Сыдэущтэу къэпшIэщта адыгэ къэбыр?

ИжъыкIэ къыщегъэжьагъэу адыгэхэм агъэфедэщтыгъэ гъомылапхъэхэм уяплъымэ, къэбым чIыпIэ гъэнэфагъэ зэриубытыщтыгъэр нафэ къыпфэхъу.

Къэбыр биологическэ вещество зэфэшъхьафхэмкIэ (пектинымкIэ, органическэ кислотэхэмкIэ, витаминхэмкIэ, минеральнэ щыгъухэмкIэ, нэмыкIхэмкIи) баи, диетическэ гъомылапхъэуи щыт.

Химическэу къэбыр зэрэзэхэлъыр, ушэтынхэм нафэ къызэрашIырэмкIэ, бэкIэ ялъытыгъ ар къагъэкIы зыхъукIэ технологическэ амалэу агъэфедэхэрэм, ар зыфэдэ лъэпкъым, чIыгоу зыщалэжьырэм изытет… Къэбыр дэеу къащэкIы чIыгу шыналъэхэм, етIэ онтэгъоу щытым, чIыгу «хафэм». Ау Адыгеим ичIыгухэр къэбым къекIух, дэгъоу къащэкIы.

Адыгэ къэралыгъо университетым хэхьэрэ научнэ-ушэтыпIэ институтым нутрициологиемрэ экологиемрэкIэ илабораторие ушэтынэу щызэхащагъэхэм ащыщ къэбым шIуагъэу хэлъхэмрэ псауныгъэмкIэ щынэгъончъэу зэрэщытымрэ язэгъэшIэн.

Ушэтынхэм ялъэхъан дгъэфедагъэх сатыушI организациехэм ыкIи унагъохэм адыгэ къэбэу ащэщтыгъэхэр, а къэб лъэпкъыр арэу къыщагъэлъэгъуагъэхэр. Ахэр къарытщыгъэх къуаджэхэу Блащэпсынэ (бэдзэршIыпIэм), Тыгъургъойрэ Аскъэлаерэ (унэгъо хатэхэм), Хьатыгъу­жъыкъуае (бэдзэршIыпIэм). Ушэтынхэм яегъэжьэгъум къэбхэр мэзи 5 – 6 фэдиз хъугъэу щылъыгъэх.

Къэбэу Iоф зыдэтшIагъэхэм яонтэгъуагъэ килограмми 3,3 – 3,8-рэ зэрэхъущтыгъэр, шъуампIэм иIужъуагъэ миллиметрэ 0,16 – 7,25-рэ хъущтыгъэ, ыкIоцI илъыр («мякоть» зыфаIорэр) сантиметри 2,3 – 3,8-м нэсыщтыгъ. КъэбыкIэу арылъыгъэр багъэ ыкIи шапхъэм тетэу, дэгъоу зэхэлъэу щытыгъ.

Къэбым идэгъугъэ къэзыгъэлъа­гъорэр ащ иIэшIугъэрэ мэу къыпыурэмрэ. Ахэр дгъэунэфынхэм фэшI тикъэбхэм ащыщ Iахьхэр дистиллированнэ псым къыщыд­гъэжъуагъэх. Ахэм зэкIэми къэбымэ апыущтыгъ. ИIэшIугъэ фэгъэхьыгъэмэ, пстэуми тэшIэ адыгэ къэбыр нэмыкI къэб лъэпкъхэм зэратекIырэр: ар IэшIоу, такъоу щытын фае. Ау тIэкIурэ къэбыр зыщылъыкIэ, иIэшIугъи къыщэкIэ, ежьыри нахь лъэтхъоибэ иIэу мэхъу («волокнистый» зыфаIорэр). Ау пшхы мыхъунэу щытэп ар.

Нафэ зэрэхъугъэмкIэ, къэбым иIэшIугъэ бэкIэ ялъытыгъ органическэ кислотау ащ хэлъхэм. ШIэныгъэлэжьхэм ащыщхэм зэралъытэрэмкIэ, къэбым нахьыбэу хэлъыр яблочнэ кислотар ары. Ау тIэкIурэ зыщылъкIэ, мы кислотау къэбым хэлъыр фэди 1,5 – 3,5-кIэ нахь макIэ мэхъу. Ары иIэшIугъи зыкIызэблихъурэр.

Гъомылапхъэхэм ащыщэу анахьыбэу каротиноидхэр, бета-каротинри ахэтэу, къэзытыхэрэм къэбыр ахалъытэ. АщкIэ пхъыми (морковь) нахь баеу алъытэ къэб лъэпкъхэм ащыщхэр. Ау мэхьанэшхо зиIэр ар зэрэулэжьырэмрэ зэрэпIыгъымрэ. Нэфынэмрэ кислородымрэ ыкIи ферментхэм апкъ къикIыкIэ гъомылапхъэхэм каротиноидэу ахэлъым къыкIичын ылъэкIыщт.

БэшIагъэу зэрагъэунэфыгъэу, къэбыр къэгъэкIыгъошIу, химическэ амалхэр, чIыгъэшIухэр епхьылIэнхэри ищыкIагъэп. Тэ ушэтынхэм ялъэхъан тыуплъэкIугъэ къэбхэм къахэдгъотагъэп ахэм афэдэ горэ къахэнагъэу.

КIэкIэу къэпIон хъумэ, тиушэтынхэм къызэрагъэлъэгъуагъэмкIэ, къэбыр щылъы зыхъукIэ, органическэ кислотау, шъоущыгъоу, бета-каротинэу хэлъхэр нахь макIэ мэхъух, ау къыханэрэри макIэп, пшхы хъунэу, шхыныгъо зэфэшъхьафхэр хэпшIыкIын плъэкIынэу къы­зэрэнэрэр ахэм къаушыхьаты. Къэбым ишIуагъэхэм ари ащыщ – иIыгъынкIэ мыкъинэу, ау охътабэрэ биологическэ шIуагъэу хэлъыр, гъомылапхъэкIэ бгъэфедэн плъэкIынэу зэрэщытыр къызэрэзэтенэхэрэр.
Ау ушэтынхэр тэшIыфэхэ темыгупшысэн тлъэкIыгъэп – къэбэу тIыгъы­гъэхэр зэкIэ адыгэ къэбэу плъытэнхэ плъэкIыщта? Сыдэущтэу къэпшIэщта адыгэ къэбыр? Сыдэущтэу ар къахэпхыщта?

Мы упчIэхэм джэуап къятыжьыгъэнымкIэ IэпыIэгъу шъукъытфэхъуным тыщыгугъэу, гъэзетеджэ лъапIэхэр, анкетэ зэхэдгъэуцуагъ. Тигуапэ хъущт шъуиджэуапхэр «Адыгэ макъэм» иредакцие почтэмкIэ е электроннэ адресэу E-mail:adyqvoice@mail.ru зыфиIорэмкIэ къэжъугъэхьыхэмэ.