Тарихъымрэ шIэныгъэм икъэкIуапIэхэмрэ

ЧIыпIацIэхэр зыусыгъэхэр тилъэпкъ

БэмышIэу Адыгэ Хасэр зычIэт унэм республикэм инахьыжъхэм я Совет хэтхэмрэ Хэсашъхьэмрэ тыщызэIукIагъ. Лъэпкъыр зыгъэгумэкIыхэрэм ягугъу ашIызэ, тинахьыжъхэм агу къеоу къаIуагъ титарихъ шъыпкъагъэ хэлъэу тигъунэгъу шъолъырым къызэрэщамыгъэлъагъорэр, тичIыпIацIэхэр тэрэзэу зэрамытхыгъэхэр ыкIи тишIэныгъэлэжьхэм а IофыгъохэмкIэ яшIуагъэ къагъэкIон зэралъэкIыщтыр.

ПытэпIэжъэу Iошъхьэныкъор, Хьалъэкъуай.

Ижъ-ижъыжьым къыщегъэжьагъэу Кавказым икъохьапIэ адыгэмэ ячIыналъ. ЛIэшIэгъу гурытхэм якIэух къыщыублагъэу, Кавказ заор къемыжьэзэ, адыгэмэ яшъолъыр Темыр Кавказым ичIыгу инахьыбэр ыубытыщтыгъэ: къохьапIэмкIэ Темэн (Тамань) къыщыкIэдзагъэу, къокIыпIэмкIэ Дагъыстан, Чэчэным, Ингушетием, Осетием ичIыгъунэхэр анэсыщтыгъэх. КъыблэмкIэ — Абхъазым, ТемырымкIэ къалмыкъ шъофхэм тигъунапкъэхэр яуалIэщтыгъэх. Мыщ фэдиз зиинэгъэгъэ чIыналъэм чылэгъо минитфым ехъу исыщтыгъэ. ТичIыопс, Тхьэм къызэригъэшIыгъэхэу, къушъхьэхэр, псыхъохэр, мэзхэр, лэжьыгъэ шIапIэхэр, темэнхэр, нэмыкIхэр итых. Ахэм адыгацIэхэр яIагъэх ыкIи яIэх.

ТишIэныгъэлэжьхэм чIыпIацIэхэр зыугъоигъэхэр ахэтых, ау ахэр нахьыбэрэмкIэ теурыкIоу зекIуагъэх. Зигугъу къашIыщт чIыпIэм нэмысхэу, итеплъэ зыфэдэр икъоу амылъэгъугъэу, къазэрашIошIэу къатхыхьагъэх е зыгорэм еупчIыхи, къырагъэIуагъэх.

Уежьэнышъ, икIэрыкIэу бгъэунэфыжьын фаер бэдэд. Щысэ зытIу. Тичылэ Тэуйхьаблэ итемыркIэ километритIоу пэчыжьэ Хьарзэхэ темэн гектар минитIу фэдиз ыубытыщтыгъэ. Ар гущыIалъэм къохьапIэмкIэ чылэгъунэм къыпэIулъэу тхылъым датхагъ.

Ашъор зыхэлъ темэн — Хьалъэкъуае икъокIыпIэрэ Щынджыерэ (?) азыфагу темэным ашъо джанэхэр къыхагъуатэщтыгъэхэу атхыгъ. Хьалъэкъуае икъокIыпIэкIэ щысыщтыгъэр Шыхьанчэрыехьабл. Шъыпкъэр — чылэгъуитIумэ азыфагу темэнылъэщтыгъэ. Агъэгъушъи пындж лэжьыпIэ ашIыгъагъ. Хьалъэкъуае икъохьапIэкIэ Щынджые километрэ тIокI фэдизкIэ пэчыжь. Азыфагу темэн иIэу тшIэрэп, ау бгышъхьэ шъоф закIэу хъуатэмэ зэпабзыкIы.

ТичIыпIэцIэ заулэмэ якъэбархэр

Адыгабзэ зышIэрэм ижъырэ чIыпIацIэхэм ямэхьанэ къызэхифышъущт.

Сэтмэ яIуашъхь, Еджэркъуай.

Темэн, ар джырэ псэупIэу Тамань — Краснодар краим икъохьапIэкIэ хы ШIуцIэ Iушъом Iус. Ащ щегъэжьагъэу, хитIур зыщызэолIэжьырэм нэс къыриубытэрэр темэнылъ. ГущыIэу Тамань къикIырэр зэхафэу гущыIалъэм нэкIубгъуитIу хэутыгъ. Сатыр закъокIэ хэтхагъ адыгэ гущыIэу темэн къызэрикIырэр. КъухьэуцупIэу Кавказыр зыIутыр чIыгъушъэ шъомбгъо хьазыр, пэмычыжьэу къутыржъые тес. ЧIыпIалъэми къутырми урысхэм Чушка раIо. Гъэнэфагъэу ар адыгацI — ЧIышхо.

Темэнрэ (Тамань) Анапэрэ зыIусхэм уаблэкIэу, Iутешъо (Уташ) унэсыфэ, хыIушъор чэндж шъыпкъ. Адыгэ чIыпIацIэр урысыбзэкIэ къызэраIорэм фэдэу «Уташ» аIуи адыгабзэкIэ гущыIалъэм датхагъ. КъикIырэр зэхафышъугъэп. «У»-м имэхьанэ щыгъуазэхэп, тыркубзэкIэ — «таш» — «мыжъо» аIуагъ. Уегупшысэн фаеба?! Тилъэпкъ егъашIэм зэрысыгъэм сыд пае тыркубзэкIэ цIэ фиусыщтыгъэ? Уеплъымэ, хыIушъо нэпкъыр тешъо. ЧIыпIэр зэ плъэгъугъэмэ, уадыгэу адыгабзэ пIулъымэ, чIыналъэм ежь-ежьырэу зыкъеIотэжьы. Хы Iушъор тешъоу гъэпсыгъэ, Iу тешъу, шапсыгъэкIэ — Iу ташъу (Iуташ). Урыс къутырэу Iусым раIуагъэр — Уташ.

Антик лъэхъаным Анапэ джы зыдэщытым адыгэ-урым къалэу Горгиппия зыцIагъэр щагъэпсыгъагъ. Урымхэм пачъыхьэу Горгипп ыцIэу яIагъэу ижъырэ тарихъым хэтэу тыщыгъуазэп. Джырэ шIэныгъэлэжьхэм къаугупшыси атхыгъэу тегуцафэ. Горгипп — Гъэр гъыпI е Гъэр IыгъыпI — адыгэ чIыпIацI. Ижъым къыщегъэжьагъэу Кавказ заом нэс, хы Iушъо къухьэуцупIэм гъэрхэр ращалIэщтыгъэх, щаIыгъыщтыгъэх, щащэщтыгъэх.

Лъэпкъэу исыгъэхэр синдхэу тарихъым хэхьагъ. Синдым къикIырэр чэнджы (щэндж). Урымхэм яалфавит макъэхэу «щ» ыкIи «дж» хэтхэп. Ежьхэм ятхыбзэ къызэрихьэу синд аIуи атхыгъагъ. ИжъыкIэ нэтхъуаехэр зыIусыгъэхэ а чIыналъэхэм джары чэндж зыкIараIуагъэр. КъикIырэр — псыIушъо чэнджым Iусхэр.

Гермонаса — Гъурмэ анэс е анэз. Антик лъэхъаным джырэ Тамань зыдэщытым Iусыгъэ псэупI. Адыгэхэр лIы гъуркIэ заджэхэрэр ятеплъэкIэ къопцIэ хьазырхэу, одыхэу, чанхэу, нэутхэ хъулъфыгъэхэр ары.

Зэо мэхъаджэм нэтхъуаехэр кIодыкIае зешIыхэм, а чIыналъэхэм къарыкIыжьыгъэхэу адыгэ чылэгъуитIу къэнагъ — Щынджыерэ (Щэнджый), Натыхъуаерэ. Тэхъутэмыкъое районэу джы ахэр зэрысхэм къетIысхьэхэфэ чIыпIэ заулэ тIуми зэблахъугъэ. А чылагъомэ джырэ лъэхъаным адыгэ лъэпкъ зэфэшъхьафхэр адэсых, ау уяплъымэ, хъулъфыгъэхэм лIы гъурхэр бэу къахэщых.

Нарт Шэбатныкъо зыщаукIыгъэр, Гъобэкъуае километритIукIэ пэчыжь.

ЗэрэдгъэунэфырэмкIэ, чIыпIэм итеплъэкIэ, псыхъом ишэнкIэ е ащ хъугъэ-шIагъэ горэ епхыгъэмэ адыгэмэ чIыпIацIэр аусэу яхэбзагъ. Темэн — Тамань, Цацэ — Цице, Бжьэпс — Бжебс, ШIупс — Супс, Гъупс — Губс…

ТишIэныгъэлэжьхэм къызтегущыIэхэрэм акIэгупшысыхьэхэу, шъыпкъэгъэ лъапсэу яIэр къамыубытэу бэрэ къыхэкIы. УзяупчIыкIэ, «тыдэ итхагъа ар?» аIошъ, къыоупчIыжьых. Ежьхэр арых сыд лIэужыгъорэу адыгэмэ афэгъэхьыгъэхэр непэ зытхынхэ фаехэр, ахэр арых тызыгъэгъозэнхэ фэе шIэныгъэлэжьхэр. Тилъэпкъ ехьылIагъэхэу хымэ шIэныгъэлэжьхэм къатхыхэрэр нэрылъэгъоу пцIы закIэхэми, къызэратхыгъэм фэдэу зы хьарыф кIамыгъэзэу «тишIэныгъэлэжьхэм» кIатхыкIыжьых. Апэуцужьынэу, шъыпкъэр агуригъэIонэу къахэкIырэр зырыз дэд.

Антик лъэхъаным урым шIэныгъэлэжьхэм тичIыналъэ ехьылIагъэу атхыгъагъэхэм адыгэ гущыIэхэр бэрэ къахэфэх. Апи (Iэпий) мыр дышъэидэу тенэчым хэшIыкIыгъ, Iэпкъ-лъэпкъий зыпыт бзылъфыгъ. Скифхэм яхьылIагъэхэу атхыгъэхэм чIыгум и Тхьэу къыщаIо. Къалэу Керчь пэмычыжьэу щатIыгъэгъэ Iуашъхьэм къычIагъотагъ.

Амазонкэхэр антик лъэхъаным Iузэжъу хы Iушъорэ Пшызэ иджабгъу лъэныкъорэ ащыпсэущтыгъэхэу тарихъым къыщеIо. Ахэр ижъырэ адыгэ чIыналъэх, ау амазонкэхэр тилъэпкъ зыгорэущтэу епхыгъэхэу зыми къыIорэп ыкIи къыIощтэп. Лъэпкъ зэфэшъхьафхэм яшIэныгъэлэжьхэм амазонкэхэр ялъэпкъэгъугъэхэу атхыгъэх. Мыщ дэжьым къэIогъэн фае ахэм абзэхэмкIэ амазонкэм къикIырэр къызэхэпфын зэрэмылъэкIыщтыр. Ащ адыгабзэкIэ къикIын ылъэкIыщтыр: амэ + зы + анэ + ыкъу (урысыбзэкIэ эти (они) + одной + матери + сыновья).

Гъэнэфагъэу тшIапэрэп амазонкэхэр адыгэ лъэпкъым щыщыгъэхэми, ау япсэупIагъэхэр ижъырэ адыгэ чIыналъэх. Ахэм ацIэ тилъэпкъ афимыусыгъэу пIон плъэкIыщтэп. Ар дэгъоу къаушыхьаты хъулъфыгъэ адыгацIэхэм: Амзан, Амазан, Амызан, Мэзан.

Ижъырэ картэхэм чIыпIацIэу къахэдгъэщыхэрэр

Керчь — Корочь — КIорыкI, адыгэ гущыI. ИжъыкIэ Хы ШIуцIэр кIымафэрэ къызигъэщтыкIэ лъэсэу, шыхэр яIэдэжьхэу, Кавказ лъэныкъом икIыхэти, мылым тетхэу Къырым — адрэ нэпкъым зэпырыкIыщтыгъэх ыкIи къызэпырыкIыщтыгъэх.

Кафа — Къофо. Адыгэ шапсыгъэ къэIуакI. Къо — хъуатэ — долина, фо — шапсыгъэкIэ ины — большая, огромная. УрысыбзэкIэ зэбдзэкIмэ — большая долина.

Азов (Iузэжъу) — псыхъоу Тенэ (Дон) хым зыщыхэлъэдэрэ чIыпIэ зэжъу. Азов адыгэкIэ — Iузэжъу, урысыбзэкIэ — Узкое горло.

Таматарха — Тэмэ тIаркъу — Тмутаракань. Таманский полуостров — Темэн хыгъэхъунэныкъор тIаркъоу зэгокIышъ, тэмитIоу хым хэхьэ.

ЦIэмэз (ПцIэмэз). ХьацIэ-пIацIэмэ чIыпIацIэр къатекIыгъэу атхыгъ. Непэ къалэр зыдэщытым пэблэгъэ мэзмэ уяплъымэ, чъыгэу ахэтхэр зэкIэ шIуцIабзэх (пцIэ+мэзы) — янахьыбэр мыстхъэ чъыгых, шIуцIэх. Мысхако — Мыстхъакъо. Мыстхъэхэр зыдиз хъуат, къо.

Я XIX-рэ лIэшIэгъум адыгэхэмкIэ къыташIылIэгъэ заом Черкесиер лъэшэу ыужъгъэигъ. ЕгъэзыгъэкIэ чIыгубэ къытагъэбгынагъ, ау а тызэрымысыжьхэм джыри тичIыпIацIэхэр къарынагъэх. ТичIыгужъ къитIысхьагъэмэ ежьхэм абзэкIэ цIэу зэблахъугъэр ыкIи цIэ IаекIэ зэджагъэхэр макIэп.

ЧIыпIацIэмэ яхьылIэгъэхэ тхылъхэр аужырэ лъэхъаным бэ хъухэу къыдагъэкIыгъэх. АдыгацIэу адэхьагъэр макIэп, ау якъэIуакIэхэр, ямэхьанэхэр зэтеIотыкIыгъэхэу, узымыгъэрэзэнэу къахафэрэр бэ.

КIэу зэхагъэуцорэмэ ямызакъоу, ыпэкIи къыхаутыгъагъэхэ гущыIалъэхэм чIыпIацIэр къызтекIыгъэ гущыIэр мытэрэзэу зэрадзэкIыгъэу мызэу, мытIоу ущарехьылIэ. ГъэшIэгъоныр, топонимием фэгъэхьыгъэ тхылъхэр нахьыбэм зытхынхэу фэкъаигъэхэр, зэхэзыгъэуцохэрэр адыгабзи, тыркубзи, урымыбзи, нэмыкIыбзэхэр зымышIэхэрэ цIыфых, ау зигугъу къашIырэм имэхьанэ къыраIотыкIынэу фежьэх. ГущыIэр адыгэхэм къарамыпэсэу, нэмыкIыбзэ горэм къыхэкIыгъэм фэдэу къатхы. Ахэм ашIэрэр — лъэпкъ зэфэшъхьафхэм ягущыIалъэхэр аштэхэшъ, щылъыхъохэзэ чIыпIацIэм икъэIуакIэ ехьыщыр горэ къызыхагъэщыкIэ, ар шъыпкъэкIэ тамыгъаштэмэ мыхъунэу мэуцух.

ЕгъашIэм зышъхьэ зылъытэжьэу зихэбзэгъэ адыгэхэм нэмыкI лъэпкъ горэм ичIыпIацIэхэр рагъэусыщтыгъэха? Шъыпкъэ, тичIыналъэ хьакIэхэри, зекIохэри къихьэщтыгъэх, ау ахэр къакIохэти, кIожьыщтыгъэх.

ИкIэрыкIэу гъэунэфыжьыгъэнхэ фае

ЧIыпIацIэхэм афэгъэхьыгъэ щысэу къэпхьын плъэкIыщтыр бэ. Тилъэпкъ ыусыгъацIэхэу зэблахъугъэхэр, зэтеIотыкIыгъэхэу гущыIалъэхэм адэхьагъэхэм шъыпкъэгъэ лъапсэу яIэхэр икIэрыкIэу гъэунэфыгъэнхэ фае.

Илъэс заулэкIэ узэкIэIэбэжьмэ, ЧIыопсым икъэкIуапIэхэмкIэ комитетыр къысэлъэIугъагъ тикъушъхьэмэ алъэныкъокIэ щыIэ чIыпIэцIэ тIокIэу урысыбзэкIэ картэхэм арытхагъэхэм адыгацIэу яIэхэр афэзгъэунэфыжьынхэу. ШIэныгъэлэжьхэри ащ фагъэзэгъагъэх. Ахэми зыгорэхэр атхыгъагъэх, ау сэ къыхэзгъэщыжьыгъэхэр нахь тэрэзэу алъытэгъагъэх. Адыгэ кIалэхэу зекIоным пылъхэмрэ къушъхьэхэм Iоф ащызышIэхэрэмрэ упчIэжьэгъу сшIыгъагъэх.

Тхылъмэ къадагъэхьагъэхэр зыдэщытхэ чIыпIэ шъыпкъэхэр икIэрыкIэу къыхэмыгъэщыжьыгъэхэ хъущтэп. ГущыIэм пае, чылэмэ япхыгъэхэ чIыпIацIэхэр лъэныкъоу зыдэгъэзагъэр мытэрэзэу зэрэтхыгъэхэр зэп-тIопI. Ахэри икIэрыкIэу мыгъэунэфыжьыгъэхэ хъущтэп. Джыри ахэр къэзыIожьын зырызхэр тичылэмэ адэбгъотэжьыщтых.

Сыкъызщыхъугъэ Тэуйхьаблэ чылэжъыеми, итарихъи иархеологии бай шъыпкъэх. Дэсыжьыр унэгъо шъэныкъом нэсы къодый. ЧIыпIацIэу къуаджэм епхыгъэхэр зысэтххэм, шъитIум езгъэхъугъ. Нахь къэбар гъэшIэгъонхэр зэпхыгъэхэр «Адыгэ макъэм» къыщыхаутыгъагъэх. ШIэныгъэ сборникми зэхэубытагъэу зэкIэ къыдэзгъэхьагъэх. Тичылэмэ ахэм афэдэ чIыпIэжъыехэу яIэхэр бэдэд, зэряджэхэрэр — микротопонимы. Къуаджэ пэпчъ ичIыпIэцIэ жъгъэйхэр ыугъоижьхэмэ, итарихъи, ихъугъэ-шIагъэхэми ащыщэу бэдэдэ бгъэунэфыжьынхэ плъэкIыщт.

ТЭУ Аслъан.

Адыгэ Республикэм и Лъэпкъ музей шIэныгъэмкIэ иIофышI.