Саугъэтыр «къэгущыIэ»

Политическэ шIэныгъэхэмкIэ ушъагъэу, гъэсагъэу, цIыфмэ афэгумэкIырэ адыгэу я 20-рэ лIэшIэгъум икъежьэгъум щыIагъэхэм ащыщыгъ Къоц Пщымафэ. Профессорэу Къош Мурзабек иархив хэлъ тхылъхэм къызэраIорэмкIэ, Къоцыр анахь зэлъашIэрэ цIыфэу, тхакIоу щытыгъ.

Къоц Пщымафэ 1884-рэ илъэсым шыхъуным пылъыгъэ оркъэу Хъусин ыкъо Тэмащэ иунагъо къихъухьагъ. Тэмащэ еджагъэу щымытыгъэми, Iушыгъ, цIыф лъэшыгъ, хэшIыкI сыдрэми фыриIагъ. 1886-рэ илъэсым шы Iэхъогъурэ чIыгу десятини 180-рэ иIэу, зэрэ Темыр Кавкази Урысыеми ащызэлъашIэу унагъор щытыгъ. Тэмащэ икIэлищми шIэныгъэ дэгъухэр аригъэгъотын ылъэкIыгъ. Пщымафэ Петербург дэт университетым июридическэ факультет къыухи иIофшIэн зырегъажьэм зыпылъыгъэр цIыфхэм, анахьэу къушъхьэчIэсхэм, яфитыныгъэхэм якъэухъумэн ары. Къэбэртае илъ Iофыгъохэр юридическэ лъапсэм тетэу зэшIохыгъэнхэм дэлажьэщтыгъ.

«Къэбэртае исхэм чIыгу алэжьын алъэкIынэу къуаджэхэм къакIэрылъ хъупIэхэр аратыгъэмэ, тхьамыкIэ щымыIэу, зэкIэми щыIэкIэ-псэукIэ тэрэз яIэ хъущтгъагъэ, ащ ычIыпIэкIэ цIыфхэр тхьамыкIагъом фэкIох. ЧIыгур зыштагъэхэм къатIупщын агу хэлъэп», — ытхыщтыгъэ Пщымафэ. Ащ фэдэ зэпэуцужьхэм Къоцым хэкIыпIэ къафигъотыщтыгъ.

Гъэсэныгъэм имэхьанэ къэIэтыгъэным Пщымафэ ренэу ынаIэ тетыгъ, еджэным цIыфхэр фэщэгъэнхэм мэхьанэшхо ритыщтыгъ. Къэбэртае еджапIэхэр къыщызэIуахыгъагъэх, ау кIэлэегъаджэхэр ащ зэрэщымакIэм къыхэкIэу кIэлэцIыкIухэм яуахътэ хьаулыеу бэрэ къыхэкIыщтыгъ. «Еджэным цIыфхэр нэфынэм фищэщтых, шIункIым къыхищыщтых. Диным епхыгъэ Iофыгъохэм ыкIи быслъымэнхэу Терскэ, Пшызэ хэкухэм арысхэр зэпхыгъэхэр Оренбург щыIэ быслъымэн ЗэIукIэр ары. Ау ар чыжьэ дэдэу зэрэIудзыгъэм къыхэкIэу къушъхьэчIэсхэм Iофыгъошхохэр къафехьы», — ыIощтыгъ Къоцым. Терскэ хэку зэIукIэм ыштэгъэ унашъом Къоцым дырегъаштэ ыкIи Владикавказ быслъымэн дингъэIоршIапIэ къыщызэIуахы. Пщымафэ дэгъоу къыгурыIощтыгъ дин шIэныгъэм дакIоу светскэ шIэныгъэ дэгъуи ныбжьыкIэхэм яIэн зэрэфаер. Егъэджэныр ныдэлъфыбзэкIэ, арапыбзэкIэ, урысыбзэкIэ зэхэщэгъэн фаеу ылъытэщтыгъ.

Пщымафэ шIу ылъэгъущтыгъ къызщыхъугъэ чIыгур, илъэпкъэгъухэр, гъунэгъоу а чIыпIэм къегъэтIысэкIыгъэхэр. ЗэкIэ шIушIагъэу Къоцым иIэр къэсIотэнэу пшъэрылъ зыфэсшIыжьырэп, ау ишэн икъу фэдизэу къэзгъэлъэгъоным пае зы хъугъэ-шIагъэ игугъу къэсшIымэ сшIоигъу.

1910-рэ илъэсым гупчэм къыщыдэкIырэ гъэзетэу «Новое время» зыфиIорэм икорреспондентэу И. Гофштеттер зигъэпсэфынэу ыкIи шэкIонэу Налщык кIогъагъэ. ШэкIогъум илъэхъан ежь ифитыныгъэхэм аригъэхъугъ, Пщымафэ ыгу зыфэгъухэрэр ащ къыпэуцужьыгъэх. Джащыгъум шакIом игухьэ-гужъ къыхэкIэу редакцием статья ытхынэу рихъухьагъ фитыныгъэу урысмэ мы чIыпIэм щыряIэр къыгъэлъагъоу. Гъэзетми къыхиутыгъ яIофшIэгъу къытхыгъэр. Шъхьэу тхыгъэм иIагъэр «Разгром русского населения». Ащ иджэуапэу Пщымафи статья ытхыгъ: «Удэмыхьащхэу е угу емыгъоу уеджэн плъэкIыщтэп ар зытхыгъэм ибзэгухьагъэ гъунэ зэримыIэм. Сыд фэдизэу мытэрэзэу хъугъэ-шIагъэр къыгъэлъэгъон ыIуагъэми, зэблэгъэныгъэу, гуфэбэныгъэу урысхэмрэ чIыпIэм щыпсэурэ цIыфхэмрэ азыфагу илъыр зэщигъэкъоныр къыдэхъущтэп».

Пщымафэ юрист сэнэхьатыр зыщызэригъэгъотыгъэ Петербург буржуазнэ-демократическэ гупшысэхэм зыщаушъомбгъущтыгъ, зэхъокIыныгъэхэр Урысыем зэрищыкIагъэхэр щызэхэпхэу бэрэ къыхэкIыщтыгъ. Къызщыхъугъэ Къэбэртае фэгупшысэ зыхъукIэ, Темыр Кавказми зэрэпсаоу щыIэкIэ дэгъу илъыным ар кIэхъопсыщтыгъ. ЫкIи ащкIэ фэлъэкIыщтыр ышIэщтыгъ.

1914-рэ илъэсым апэрэ дунэе заор къежьагъ. Пачъыхьэу я II-рэ Николай пачъыхьагъур къыгъэтIылъыгъ, къэралыгъошхор хабзэ имылъэу къэнагъ. 1917-рэ илъэсым игъэтхэпэ мазэ Пщымафэ Налщык окружной гражданскэ исполкомым икомитет етIанэ апэрэ зэфэсэу Владикавказ щызэхащагъэм ипрезидиум хадзыгъ.

ЖъоныгъуакIэм и 18 — 20-м къалэу Владикавказ Тверскэ хэкум ипащэхэр щагъэнэфагъэх, Къоц Пщымафи правительствакIэм хэхьагъ, джаущтэу къушъхьэчIэсхэм яавтономие агъэпсыгъ. 1917-рэ илъэсым большевикхэм хабзэр аштэнэу революциер къырагъэжьагъ, ащ граждан заор къыкIэлъыкIуагъ. Заом къиныбэ цIыфхэм къафихьыгъ. Полякхэм, украинцэхэм, эстонцэхэм, латышхэм, къэзэкъхэм къэралыгъо шъхьафитхэр яIэнхэм фэбанэхэу рагъэжьагъ. Урысыер зэпэуцужьыныгъэшхом хэхьагъ. Бырсырышхоу къэралыгъом къитэджагъэм Пщымафэ иполитическэ еплъыкIэхэр зэблырегъэхъух. Ащ къыхэкIэу 1918-рэ илъэсым Темыр Кавказым щыпсэурэ къушъхьэчIэсхэм хэушъхьафыкIыгъэу автономие яIэным кIэдэу ыкIи жъоныгъокIэ мазэм ар къадэхъу. КъушъхьэчIэс республикэм иправительствэ итхьаматэу Къоц Пщымафэ хадзы.

1918-рэ илъэсым, бэдзэогъум пачъыхьэу я II-рэ Николай иунагъо большевикмэ аукIыгъ. Деникиныр япащэу белогвардейцэхэр къушъхьэчIэс республикэм къытебэнагъэх. Республикэр къыухъумэным пае Къоцыр Тыркуем иуIэшыгъэ дзэ IэпыIэгъу къыфэхъунэу кIэлъэIу. Ау ащ къикIыгъэ щыIэп. МэкъумэщышIэхэу чIыгур зэратынэу агъэгугъагъэхэр Совет хабзэм гоуцох. Деникиным идзэхэм язаохэзэ къушъхьэчIэсхэм яшъхьафитыныгъэ ащ щагъэтIылъыгъ. КъушъхьэчIэс правительствэм хэтыгъэхэри, Къоцыри хэгъэгум икIыжьыгъэх. Правительствэм хэтыгъэхэм агукIи ашъхьэкIи аштэн алъэкIыгъэп большевикмэ ядунэееплъыкIэ, цIыф байхэм ямылъку атырахынэу, яфитыныгъэхэр аукъонхэу зэраIорэр ашIотэрэзыгъэп. Ахэм зэкIэми уащагъэгъуазэ правительствэм министрэу хэтыгъэхэм ятхыгъэхэу IэкIыб къэралыгъохэм къащыдэкIыгъэхэм.

Къоц Пщымафэ а лъэхъаным бэ ытхыгъэр. Ахэр чIыгум игощын епхыгъэ Iофыгъохэм, динлэжьыкIэу щыIэм, къушъхьэчIэс бзылъфыгъэхэм якъэухъумэн, гъэсэныгъэм имэхьанэ къэIэтыгъэным ыкIи нэмыкI Iофыгъуабэхэм яхьылIэгъагъэх. ЩыIэныгъэм илъэныкъо пстэуми Пщымафэ агъэгумэкIызэ тхэщтыгъ.

Совет хабзэу агъэуцугъэм ехьылIагъэуи Къоцым IофшIэгъэ гъэшIэгъонхэр иIэх ежь ишIошIхэр къащыриIотыкIэу. IэкIыб къэралым щэпсэуми, къызщыхъугъэ Кавказыр щыгъупшэу зыкIи къыхэкIыгъэп. 1952-рэ илъэсым Истамбул «Кавказ культурнэ гупчэу» щызэхащэгъагъэм иIофшIэн ар ишъыпкъэу хэлажьэщтыгъ.

Къоц Пщымафэ Тыркуем 1920-рэ илъэсым къыщегъэжьагъэу 1962-м ибэдзэогъу мазэ нэс щыпсэугъ. Хэкужъым икIыжьыгъэхэм ащ шъхьэкIэфэшхо фашIыщтыгъ, игущыIэ мэхьанэшхо ратыщтыгъ. 1962-рэ илъэсым щылэ мазэм и 7-м Къоцым ищыIэныгъэ гъогу ыухыгъ. Истамбул икъэхалъэу хэбзэ IофышIэ гъэшIуагъэхэр зыдалъхьэхэрэм ар щагъэтIылъыгъ. Икъашъхьэ тыркубзэкIэ тетхагъ: «Темыр Кавказ Республикэм ипрезидентыгъ» ыIоу.

ПЩЫКЪЭНЭ Май.