Псэемыблэжьэу зэуагъэ

Советскэ Союзым и ЛIыхъужъэу Иван Чучвагэ я 17-рэ воздушнэ армием ия 288-рэ истребительнэ авиационнэ дивизие ия 866-рэ полк иэскадрилье икомандирыгъ.

Иван Чучвагэ жъоныгъуакIэм и 22-м, 1920-рэ илъэсым АдыгеимкIэ Красногвардейскэ районым ит селоу Новосевастопольскэм къыщыхъугъ. 1942-рэ илъэсым къыщегъэжьагъэу партием хэтыгъ.

Краснодар дэтыгъэ кIэлэегъэджэ училищыр 1939-рэ илъэсым къыухи, кIэлэегъаджэу Iоф ышIагъ. ЕтIанэ Краснодар аэроклубым щеджагъ, ар къыухыгъ, 1940-рэ илъэсым ишэкIогъу мазэ дзэ къулыкъум кIуагъэ. Ащ щыIэзэ Черниговскэ дзэ авиационнэ еджапIэу пилотхэр къэзыгъэхьазырхэрэм щеджагъ. 1941-рэ илъэсым къыщегъэжьагъэу фронт зэфэшъхьафхэм ащызэуагъ. Пилотэу, эскадрильем икомандир игуадзэу, етIанэ икомандирэу Сталинград ыкIи Къыблэ-КъохьэпIэ фронтхэм ащызэуагъ. Анахьэу лIыгъэшхо зызэрихьагъэр 1942-рэ илъэсым шышъхьэIум и 18-р ары.

Сталинград фронтым игъэзетэу «Красная Армия» зыфиIорэм къызэритхырэмкIэ, эскадрильем икомандир зыхэкIуадэм, а пшъэдэкIыжьышхо зыпылъ IэнатIэр зыгъэцэкIэшъущтым егупшысагъэх ыкIи Иван Чучвагэ ар зэшIуихышъущтэу алъытагъ.

Иван ипшъэрылъ зэошхоу кIорэм щигъэцэкIагъ, уашъоми чIыгуми пыим щэу къытэкъурэм ухэкIын умылъэкIынэу къиныгъэми. Чучвагэ уIэгъэ хьылъэхэр къытыращагъэхэу, пщэIэн умылъэкIынэу ахэр узыщтыгъэхэми, уIагъэ пэпчъ лъыр къичъэу, ыIэхэм псэ ахэмылъыжьым фэдэу хъугъэхэми, иакъыл щэоми, аужырэ кIуачIэхэмкIэ самолетыр къыгъэтIысыным пылъыгъ… ЕтIанэ чIыгур къызелъэгъум «приказыр згъэцэкIагъэ» къыIуи, иакъыл щыуагъ.

Пшъэрылъ къин дэдэр псэемыблэжьэу зэригъэцэкIагъэм пае Чучвагэ Лениным иорден къыфагъэшъошагъ. Госпиталым мэзитIурэ чIэлъыгъ, званиеу старшэ лейтенантыр къыратыгъ, эскадрильем командир фашIи дзэкIолIыр зэуапIэм Iухьажьыгъ.

Иван Чучвагэ лIыгъэшхо зыхэлъ дзэкIолIыгъ, командир пхъэшагъ. Пыир нахь зэрэзэтегъэпсыхьагъэм, ипчъагъэкIэ ар зэрэнахьыбэм Иван къызэтыраIажэщтыгъэп. Ащ фэдэу 1942-рэ илъэсым шэкIогъум и 29-м ошъогум щыкIогъэ заом лIыгъэшхо щызэрихьагъ, эскадрильеу зипащэм пыим исамолети 5 къыриутэхыгъ, ахэм ащыщэу 2-р Иван ары зыкъутагъэхэр. Ошъогу заохэу 1943-рэ илъэсым мэзаем и 3-м ыкIи гъэтхапэм и 10-м кIуагъэхэм Чучвагэ псэемыблэжьэу ахэлэжьагъ. Илъэс 23-рэ нахьыбэ зымыныбжь кIалэм иаужырэ ошъогу зао Виктор Талалихиным фэдэу самолетэу стырэр пыим ибомбардировщик фигъэзагъ…

Иван Чучвагэ зэкIэмкIи ошъогу зэуи 196-мэ ахэлэжьагъ, зэо 74-мэ самолет

16 къащыриутэхыгъ. Аужырэ ошъогу заоу Харьков хэкум ичIыпIэу «Купянскэ-Сортировочная» зыфиIорэм дэжь щыкIуагъэм хэкIодагъ.

Украинэм и Харьков хэку хэхьэрэ Купянскэ районымкIэ селоу Куриловкэм ар къош къэхалъэм щагъэтIылъыгъ. «Советскэ Союзым и ЛIыхъужъ» зыфиIорэ цIэ лъапIэр дунаим ехыжьыгъэу къыфагъэшъошагъ.

ЛIыхъужъ жъуагъом нэмыкIэу Чучвагэ Лениным иорденитIу, медалэу «За оборону Сталинграда» зыфиIохэрэр иIэх. ЛIыхъужъым ыцIэ Хэгъэгу зэошхом и Гупчэ музей Щытхъум изалэу хэтым дышъэ хьарыфхэмкIэ щатхыгъ. Зыщыфэхыгъэ Купянскэ изы урам Чучвагэ ыцIэ фаусыгъ. Къызыщыхъугъэ Новосевастопольскэм дэт еджапIэм ащ ыцIэ ехьы.

СИХЪУ Гощнагъу.