Пчъагъэхэм къагъэлъагъо

Мэкъуогъум и 12-р Урысыем и Мафэу зыхэдгъэунэфыкIырэр 1992-рэ илъэсым къыщыублагъ. Илъэсыбэм къакIоцI а мэфэкIыр къыздикIыгъэр нахьыбэм къагурымыIоу, ау зыгъэпсэфыгъо мафэу зэрэщытым къыхэкIыкIэ, зэрищыкIагъэм тетэу хагъэунэфыкIыгъэми, непэ ар зыфэдэми, ыцIи щымыгъуазэ щыIэжьэп.

Мыщ фэдэ мафэ агъэнэфэным лъапсэ фэхъугъэ хъу­гъэ-шIагъэхэм 1990-рэ илъэсхэм къахиубытагъэхэр дэгъоу ащыгъуазэх. Ахэм зэхъокIыныгъэхэу къыздахьыгъэхэр къэралыгъом къызэрыкIоу къызэпичыгъэхэп. ЦIыфхэр ахэм афэхьазырыгъэ­хэп, зыпкъитыныгъэ щыIагъэп, зэо-зэпэуцужьхэр субъектхэм ащыщхэм къарытаджэщтыгъэх, терроризмэм, нэмыкI бзэджэшIэгъэ хьылъэхэм заушъомбгъу­щтыгъ…

Непэ тызымыгъэрэзабэрэ щыIэныгъэм хэтэлъагъоми, джа илъэсхэр зыфэдагъэхэр къыдэплъытэхэмэ, нахьышIум ылъэныкъокIэ зэхъокIыныгъэу фэ­хъугъэхэр къыхэмыгъэщынхэ плъэ­кIыщтэп. Анахь шъхьаIэр а лъэхъаным егъэпшагъэмэ, къэралыгъом иэкономикэ хэхъоныгъэ инхэр зэришIыгъэхэр ары.

Бизнес инми, гурытми, цIыкIуми зызэраушъомбгъурэр, хъызмэтшIапIэхэр нахьыбэ зэ­рэхъухэрэр ащ ишыхьатых. Гу­щыIэм пае, промышленностым, 2000-рэ илъэсым къыщыублагъэу 2018-рэ илъэсым нэс пштэ­мэ, процент 60 фэдизкIэ къыдигъэкIырэм хигъэхъуагъ. Ащ фэдэ хэхъоныгъэхэм IофшIэпIэ чIыпIэхэмкIэ гумэкIыгъоу щыIагъэри дагъэзыжьыгъ. Статистикэм къызэригъэнафэрэмкIэ, 1990-рэ илъэсхэм IофшIэпIэ чIыпIэ зимыIэхэм япчъагъэ проценти 10-м ехъущтыгъэмэ, непэ проценти 4,5-м къэсыгъ.

Шъыпкъэ, 2008-рэ илъэсым къыщыублагъэу санкциехэм апкъ къикIыкIэ къэралыгъом къиныгъо зэфэшъхьафхэр иIэхэ хъугъэ. Ау ащ пае къэмынэу инвестициеу къыхалъхьэрэр фэди 2,5-кIэ нахьыбэ хъугъэ. Санкциехэр ары IэкIыбым къы­рамыщэу, тихэгъэгу къыщыдагъэ­кIырэ продукциер дгъэфедэным тыкъыфэкIоным фытегъэпсыхьагъэхэ программэхэр къэралыгъом щатIупщынхэм къэкIуапIэ фэхъугъэр. Ахэм шIуагъэ къамытыгъэуи пIон плъэкIыщтэп.

Экономикэм зиушъомбгъумэ, къэралыгъом мылъкоу, амалэу иIэр нахьыбэ мэхъу, нэмыкI лъэныкъохэм ахэр афегъазэх. Ащ изы шыхьат псауныгъэм икъэухъумэн пэIуигъахьэрэм хэ­п­шIыкIэу зэрэхэхъуагъэр. Не­пэ тимедицинэ амалышхохэр иIэхэ зэрэхъугъэм, шIыкIакIэхэр зэрэщагъэфедэхэрэм адемыгъэ­штэн плъэкIыщтэп. Экспертхэм къызэрэхагъэщырэмкIэ, 2000-рэ илъэсым медицинэм сомэ миллиард 204-м ехъу халъхьэгъагъ. 2017-рэ илъэсым а пчъагъэр сомэ триллионищым нагъэсыгъ, 2018-рэ илъэсым изакъоу сомэ миллиард 400-м ехъу пэIуагъэ­хьагъ. Ащ фэдэу мылъкушхо зэрэхалъхьэрэм ишIуагъэкIэ, ме­дицинэм учреждениехэу епхыгъэхэр ящыкIэгъэ обо­рудование дэгъухэмкIэ зэте­гъэпсыхьагъэхэ хъугъэх. ШIыкIэ-амалыкIэ пэрытхэр зыща­гъэфедэхэрэ медицинэ IэпыIэгъур цIыфхэм нахь къызIэкIэ­гъэхьэгъошIу афэхъугъ. ГущыIэм пае, 2005-рэ илъэсым ащ фэдэ IэпыIэгъу зэратыгъагъэр нэ­бгырэ мин 60-м, 2017-рэ илъэ­сым нэбгырэ мин 960-м ехъугъ. НахьыпэкIэ ащ фэдэ IэпыIэгъу къыуатыным пае Уры­сыем икъэлэ шъхьаIэ укIон фэя­гъэмэ, джы субъектхэм ащы­щыбэм IэзэпIэ гупчэшхохэу амалышхохэр зиIэхэр къа­щызэIуахыгъэх. ЫпкIэ хэмы­лъэу непэ диспансеризациер пкIун плъэкIыщт. Сымэджэщхэр гъэ­кIэжьыгъэ хъугъэх, кIэу ашIыгъэри, ашIырэри макIэп, непэрэ лъэхъаным диштэрэ оборудо­ваниекIэ зэкIэри зэтегъэ­псы­хьагъэх.


КIэлэцIыкIу IыгъыпIэхэмкIэ Iофыгъоу къэралыгъом илъыгъэр тыгу къэтэжъугъэгъэкIыжь. Непэ ащ фэдэ гумэкIыгъо щы­Iэжьэп. ГущыIэм пае, 2012-рэ илъэсым чIыпIэ мин 800 фэдиз кIэлэцIыкIу IыгъыпIэхэм къащатыгъагъ ыкIи процент 64-м ехъоу а Iофыгъор дэгъэзыжьыгъэ хъугъагъэ. 2017-рэ илъэсым проценти 100-у ар зэ­шIохыгъэ хъугъэ, субъектхэм ащ фэдэ чэзыухэр яIэжьхэп.

2000-рэ илъэсым демогра­фием зыми игугъу ышIыщты­гъэп, ащ ылъэныкъокIэ Iофхэр нахьышIу шIыгъэнхэм пылъынэу къэралыгъом амал иIагъэп. Аужырэ илъэсхэм ащ фыте­гъэпсыхьэгъэ программэхэу щы­Iэхэ хъугъэхэм, УФ-м и Пре­зидентэу Владимир Путиным унэшъо зэфэшъхьафхэу къы­шIыхэрэм шIуагъэу къахьырэр нэрылъэгъу. ГущыIэм пае, 2000-рэ илъэсым Урысыем щыпсэу­хэрэ унагъохэм япроцент 29-р ары сабыитIу зэрысыгъэр. Ны мылъкум фэгъэхьыгъэ программэм ыкIи нэмыкI IэпыIэгъоу унэгъо ныбжьыкIэхэм къэралыгъом аритыхэрэм яшIуагъэкIэ, 2016-рэ илъэсым сабыитIу зы­щапIухэрэ унагъохэр процент 40-м ехъугъэх, сабыищ ыкIи нахьыбэ зэрысхэм япчъагъэ процент 20-м шъхьарыкIыгъ.

Джащ фэдэу гъэсэныгъэм, шIэныгъэм, культурэм, спортым алъэныкъокIэ хэхъоныгъэхэу щыIэхэр гурыт ыкIи спорт еджэпIакIэхэу къашIыхэрэм, культурэм и Унэу агъэкIэжьхэрэм, музееу къызэIуахыхэрэм, нэмыкIыбэм къаушыхьаты.

Мэкъумэщ хъызмэтым хэ­хъоныгъэхэу аужырэ илъэсхэм ышIыгъэхэр нэрылъэгъух. Тыгу къэтэжъугъэгъэкIыжь колхоз зэ­хэзыжьыгъэхэм къагъэнэгъэ чIыгухэр, зыми ымыгъэфедэхэу цIыраоу щылъыгъэхэр, блэжьын умылъэкIыщтэу зыфаIощтыгъэ­хэр. Непэ мары тиреспубликэ изакъоу пштэмэ, амылэжьэу хьаулыерэ чIыгу илъыжьэп пIоми хэукъоныгъэ хъущтэп. 2000-рэ илъэсым лэжьыгъэ тонн миллион 65-м ехъу Урысыем щыIуахыжьыгъагъ. 2017-рэ илъэ­сым а пчъагъэр миллиони 140-м нэсыгъагъ. Ар рекордкIэ алъытэгъагъ, сыда пIомэ ащ фэдиз аугъоижьэу зыпарэкIи къыхэкIыгъэп. БлэкIыгъэ 2018-рэ илъэсым ом иягъэу къэ­кIуагъэм ыпкъ къикIэу ащ фэдэ къэгъэлъэгъонхэм мэкъумэщышIэхэр анэмысыпагъэхэми, лэжьыгъэ тонн миллиони 120-м ехъу аугъоижьыгъ.

Коцыр IэкIыб къэралыгъохэм къаращыщтыр хэгъэкIи, ана­хьыбэу ахэм ар аIэкIэзыгъа­хьэхэрэм ащыщ Урысыер. Къэ­ралыгъо программэ зэфэ­шъхьафхэу щыIэхэм къадыхэлъытэгъэ IэпыIэгъоу мэкъумэщ отраслэм щылажьэмэ зышIоигъохэм е езыгъэжьэгъахэхэм къаратыхэрэм яшIуагъэкIэ, ар мылъку къэкIуапIэу къыхэзы­хыхэрэм япчъагъэ илъэс къэс нахьыбэ мэхъу.

Былымхъунми хэхъоныгъэ инхэр зэришIыгъэхэм ишIуа­гъэкIэ, 2000-рэ илъэсым лэу къэралыгъом къыщахьыжьырэр тонн миллиони 2-м ехъущты­гъэ­мэ, 2017 — 2018-рэ илъэсхэм ар миллиони 5-м ехъугъ. Чэтылым хэушъхьафыкIыгъэу игу­гъу пшIымэ, а 2000-рэ илъэсым тонн миллионым тIэкIу ехъущтыгъ ныIэп къахьыжьыщты­гъэр, джы ар миллиони 6 — 7-м нэсы. IэкIыбым къырамыщэу, тикъэралыгъо къыщыдагъэкIы­рэ продукциер дгъэфедэным ты­къыфэкIоным фытегъэпсы­хьа­гъэхэ программэхэри мы хэхъо­ныгъэхэм афэIорышIагъэх.

ХЪУТ Нэфсэт.