Социальнэ пшъэрылъхэр анахь шъхьэIэщт

Законопроектэу «2018-рэ илъэсымкIэ ыкIи ащ къыкIэлъыкIощт 2019 — 2020-рэ илъэсхэм ячэзыу пIалъэкIэ Адыгэ Республикэм ибюджет ехьылIагъ» зыфиIорэм фэгъэхьыгъэ едэIунхэр тыгъуасэ зэхащагъэх.

Зэхэсыгъор зэрищагъ Адыгеим и Премьер-министрэ ипшъэрылъхэр зыгъэцэкIэрэ Наталья Широковам. Iофтхьабзэм хэлэжьагъэх АР-м и Къэралыгъо Совет — Хасэм и Тхьаматэу Владимир Нарожнэр, ащ игуадзэу Iащэ Мухьамэд, депутатхэр, министрэхэм я Кабинет хэтхэр, студентхэр, нэмыкIхэри.

Наталья Широковам пэублэ псалъэ къышIызэ, бюджетыр шъхьэихыгъэу, нэфагъэ икъу хэлъэу гъэпсыгъэнымкIэ мыщ фэдэ шIыкIэм мэхьанэшхо зэриIэр къыхигъэщыгъ.

— Бюджетым ихахъохэр зыфэдизхэр, ащ къыдыхэлъытэгъэ мылъкур зыпэIуагъэхьэрэ лъэныкъохэр Адыгеим щыпсэурэ нэбгырэ пэпчъ ышIэнхэм ифитыныгъэ иI. Бюджетыр зыфэдэщтыр дгъэнафэ зэхъум тынаIэ зытедгъэтыгъэр 2018-рэ илъэсым ехъулIэу УФ-м и Президент къыдигъэкIыгъэ жъоныгъокIэ унашъохэр дгъэцэкIэнхэ, анахьэу бюджетым епхыгъэу Iоф зышIэхэрэм ялэжьапкIэ къэIэтыгъэн зэрэфаер арых, — къыIуагъ АР-м и Премьер-министрэ ипшъэрылъхэр зыгъэцакIэрэм.

Нэужым къэзэрэугъоигъэхэм апашъхьэ къыщыгущыIагъ АР-м финансхэмкIэ иминистрэу Долэ Долэтбый. Ащ къызэриIуагъэмкIэ, 2018-рэ илъэсым ыкIи ащ къыкIэлъыкIощт илъэситIум атегъэпсыхьэгъэ бюджетхэр агъэхьазырхэ зэхъум федеральнэ ыкIи республикэ хэбзэгъэуцугъэхэм къагъэнэфэрэ шапхъэхэр, бюджет ыкIи хэбзэIахь политикэм илъэныкъо шъхьаIэхэр къыдалъытагъэх. Ыпэрэ илъэсхэм афэдэу мы илъэсищми ателъытэгъэ бюджетхэр социальнэу щытыщтых.

Бюджетым ихахъохэр

ЗэрагъэнафэрэмкIэ, 2018-рэ илъэсым республикэ бюджетым ихахъохэр сомэ миллиард 15-рэ миллион 584-м кIэхьащт, 2017-рэ илъэсым егъэпшагъэмэ, ар процент 18-кIэ нахьыб. ПэшIорыгъэшъэу къызэралъытагъэмкIэ, 2019-рэ илъэсым бюджетым ихахъохэр — сомэ миллиард 13-рэ миллион 821,9-рэ, 2020-рэ илъэсым — сомэ миллиард 14-рэ миллиони 186,1-рэ хъущт.

Хъарджхэр

2018-рэ илъэсым республикэ бюджетым ихъарджхэр сомэ миллиард 16-рэ миллион 386,9-рэ хъущт, мы илъэсым егъэпшагъэмэ, процент 16,9-кIэ ар нахьыб. 2019-рэ илъэсым мы къэгъэлъэгъоныр сомэ миллиард 14-рэ миллион 518,9-м, 2020-рэ илъэсым — сомэ миллиард 14-рэ миллион 795-м ехъущт.

Ахъщэу зыщыкIэщтхэр

2018-рэ илъэсым бюджетыр зыщыкIэщтыр (дефицитыр) сомэ миллион 802,9-рэ, 2019-рэ илъэсым — сомэ миллион 697-рэ, 2020-рэ илъэсым — сомэ миллион 609-рэ.

2018-рэ илъэсым хэбзэIахь ыкIи мыхэбзэIахь хахъохэр сомэ миллиарди 8-рэ миллион 778,3-рэ хъущт, ыпэрэ илъэсым егъэпшагъэмэ, ар проценти 103,2-кIэ гъэцэкIагъэ хъущт. Мы лъэныкъомкIэ анахьэу зыщыгугъыхэрэр къалэу Мыекъуапэ, Тэхъутэмыкъое ыкIи Мыекъопэ районхэр арых.

Федеральнэ гупчэм къикIыщт мылъкур

Федеральнэ гупчэм къикIыщт зэкIамыгъэкIожьырэ ахъщэр сомэ миллиарди 6-рэ миллион 805,7-рэ мэхъу. Ащ хэхьэх дотациехэр — сомэ миллиарди 4-рэ миллион 91,9-рэ, субсидиехэр — сомэ миллиард 1,8-м ехъу, субвенциехэр — сомэ миллион 834,3-рэ, нэмыкI бюджет трансфертхэр — сомэ миллион 27,1-рэ. 2017-рэ илъэсым егъэпшагъэмэ, федеральнэ гупчэм къикIыщт зэкIамыгъэкIожьырэ мылъкур къихьащт илъэсым нахьыбэ хъущт. Ар къызхэкIырэр федеральнэ субсидиехэм ыкIи ахъщэ IэпыIэгъум (дотацием) зэрахэхъуагъэр ары.

ЛэжьапкIэр къаIэтыщт

УФ-м и Президент къыдигъэкIыгъэ жъоныгъокIэ унашъохэр, социальнэ программэхэр, пшъэрылъхэр гъэцэкIэгъэнхэр республикэм ифинанс документ шъхьаIэ къыдыхэлъытагъэх. Долэ Долэтбый къызэриIуагъэмкIэ, лэжьапкIэм хэгъэхъогъэнымкIэ къэралыгъом ипащэ къыгъэуцугъэ пшъэрылъхэр зэрифэшъуашэу зэшIохыгъэнхэм, гъогу картэм къыдыхэлъытагъэу къэгъэлъэгъон гъэнэфагъэхэм анэсынхэм анаIэ атырагъэтыщт. Джащ фэдэу 2018-рэ илъэсым щылэ мазэм и 1-м щегъэжьагъэу жъоныгъокIэ унашъохэм ягъэцэкIэн хэмыфэгъэ бюджетникхэм ялэжьапкIэ проценти 4-кIэ къаIэтыщт. 2019 — 2020-рэ илъэсхэм чъэпыогъум и 1-м щегъэжьагъэу бюджетым епхыгъэу Iоф зышIэхэрэм къагъахъэрэм проценти 4 (илъэсым телъытагъэу) хэхъощт. Ащ нэмыкIэу Адыгэ Республикэм щыпсэурэ цIыф куп заулэмэ социальнэ IэпыIэгъу зэраратыщт шIыкIэм телъытагъэу, 2018-рэ илъэсым мэзаем и 1-м щыублагъэу мазэ къэс ахэм аратырэ ахъщэ тынхэр проценти 3,8-кIэ къаIэтынхэу агъэнэфагъ. ЛэжьапкIэр къызэраIэтыщтым пэIухьащт ахъщэр бюджетым къыдыхалъытагъ. 2018 — 2020-рэ илъэсхэм студентхэм ястипендиехэм проценти 4 (илъэс къэс) ахэхъощт.

Гъэсэныгъэр, социальнэ политикэр, медицинэр…

2018-рэ илъэсым телъытэгъэ республикэ бюджетыр пштэмэ, анахь ахъщэшхо зыпэIуагъэхьащтыр гъэсэныгъэр ары — сомэ миллиарди 3-рэ миллион 807,7-рэ. Ащ къыкIэлъэкIо социальнэ политикэр — сомэ миллиарди 3-рэ миллион 20-рэ. Лъэпкъ экономикэм — сомэ миллиарди 2,7-м ехъу, псауныгъэр къэухъумэгъэным — сомэ миллиардрэ миллион 440,3-рэ, культурэм — сомэ миллион 454,9-рэ апэIуагъэхьащт. Хъарджхэм япроцент 67,4-р социальнэ Iофыгъохэм ягъэцэкIэн къыдыхэлъытагъ.

Инвестициехэр

ПэшIорыгъэшъэу зэрагъэнэфагъэмкIэ, 2018-рэ илъэсым телъытэгъэ республикэ инвестиционнэ программэм ипроект къыдыхэлъытагъэу къэралыгъо псэуалъэхэм язэтегъэпсыхьан сомэ миллиардрэ миллион 326,5-рэ пэIуагъэхьащт. Ащ щыщэу сомэ миллион 479-р — республикэ бюджетым къыхахыщт, сомэ миллион 847,5-р — федеральнэ гупчэм къикIыщт субсидиех. Анахьэу анаIэ зытырагъэтыщтыр зекIоным ипсэуалъэхэр ары. ЗекIон кластерэу «Лэгъо-Накъэ икъэлапчъэхэр» зыфиIорэм иинфраструктурэ зэтегъэпсыхьэгъэным фэIорышIэщт комплексым игъэпсын 2018-рэ илъэсым аухынэу агъэнафэ. Джащ фэдэу Адыгэ республикэ клиническэ сымэджэщым епхыгъэ диагностическэ гупчэм ишIын лъагъэкIотэщт. НэмыкI гухэлъэу щыIэри макIэп, ахэр щыIэныгъэм щыпхыращынхэм пылъыщтых.

Гъогу хъызмэтыр

2018-рэ илъэсым Адыгэ Республикэм и Гъогу фонд сомэ миллиард 1,7-м ехъущт. Шъолъырым игъогухэм язэтегъэпсыхьан, муниципальнэ мэхьанэ зиIэ гъогухэм хэхъоныгъэхэр ашIынхэм фэшI чIыпIэ бюджетхэм субсидиехэр ятыгъэнхэм, нэмыкI лъэныкъохэми мылъкур апэIуагъэхьащт.

Финанс IэпыIэгъур

2018-рэ илъэсым телъытэгъэ республикэ бюджетым къыдыхэлъытагъ сомэ миллиарди 4-рэ миллион 590,8-м кIэхьэрэ ахъщэ IэпыIэгъур чIыпIэ бюджетхэм арагъэгъотыныр. Ащ ишIуагъэкIэ ахэм зыпкъ итэу Iоф ашIэн, япшъэрылъхэр агъэцэкIэнхэ алъэкIыщт.

Долэ Долэтбый кIэухым къызэриIуагъэмкIэ, 2018-рэ илъэсми, ащ къыкIэлъыкIощт илъэситIуми республикэ бюджетыр социальнэу щытыщт. Бюджетым ихъарджхэр зыфэдизыщтхэр агъэнафэ зэхъум хэбзэIахьхэм ыкIи мыхэбзэIахьхэм яхахъохэр, федеральнэ гупчэм къикIыщт ахъщэ IэпыIэгъур зыфэдизын ылъэкIыщтыр, нэмыкI лъэныкъохэри къыдалъытагъэх. Ащ дакIоу республикэ бюджетыр зыщыкIэрэ ахъщэр ыкIи къэралыгъо чIыфэр шэпхъэ гъэнэфагъэхэм ашIомыкIынхэм фытегъэпсыхьэгъэ зэзэгъыныгъэу УФ-м финансхэмкIэ и Министерствэрэ АР-м иминистрэхэм я Кабинетрэ зэдашIыгъэр зэрифэшъуашэу гъэцэкIагъэ зэрэхъущтыр министрэм къыIуагъ.

ТХЬАРКЪОХЪО Адам.