Ригъаджэхэрэм ыпсэ ахэлъ

КIэлэегъэджэ дэгъухэм, зиIоф шIу зылъэгъухэу, зисэнэхьат фэшъыпкъэхэм ащыщ зигугъу къэсшIыщтыр. Ар Шэуджэн районымкIэ Хьатыгъужъыкъое гурыт еджапIэу N 6-м ублэпIэ классхэмкIэ икIэлэегъаджэу, исэнэхьаткIэ илъэс 40-м ехъугъэу зиIофшIэн дахэу зыгъэцакIэу, УрысыемкIэ ыкIи Адыгэ РеспубликэмкIэ щытхъу тхылъхэр къэзылэжьыгъэу, АР-м гъэсэныгъэмкIэ изаслуженнэ IофышIэу Мэрзэкъэнэ Нэфсэт Къарбэч ыпхъур ары.

Нэфсэт сэнэхьатыр къызэрэхихыгъэмкIэ уеупчIымэ, иджэ­уап кIэкIы: «Сянэ къысфыхихыгъ, ащ лъэшэу шIоигъуагъ кIэлэегъа­джэ сыхъумэ. Сшы-сшыпхъухэми ахэт кIэлэегъаджэ — сшыпхъу на­хьыжъэу Хьабидэт математикэмкIэ кIэлэегъэджагъ, арышъ, сызыкIырыплъын щыIагъ».

Ау укIэлэегъэджэныр зыфэдэ шъыпкъэр зыщишIагъэр Пщыжъхьэблэ гурыт еджапIэм класси 8-р къыщиухи, Адыгэ кIэлэегъэ­джэ училищэу Советскэ Союзым и ЛIыхъужъэу Андырхъое Хъусен ыцIэ зыхьырэм зычIэхьэр ары. НыбжьыкIэгъу дахэр нэм къыкIэ­уцожьы… Нэфсэт къеIуатэ: «Ты­зэмылэгъу закIэу, а зы гухэлъыр тиIэу, пшъэшъэ 33-рэ тыхъоу, Адыгэ хэкум ит къоджэ зэфэшъхьафхэм такъырыкIыгъэу тызэIукIэгъагъ. Ау зыкIи тызэщымыщэу зытлъытагъэп, лъэшэу тыгу зэфэкIуагъ, тызэрэлъытэу, тызэфэсакъыжьэу тызэхэтыгъ. Училищым иобщежитие унэ нэбгыри 6 — 7-у зэхэсхэу щып­сэухэрэри, фэтэрхэм арысхэри къытхэтыгъэх, хэти еджэным тызэрегугъущтым, сэнэхьатыр тIэ къызэридгъэхьащтым, тянэ-тятэхэр, тезыгъэджэгъэ кIэлэегъаджэхэр къызэрэтымыгъэукIы­тэжьыщтхэм лъэшэу тыпылъыгъ.

Джы фэдэу угъэлэгъэ-угъэ­кIэрэкIэгъэ къипэпыкIэу ущытыныр училищым къыщыпфадэ­щтыгъэп, сэнэхьатым диштэу, зэкIэупкIэгъэ зэкIоу угъэпсы­гъэн фэягъэ. Тэ теджэ зэхъум училищым идиректорыгъэр гъэсэгъэшхоу, Iэдэб ин зыхэлъыгъэу Нэпсэу Фазиль Айсэ ыкъор ары, обществоведениемкIэ тыригъа­джэщтыгъ. Предметыр жэбзэ зэкIу дахэкIэ, щысэхэмкIэ гуры­IогъошIоу къытфызэIуихыщтыгъ. Урысыбзэри, адыгабзэри, нэ­мыкI предметхэри тягугъоу зэдгъашIэщтыгъэх, кIэлэегъэджэ дэгъу дэдэхэри, ахэбдзын ахэмытэу, хэти ипредмет уфищэн ылъэкIэу, тиIагъэх. Яурокхэр узIэпащэу гъэпсыгъэщтыгъэх, тэри, тымы­шIапэу, еджэным, гъэсэныгъэм тафакIощтыгъ. Тезыгъаджэщтыгъэмэ адыгитIу ахэтыгъэр: адыгабзэмрэ литературэмрэкIэ Жэ­нэлI Тэмарэ Щэбанэ ыпхъум­рэ химиемкIэ Хьакурынэ Казбек Мыхьамодэ ыкъомрэ (щыIэжьэп). А уахътэм училищым шIэныгъэ­шхохэр чIэлъыгъэх, сэнэхьатыр пщыщ хъугъэу укъычIэкIыщтыгъэ. Сэри сисэнэхьат сепцIыжьыгъэп, непэ къызнэсыгъэм Iоф сэшIэ».

Даур-Мэрзэкъэнэ Нэфсэт пед­училищым щеджэ зэхъум анахь пшъэшъэжъые хъупхъэу, гъэсэныгъэр зикIасэу, шIэныгъэр зилъапIэу, общественнэ IофшIэнхэр егугъоу зыгъэцакIэу зыкъигъэлъэгъуагъ, группэмкIэ комсоргыгъ. Адыгэ унэгъо дахэ зэрэщапIугъэр мыгъуащэу гушIу­бзыугъ, еджэныр къыфэпсын­кIагъ, егугъущтыгъ.

— Сэ сизэкъуагъэп, тигруппэкIэ зэрэучилищэу дэгъугъэмкIэ такъыхэщыщтыгъ, — еIо Нэфсэт. — «5»-кIэ еджэхэрэр бэу тиIагъэх, «4»-кIэ еджэхэрэри шIукIае хъущтыгъэх. Тикуп пэщагъэр кIэ­лэегъэджэ дэгъу дэдагъэу, тэри дэгъоу къытпылъыгъэу Бэрзэдж Лариса Григорий ып­хъур ары.

1973-рэ илъэсым Адыгэ педучилищыр (ары зэреджэщтыгъэ­хэр) къыухи Нэфсэт IофшIэныр ригъэжьагъ, инасыпи къычIэкIи, Мэрзэкъэнэ лIакъом хахьи, унэгъо дахи ашIагъ, япшъашъэхэм, якIалэ унагъохэр яIэх, ахэм бын дахэхэр агъотыгъэх.

Iоф зишIэрэм къыщыублагъэу чIэтIупщыгъуи 10 ышIыгъ. Ригъэ­джагъэхэм ыкIи ригъаджэхэрэм ыпсэ ахэлъ кIэлэегъэджэ емызэщыжьэу Мэрзэкъэнэ Нэфсэт Къарбэч ыпхъум. Ежьми загъорэ егъэшIэгъожьы: тыгъуасэм фэд ныбжьыкIабзэу, училищыр къыухагъакIэу классым апэрэу зи­хьэгъагъэр…, зышIодахэу, зы­шIодэгъоу, зыщыгугъыжьэу, арба ныбжьыкIэгур зэрэщытыр… ЕтIанэ зыпыуцогъэ Iофышхор — цIыфыкIэм ипIун-лэжьын зэрэпшъэрылъ мыпсынкIэр игъо­рыгъоу къыгурыIуагъ, ыджыгъэм шIыкIэр къыгоуцозэ, кIэлэегъэ­джэ ныбжьыкIэм опыт IэкIэлъ хъугъэ. Ригъэджэхэрэ кIэлэцIыкIухэу унэгъо зэфэшъхьафхэм къарыкIхэрэм (ежь исабыйхэри ахэм ахэтыжьхэу) фыщытыкIэ шэпхъэ дахэ афигъотын, еджэным ригъэгушIунхэ фэягъэ — езэщыгъэп, кIэгъожьыгъэп, икIэ­сэ сэнэхьатым Нэфсэт фэшъыпкъагъ. Иурокхэр ушъагъэ­хэу, гъэшIэгъонхэу, гурыIогъошIухэу ыгъэпсынхэр апэрагъ; «Яптырэм фэдэба къыкIэкIыщтыри» зэриIожьыщтыгъ.

Ащ фэдиз илъэс пчъагъэу кIэлэегъаджэм Iоф зишIэрэм, ригъэджагъэхэм ахэтых еджэгъэ- гъэсагъэхэр, IофышIэ дэгъу, цIыф тэрэз хъугъэхэу, унэгъо дахэхэр зышIагъэхэр, укъэзымыгъэу­кIы­тэжьыщт цIыфыгъэр зезыхьэ­хэрэр. Ащ нахь насыпыгъэ мэ­хъужьа?!

БэмышIэу илъэсыкIэ еджэ­гъур рагъэжьэжьыгъ. Нэфсэт мыгъэ апэрэ классыр регъаджэ, нэбгырэ 35-рэ классым ис, ар баIоми, ащ фэдиз сабый къызэрафэкIуагъэм егъэгушIох еджапIэм Iоф щызышIэхэрэр. Илъэси 7 хъугъэ къодые кIэлэцIыкIухэр зэфэдэу еджэным, тхэным, гущы­IэкIэ шапхъэм, зэхэтыкIэ-шIыкIэм афэгъэсэгъэнхэр ыкIи мафэ къэс ашIэу, зэхахэу, алъэгъурэ пстэ­умэ акIэгъэгушIугъэнхэр опыт ин зиIэ кIэлэегъаджэм къыдэхъу.

«Джырэ мафэхэм егъэджэкIэ шIыкIэ-амалхэри лъэшэу зэблэ­хъугъэх, — еIо Нэфсэт. — ТапэкIэ нэрылъэгъу IэпыIэгъухэу урок-сыхьат пэпчъ ящыкIэгъагъэ­хэр тэр-тэрэу дгъэхьазырхэу щытыгъэмэ, джы охътакIэм къыз­дихьыгъэхэ компьютер техно­логиякIэхэм тиIоф нахь гъэшIэгъон ыкIи гурыIогъошIу къашIы. Сэ сшъхьэкIэ Интернетыр дэгъоу къысIэкIэхьагъэу сэгъэфедэ. Мыщ дэжьым къыхэзгъэщы сшIоигъу ежь еджэкIо цIыкIухэми а кIэу къежьэгъэ пстэур псынкIэу апкъырыхьэу зэрэзэрагъашIэрэр, арышъ, кIэлэегъаджэхэр сыдигъуи шIэныгъакIэхэм афэкIонхэр, гъэсэныгъэ Iофыгъор къегъэпсынкIэ».

Апэрэ классыр ебгъэджэныр пшъэрылъ ин: апэрэу еджэкIо цIыкIухэр партым зыдэтIыс­хьэхэрэм къыщыублагъэу та­къикъ ыкIи сыхьат пэпчъ зэхэугуфыкIыгъэу Iофэу адишIэщтыр зэкIэ рехъухьэ кIэлэегъаджэм. Тыгъуасэ кIэлэцIыкIу IыгъыпIэм чIэсыгъэхэ кIэлэцIыкIухэр еджа­кIо хъугъэх, арышъ, еджэн пшъэ­рылъыр зэралъэкIэу, ашIоигъоу зэрагъэцэкIэщтым кIэлэегъаджэм мыпшъыжьэу Iоф дешIэ.
Мэрзэкъэнэ Нэфсэти исэнэхьат зэрикIасэр мыгъуащэу бэ иеджэкIуагъэхэм ыкIи мыгъэ рищэжьагъэхэм апае къыIуатэ­рэр. «Мазэм къехъугъэу Iоф адэсэшIэ, — еIо Нэфсэт, ау бэшIагъэу зэкIэ сшIэщтыгъэхэм фэд; яIокIэ-шIыкIэхэр, яIушыгъэ- чаныгъэ, хэти еджэным зэрэхэзагъэрэр унэм сыкIожьыгъэми, зыгорэхэр сэшIэхэми, гукIэ зэсэгъэзэфэжьых — сагъэгушIо, сащэгугъы, сафэгумэкIы, сфэлъэ­кIэу зыгорэ къыстенэнэу сыфаеп. Еджэным готэу цIыфыгъэ хабзэм фэтэпIух — зэкIэ зыфэ­кIожьырэр, непэрэ сабыйхэу къыткIэхъухьэхэрэр цIыфышIу хъунхэр арба… «Iоф мыублэм блэ хэс» аIо, тэ едгъэжьагъ тиеджэн-гъэсэныгъэ-пIуныгъэ Iоф, тызэфэсакъыжьэу, тызэкIэ­дэIукIыжьызэ, ны-тыхэри, еджапIэр тиIэпыIэгъоу, тылъэкIуатэ ыкIи тылъыкIотэщт тыпсаумэ».

Тэри ямурад къадэхъунэу афатIозэ, мыгъэ тиреспубликэкIэ апэрэ классым кIуагъэхэм ыкIи Мэрзэкъэнэ Нэфсэт ригъаджэ­хэрэм, «шъугъогу маф!» ятэIо.

Мамырыкъо Нуриет.
Сурэтхэм арытхэр: Хьатыгъу­жъыкъое гурыт еджапIэу N 6-м икIэлэегъаджэу Мэрзэкъэнэ Нэфсэт, Нэфсэт ригъэджагъэ­хэм ыкIи ригъаджэхэрэм ахэт.