Пыир къушъхьэхэм къащагъэуцугъ

Темыр-Кавказ зэуапIэм идзэхэм 1942-рэ илъэсым ишышъхьэIу мазэ гъогоу «Мыекъуапэ — ТIуапсэ» зыфиIорэр пыим рамыгъэубытыныр пшъэрылъэу къафашIыгъагъэхэм апэрагъ. Пыим хы ШIуцIэ Iушъор IэкIэбгъахьэ хъущтыгъэп.

А охътэ шъыпкъэм Донрэ Пшызэрэ азыфагу тидзэхэр къыщаухъурэинхэшъ, пэрыохъу къызфамыгъэхъухэу, ягухэлъ шIойхэр агъэцэкIэнхэу ары фашистхэр зэрэгугъэщтыгъэхэр. Апэрэ нэмыц танковэ армиемрэ я 17-рэ дзэмрэ арых Мыекъуапэ къыпэблэгъэ чIыпIэхэу чIыдагъэр къызщычIащыхэрэр зэлъызыубы­тынхэу агъэнэфэгъагъэхэр.

Ащ ыуж Краснодаррэ Новороссийскэрэ адэлъ тидзэхэр псын­кIэу зэхакъутэнхэшъ, лъыкIо­тэнхэу ары къызэрашIошIы­щтыгъэр.

Генералэу Конрад ары я 49-рэ къушъхьэ-шхончэо армейскэ корпусым ипэщагъэр. Ащ Мые­къуапэ къыщегъэжьагъэу ТIуа­псэ нэс къыриубытэрэ шъо­лъырым ынаIэ тетыгъ. Я 44-рэ ыкIи я 49-рэ нэмыц дзэ корпусхэм яштабхэр Мыекъуапэ дэтыгъэх. Къалэм зэрэдэсхэу Мыекъуапэрэ ТIуапсэрэ къызэ­рэзыIэкIагъэхьащтхэр ра­хъу­хьэщтыгъ. Пыир дэгъоу уIэ­шыгъагъэ, кIочIэшхо иIагъ. Темыр Кавказыр пыим ыштэнкIэ щынэгъуагъэ.

Къалэу Ростов-на-Дону нэмыцхэм ятIонэрэу заштэм ыуж псынкIэу зыкъызэпырагъази, Краснодар, Ставрополь, Армавир, Мыекъуапэ къапэблагъэу къылъыкIотагъэх. Пшызэ Iушъо ишъофхэм Германием итанкхэр тидзэхэм щызэтыраIэжэнхэр къин дэдагъ.

Къиныбэ зэпачыгъ

Мыекъопэ лъэныкъом щызэорэ тидзэхэм Мыекъуапэрэ ТIуапсэрэ пыир къанамыгъэсынэу унашъо къафашIыгъагъ. Къалэм икъыдэхьагъу пэблагъэу зэо пхъашэхэр щыкIуагъэх. ШышъхьэIум нэмыцхэр къалэм къыдэхьэгъагъэх, ау тIопсэ гъо­гум рамыгъэкIуалIэхэу мэфи 6-рэ зэтыраIэжэгъагъэх. Нэмыцыдзэхэр псэупIэхэу Самурская ыкIи Хъыдыжъ абламы­гъэкIхэу къыщагъэуцунхэ алъэ­кIыгъагъ.

Мыекъуапэ къызабгынэ ужым пшъэрылъыкIэу тизэолIхэм къа­фашIыгъагъэм Псыфабэ къы­щегъэжьагъэу станицэу Дахъо нэс пыир къыбламыгъэ­кIынэу къыдилъытэщтыгъ. А чIы­пIитIур зэпэчыжьагъ, связым Iоф ышIэщтыгъэп, ежьхэр къушъхьэм екIущтыгъэх. ТIуапсэ езыщэлIэщтхэ гъогур нэмыцхэм афызэпабзыкIын фэягъэ. Къушъхьэхэм уащызекIоныр къиныгъэ, ощхэу къещхырэм къушъхьэ лъагъохэр зэхэмыфыжьышъухэу ышIыщтыгъ. Тэ тизэолIхэм язакъоп, гъогу зэтегъэпсыхьагъэхэм ясэгъэ нэмыцхэми Iэшэ онтэгъоу яIэхэм ягъэкощын охътабэ ашIуихьыщтыгъ. Ащ пае къызэрэлъыкIотэщтхэм къы­щыкIэщтыгъ.

ТиухъумакIохэм ашхын ямы­Iэу, хьалыгъу гъугъэкIэ хэкIыжьхэуи хъущтыгъ. Ау ахэм агу агъэкIодыгъэп, пыим пэуцужьынхэм сыдигъуи фэхьазырыгъэх, ар тичIыгу зэрэрафыжьыщтым дэгузажъощтыгъэх. Ахэм къа­гурыIогъэхагъ тыди ащытекIо­хэрэ нэмыцхэм уяони, зэкIэпфэнхи, ары пакIошъ, уатекIони зэрэплъэкIыщтыр.

Джаущтэу цыхьэ зыфашIы­жьыгъэу, гушхуагъэ ахэлъэу ти­зэолIхэр фашистхэм апэгъокI­хэу рагъэжьагъ. «Икъущт ты­къызэрэзэкIэкIуагъэр! Зы лъэ­бэкъуи шъодгъэшIыщтэп!» — зэраIожьыщтыгъэ зэолIхэм. ЩысэтехыпIэу афэхъу­щтыгъэр Сталинград зыкъы­зэриухъумэжьырэр, ащ ипытагъ, илIыгъ, пыим зызэрэ­римытырэр арыгъэ.

Джары 1942-рэ илъэсым ибжыхьэ лъэхъан нэмыцхэр къызкIызэтеуцогъагъэхэр. ЛIы­хъужъныгъэу советскэ зэолIхэм къахафэрэм фэдэ ахэм джыри алъэгъугъагъэп. Джары ахэм якIо зэпамыгъэоу ТIуапсэ дэ­хьанхэ зыкIамылъэкIыгъагъэр, ежьхэр ащ лъэшэу щыгугъы­щтыгъэхэми.

КъызэкIэкIуагъэхэп

Пыим тичIыгу щыщ Iахь ау сыдми ратыщтыгъэп, Iэшэ зэпэуцужь пхъашэхэм яцIыфхэри, ятехникэ щыщэуи бэ хэкIуадэщтыгъэр. Закавказскэ фронтым ыкIуачIэкIэ ТIуапсэ екIурэ гъогухэр нэмыцым рамыгъэштэнымкIэ джахэр ары зишIуагъэ къэкIуагъэхэр.

Хэгъэгу зэошхоу ТекIоны­гъэшхо тизэолIхэм къызщыда­хыгъэм ихъугъэ-шIагъэхэр зэкIэ джыри икъоу тхыжьыгъэхэу щыIэхэп. Мыекъопэ лъэныкъом щыкIогъэ заохэр зыфэдагъэхэри икъоу зэрагъэшIагъэп. Ау дивизие зэфэшъхьафхэм язэо журналхэр къызэрэзэгопхыхэу унэ къыкIедзэ Мыекъуапэ къэзыухъумагъэхэм зэкIакIор зыщыщыр амышIэу, зышъхьамысыжьхэу, текIоныгъэр къызэрэ­дахыщтым яцыхьэ телъэу зэрэзаощтыгъэхэр.

Мыекъуапэ дэжь щыкIогъэ заохэм пыим хы ШIуцIэм езыщэлIэщт гъогухэр IэкIэмыгъэ­хьэгъэнхэмкIэ инэу яшIуагъэ къэкIуагъ. Пшъэрылъэу тизэолI­хэм къафагъэуцугъагъэр агъэцэкIагъ. Темыр Кавказым икъу­шъхьэхэм пыир къащагъэуцу­гъагъ.

Иван Бормотов.
ТхакIо.