлъыпкIагъ. Ащ иавтор-зэхэгъэуцуакIоу ЕмтIылъ Разыет тигъэзет иредакцие къедгъэблэгъагъ, гущыIэгъу тыфэхъугъ.

— Разыет, тхылъыр зыфэгъэхьыгъэщтыр къызэрэхэпхыгъэм, ащ уфэзыщагъэм тащыгъэгъуазэба?

— Мы темэр шIукIае шIагъэ сыгу къызщыущыгъэр, Вульф иеу «Русские женщины XX века» зыфиIорэм ыкIи нэмыкI тхэкIо зэфэшъхьафхэм ятхыгъэ­хэу сызэджагъэхэм къызгурагъэ­Iуагъ тиадыгэ бзылъфыгъэхэм яхьылIагъэу тхыгъэу щыIэр зэрэмакIэр ыкIи ар къызхэкIырэм сегупшысагъ. А бзылъфыгъэхэу зигугъу ашIыхэрэм анахь мымакIэу тиадыгэ бзылъфы­гъэхэм шIушIагъэ яIэу слъытагъэ. Адыгэхэр нахь кIочIаджэхэп, укIытэ ахэлъэу, ашIэрэр амыгъэбыракъыщтыгъэми. Адыгеир цIыкIуми, бзылъфыгъэ Iуш гъэсэгъабэ, гъэшIэгъоныбэ зэрисым гу лъытэгъуаеп, джащыгъум гу тесшIыхьагъ адыгэ бзылъфы­гъэхэм яхьылIэгъэ тхылъ згъэ­хьазырыным.

— Сыд фэдиз уахъта тхы­лъым тебгъэкIодагъэр, Iоф зэрэдэп­шIагъэр?

Мыщ дэжьым къыхэзгъэщы сшIоигъу сыгукIэ сызылъащэу адыгэ бзылъфыгъэхэм — кIэлэегъаджэхэм, врачхэм, артистхэм, нэмыкIхэм сызэралъыплъэ­щтыгъэр, ащ дэжьым сэри къо­джэ еджапIэм Iоф щысшIэщтыгъ, «емызэщыжьых» зыфаIохэрэм афэдэхэу зышъхьамысыжьхэу илъэсипшI пчъагъэ­хэм пIуныгъэ-гъэсэныгъэм дэлажьэхэрэр зэрахэтхэр згъэунэфыгъагъэ. ЕтIанэ Мыекъуапэ шIэныгъэхэм зыщахагъэхъорэ институтым сыкъызэкIожьым, мы сэнэхьатым зыгу фаблэ­хэрэр джыри нахь къысфэнэфагъэх, ахэм ашIэрэр цIыфхэм зэлъягъэшIэгъэн зэрэфаер къыз­гурыIоу, сафэгумэкIэу, курсхэм къызыкIохэкIэ яегъэ­джэн сыхьатхэр нахь шIуагъэ къатэу зэрафызэхэщэгъэн фаер зэхасшIэщтыгъ, шIэныгъэлэжь анахь дэгъухэр лекциехэм ахэдгъэлажьэщтыгъэх.

— Мыщ сыда егъэжьапIэ фэхъу­гъэр?

— Адыгэ бзылъфыгъэхэм яхьылIэгъэ тхыгъэ мыинхэр стхыхэу хъугъэ, ау бзылъфыгъэ пстэумэ анахь лъапIэр ныр арэу зэрэщытыр, сятэ нэмыцхэм заукIым сянэу бын-унэгъо Iу­жъур (нэбгыриир) зэкIэзыпIухьажьыгъэм фэдэхэр зэрэ­арыр пстэуми язгъашIэмэ сшIо­игъуагъ ыкIи апэрэу мы лъэныкъомкIэ, сиунагъо, сянэ-сятэхэм, тэ, ялъфыгъэхэм, къытэхьылIагъэу «Вехи судьбы» ыIоу тхылъ зэрэстхыгъэр ары. Сэ зэошхом илъэхъан илъэс сыныбжьыгъэр, сятэ къэсшIэжьынэу щытыгъэп, ау Ным пае къэсIон сшIэщтыгъэ, адыгэ бзылъфыгъэр зыфэмы­гъэсагъэ щыIа, сянэ иобразкIэ зэкIэ ныхэр зыфэдэхэр кIэзгъэт­хъыгъ, ар апэрэ лъэбэкъоу хъугъэ. Ащ ыужым етIупщыгъэу адыгэ бзылъфыгъэхэм яхьылIэгъэ материалхэр сыугъоихэу езгъэжьагъ. ЗэлъашIэрэ кIэлэегъэджэ цIэрыIуагъэу Шъхьэлэхъо Дарихъан тхылъ фэстхыгъ. Адыгеим сыздэмыхьэгъэ къуа­джэ итэпти, ары къэс бзылъфыгъэ тхыдабэ къысIэкIэхьагъ, адыгэ бзылъфыгъэхэм, тапэкIэ щыIэгъэ цIэрыIохэми яхьылIагъэхэр згъэунэфхэзэ, щыIэ ли­тературэм Iоф дэсшIагъ. Тхы­лъым игъэхьазырын-угъоин ыкIи изэхэгъэуцон сыкIэрымыкIэу илъэси 2,5-рэ тезгъэкIодагъ.

— НэкIубгъо 650-рэ хъурэ тхы­лъым адыгэ бзылъфыгъэ­хэу охътэ зэфэшъхьафхэм щыIэгъэ нэбгырэ 200 фэдизмэ яшIуIахьэу щыIэныгъэм хэ­лъыр къыщыпIотагъ. Ар Iоф псынкIэп, сыда ащкIэ IэубытыпIэ пшIыгъэр?

— Тхылъым еджэрэм гу лъи­тэщт мы бзылъфыгъэхэу зыцIэ къесIохэрэм охътэ зэфэшъхьафхэм ащыпсэугъэхэр бэу зэрахэтхэр: адыгэ бзылъфыгъэр — ны, лъэпкъ онджэкъ машIом иухъумакIу аIоми, ащ къызэрэщымыуцугъэр, заоми зэрэхэтыгъэр, лIыгъэр зэришъуашэр, пытэгъэ-лъэшыгъэр, акъыл-Iушыгъэр къыготхэу сыд фэдэрэ лъэхъани, сыд фэдэрэ зэпырыкIыпIэ къини зэрэзэпичыгъэр, ищыкIагъэ зэхъум, ошъогум ибыбагъ, ищыкIагъэ зэхъум, тракторым тесэу жъуагъэ, арышъ, адыгэ бзылъфыгъэр нэмыкI лъэпкъхэм къахэкIыгъэ бзылъфыгъэхэм апшъэ мыхъущтмэ, ауж зыкIи къинэрэп.

— Сыд фэдэ зэхэтыкIэ-гъэ­псыкIэ шъуаша IофшIагъэм иIэр?

— ЩыIэныгъэм шIушIэгъэ-гъэ­хъагъэу щыряIэм елъыты­гъэу зэкIэлъыкIуакIэр згъэпсыгъэ: апэрэхэр — кIэлэегъаджэхэр, етIанэ — псауныгъэм иухъумакIохэр — врачхэр, наукэм ицIыфхэр, культурэр зыIэты­гъэхэр; тхылъым чIыпIэ щафэсшIыгъ адыгэхэм къахэкIыгъэ бзылъфыгъэ цIэрыIохэу IэкIыб къэралхэм ащыпсэунхэу хъу­гъэхэу, тилъэпкъ напэ зыIэтыгъэхэм.

Джащ фэдэу «искусствэр» ыIоу шъхьэ иI. Хэгъэгу зэошхом хэтыгъэхэм – апэрэ адыгэ летчицэу Бэгъужъэкъо Лелэ, зэо хьазабхэр зыщэчыгъэхэу Iэшъы­нэ Римэ, ГутIэ Хъымсад; зэо кIыбым (тылым) щылэжьагъэхэу Дэрбэкъо (ЕмтIылъ) Мариетрэ ЕмтIылъ Аминэтрэ афэгъэхьыгъэ тхыгъэхэр къыдэхьагъэх.

Тхылъым инэкIубгъохэм уащыIукIэщт сабыибэ — 6-м къыще­гъэжьагъэу 10-м нэс ыкIи ащ нахьыбэ зыпIугъэ ны хъуп­хъэхэу ЛIэхъусэжъ Асет, КъумпIыл Дунай, Шъхьэлэхъо Чабэ, нэмыкIхэм афэгъэхьыгъэ тхыгъэхэм.

— Сыда мыщ фэдэ IофшIагъэмкIэ къапIомэ е цIыфхэм ябгъа­шIэмэ анахьэу пшIои­гъуагъэр?

Адыгэ бзылъфыгъэм сыди­гъуи чIыпIэ хэхыгъэ обществэм зэрэщыриIагъэр, ащ ипIун-лэжьын ны-тыхэр, лIакъор ыкIи лъэп­къыр зэрэдэлажьэщтыгъэхэр — Iэдэб, нэхъой, Iушыгъэ, щэIагъэ, цIыфыгъэ-адыгагъэ хэлъэу, дэхэ къодыер арымырэу, сыдрэ лъэныкъокIи щыIэныгъэм хэзагъэу — IэбакIи, шIыкIи, IокIэ-гъэпсыкIи ышIэу зэрэщытыгъэр, идэхагъэ фэдиз къабзэу шэн дэгъубэ зэрэ­хэлъыгъэр язгъашIэмэ сшIои­гъуагъ. Адыгэ бзылъфыгъэм ыцIэ урысые ыкIи дунэе тари­хъым пытэу зэрэхэуцуагъэр мыщкIэ кIэзгъэтхъыгъэу сэлъы­тэ. Тхылъ-энциклопедиер бзищыкIэ — адыгабзэкIэ, урысыбзэкIэ ыкIи инджылызыбзэкIэ тхыгъэ.

— Тхылъыр пчъагъэмкIэ 300 хъоу къыдэкIыгъ, ар мэкIаIоба, зышIоигъохэм тыдэ щащэфын алъэкIыщта?

— Пчъагъэр бэп, ау тхылъыр ины, тхыгъэхэмкIи сурэтхэмкIи ушъагъэ, къыдэкIыгъом ахъщэшхо пэIухьагъ, ары пчъагъэр зыкIэмакIэр. Институтым къыдигъэкIынэу мылъку иIэп, сэ сшъхьэкIэ сызэрэфэамалэу зэпызгъэфагъ, сигупсэхэр къыз­деIагъэх, джащ фэдэу адыгэгу зиIэ цIыф хьалэлхэу лъэкI зиIэхэр къыдэгъэкIыным къыхэ­лэжьагъэх.

Джыри сшIоигъу, сфэгъэ­хъумэ, къыдэзгъэкIынэу.

— Непэ Iоф зыдапшIэрэр?

— Iоф джы зыдэсшIэнэу езгъэжьагъэр тишъолъыр къуа­джэу, къалэу, къутырэу, станицэу итхэм ящыIэкIэ-псэукIэ бгъу пстэумкIи къиIотыкIыгъэныр, апэ зыщытIысыгъэхэм къыщегъэжьагъэу джырэ мафэ­хэм къанэсыжьэу. ЦIыфхэм яшIушIэгъэ ин анахьэу ащ къы­щыхэзгъэ­щынэу сызыфаер.

— Опсэу, Разыет, гущыIэгъу укъызэрэтфэхъугъэмкIэ, уигухэлъ ехьыжьэгъэ дахэ зэшIопхынэу пфэсэIо.

Мамырыкъо Нуриет.