Ны Iуш, нэнэжъ бэрэчэт

Нымрэ илъфыгъэхэмрэ нэрымылъэгъу Iудэнэ пытэкIэ сыдигъуи зэпхыгъэх. Уянэ щэIэфэ ухэтми усабый: угъэшIуагъ, ушхэкIыгъ, уухъумагъ, угушху. Ау ар зыуухырэм, IэнэкI-IунэкI охъу, ау Тхьэм ышIэрэм пыIухьэ иIэпышъ, уезэгъы, ощыIэ. Сэ непэ зигугъу къэсшIымэ сшIоигъор Теуцожь районымкIэ къуаджэу Къунчыкъохьаблэ инахьыжъ гъэшIуагъэхэм ащыщэу, Iоныгъом и 10-м, 1932-рэ илъэсым мы къуаджэм къыщыхъугъэу, ХьацIэцIэ Якъубэ ыпхъоу, Пэнэшъу лIакъом хахьи, ащ щыщ шъыпкъэ хъужьыгъэу, ны Iушэу, нэнэжъ бэрэчэтэу Пэнэшъу Хьабидэт ары. Мы мафэхэм ащ ыныбжь илъэс 85-рэ мэхъу.

Хьабидэт мэкъумэщышIэ-лэжьэкIо унэгъо Iужъу къихъухьагъ, щапIугъ. Нэбгыриеу, зэшиплIырэ зэшыпхъуиплIырэ хъухэу къэтэджыгъэх, ежьыр ышырэ, ышыпхъуитIурэ анахьыкIагъ.

Къунчыкъохьэблэ классибл еджапIэр къызеухым, Джэджэхьэблэ гурыт еджапIэм щеджагъ. Хьабидэт исабыигъо дэдэм, илъэси 9 ыныбжьэу, Хэгъэгу зэошхор къежьагъ, ащ иIэмэкъэ-лъэмакъэхэри ыгу къинагъэх. Щыгъупшэрэп нэмыцхэр Адыгэ хэкум къызехьэхэм, пшъэшъэжъые цIыкIум тыримыгъэплъэнхэу (хэта зышIэрэр ахэм, нэмыцхэм, къызыкъуахыщтыр?), янэ унэшъхьэ кIашъом дищайи, къыщигъэтIыси, зыкъимыгъэлъэгъонэу унашъо зэрэфишIыгъагъэр. Заом икъиныгъо-хьазаб, сабыигъэми, къыгурыIощтыгъ, цIыфхэм, лъэпкъым, Хэгъэгум ащэчыгъэр ежьыри зэхишIагъ.

Зэоуж лъэхъанхэм зыкIыныгъэ ахэлъэу тицIыфхэм къэралыр зэтырагъэпсыхьажьынымкIэ, щыIакIэм рэхьатыгъо хэлъ хъужьынымкIэ Iофышхо лъэныкъуабэкIэ алэжьыгъ. ЩыIэкIэ-псэукIэм ылъапсэ зэрагъэпытэщтым ыуж ихьагъэх: колхоз-совхозхэм, завод-фабрикэхэм яIофшIэн падзэжьыгъ. НыбжьыкIэхэр, Iэтахъохэр, еджэкIо цIыкIухэр еджапIэхэм якIугъэх. Я 50 — 60-рэ илъэсхэр кIощтыгъэх. Хьабидэтрэ псэогъу ащ фэхъугъэ Пэнэшъу Ахьмэдрэ зэлэгъугъэх, зы чылагъэх, а зы къоджэ еджапIэхэм ащеджагъэх. Ау Ахьмэд илъэс 15 — 16-м иеджэн зэпигъэуи, колхозым хэхьэгъагъ, охътэ зэжъум ныр пасэу чIэзынэгъэ кIалэм ышъхьэ иIоф ышIэжьэу есэным зыми тегъэон фэмыхъуным ягупшысэгъагъэу къычIэкIын.

Илъэсыбэрэ тракторист чаныгъ, емызэщыжь IофышIэкIуагъ, Целинами кIуи, Ахьмэд илъэси 4 фэдизрэ къыщылэжьагъ, IофшIэным ыIи ыгуи екIоу щытыгъ. Ахьмэд илэжьэкIэ-IофшIакIэ къэралыгъом уасэ къыфишIыгъ — щытхъу тхылъхэр, бгъэхалъхьэхэр, медальхэр, «IофшIэным иветеран» зыфиIорэ щытхъуцIэр къырапэсыгъэх.

Хьабидэт пIомэ, Iэдэбрэ нэхъойрэ зыхэлъ пшъэшъэ ныбжьыкIагъ, ау ны-тыхэм зытыраIэтыкIэу, ышыпхъу нахьыжъхэр губгъом кIощтыгъэхэми, унагъо ехьэфэ Iоф рамыгъашIэу щысыгъ. Ау щысыгъуи ифагъэп, еджапIэм чIэсхэзэ зэрэшIэгъэ нэбгыритIур, Пэнэшъу Ахьмэдрэ ХьацIэцIэ Хьабидэтрэ, илъэс 20 горэ аныбжьэу къэзэрэщагъэх. Упсэуныр псынкIэп, къызэрыкIоп, ау зэгурыIоныгъэ-зэрэлъытэ уазыфагу илъымэ, зэшIомыхын щыIэп. НэбгыритIур шъхьафэу псэунхэу зырахъухьэм, Пщыщэ Iушъо шъыпкъэм апэдэдэ чыиф унэ щашIыгъагъ. Яапэрэ сабыйхэр — кIэлэ нахьыжъэу Аслъанрэ япшъашъэу Юлэрэ мыщ къыщыхъугъэх. Ау псыр къиумэ, къакIэон зэрилъэкIыщтым игумэкI зашIэм, Пэнэшъухэр къоджашъхьэм къакIохи, икIэрыкIэу джыри унэ ашIыгъ апэрэм нахь инэу, нахь дэгъоу — чырбыщэу. Унагъом ышъхьэу Ахьмэд ыIэ зэмыкIурэ щыIагъэп: колхоз Iофи, унэгъо Iофи, пхъэшIэни, чышIыни, унэшъхьэ Iэтыни, джэхэшъо идзэни атегъэпсыхьэгъагъ. Аужыпкъэм, Хьабидэт къыщэгъакIэу, шъузым ытыщхэм —ышыпхъу нахьыжъхэм — тIэкIу мыштэ ашIыгъагъэми, япхъу нахь дэгъу ыкIи нахь дахэ рапэсэу, тешIэгъэшхо щымыIэу кIэгъожьыгъагъэх, махълъэу зыIапэ дышъэр къыпызырэм нэмыкIэу еплъыхэу хъужьыгъагъэх.

Хьабидэтрэ Ахьмэдрэ (лIым илъэс 79-рэ ыныбжьэу, илъэс заулэкIэ узэкIэIэбэжьмэ, идунай ыхъожьыгъ) илъэс 60 зэдагъэшIагъ, сабыищ зэдагъотыгъ, зэдапIугъ: Аслъан, Юл — унагъохэр яIэхэу, бын дахэ хъугъэхэу Мыекъуапэ щэпсэух ыкIи кIэлэ нахьыкIэу Руслъан. ГухэкIми, Руслъан илъэс 25-рэ нахь ымыныбжьэу игъонэмыс хъугъэ, ау бын дахэ къыщинагъ. Тыр зэкIодым, Руслъан ипшъэшъэжъые цIыкIуитIоу Маринэрэ Иринэрэ илъэсищ ыкIи илъэсрэ ныкъорэ аныбжьыгъ. Ахэм янэу Асиет ныбжьыкIэ дэдэу изакъоу къани, къызыхэхьэгъэ лIакъоми къыхэнагъэу, игуащэу Хьабидэт лъэхэсэу, зэдеIэжьхэзэ сабыйхэр апIугъэх, алэжьыгъэх, джы непэ Марини, Ирини гъэсагъэх, еджагъэх, цIыф хъугъэх. Иринэ ишъэожъые цIыкIоу Салым нэнэжъ бэрэчэтым лъэхэс, къызэрэуитын щыIэп.

Хьабидэт бзылъфыгъэ насыпышIу, ны Iуш, акъыл, щэIэгъэшхо зиIэ цIыф зэгъэзэфэгъэ шэнышIу, щыIэныгъэр зилъапIэу, зикIас, шыкур иI. Ыкъоу Аслъан ишъаохэу Азаматрэ Къэплъанрэ къатекIыгъэ сабыйхэу Суандэ, Самирэ, Сабинэ, Ислъам цIыкIур, Руслъан ыпхъухэу Маринэ, Иринэ, ишъэо цIыкIоу Салым, апхъу закъоу Юлэ ыкъоу Рустам ыкIи пхъорэлъфым ипшъашъэхэу Джэнэт, Джульеттэ, Джамилэ — ибын-унагъоу дахэу, чъыг бырэбэ инэу шъхьэлъагъэр зыпишIын ны Iушым дунаим тетэп.

Ным илъфыгъэ нахьыжъхэми, ахэм къакIэхъухьажьыгъэ сабыйхэми Пэнэшъу Ахьмэдрэ Хьабидэтрэ янысэ хъупхъэхэу — унэгъо лъачIэм ис Асиети, кIэлэ нахьыжъым ишъхьэгъусэу Свети янанэ къызэрэуатын щыIэп.

Илъэс 85-рэ ныбжь дахэр къэзыгъэшIэгъэ Хьабидэт фэгъэхьыгъэу къэпIон хъумэ, бэрэ утхэн фае, ау сэ кIэкIэу къыхэзгъэщымэ сшIоигъор Хьабидэт щэIэгъэ-гушхуагъэ зиIэхэм зэращыщыр, зыфырикъужьыныр, зыпэлъэшыжьыныр, зыфимыгъэгъуныр зэришэнхэр арых. Унагъо зихьагъэр бэдэдэ шIагъэ, илъэс 65-рэ хъужьыгъэ. ИныбжьыкIэгъум къыщегъэжьагъэу колхозми кIуагъэ, тутынлэжь пэрытми, чэмыщ чанми ащыщыгъ, бысымгощэ хъупхъагъ, къэбзэ-лъэбзагъ, исабыйхэр ыпIугъэх, ыгъэсагъэх, унэм изакъоу къыришIыхьэхэти, шъофым, фермэм кIощтыгъэ, джарэу щыIэмэ шIоигъуагъ. Ишъхьэгъусэу Ахьмэди зэдиштэхэу, джащ фэдэу сыдрэ Iофми хэзагъэу хъупхъагъэ.

Пэнэшъу Хьабидэт ыпхъоу Юлэ къеIуатэ:

— ТхьэмкIэ шыкур! Тянэ псаоу, ылъэ тетэу зэрэтиIэр тэркIэ зымыуасэ щыIэп. Непэ къызнэсыгъэм гъэзетэу «Адыгэ макъэм» еджэ, джащ фэдэу адыгэ тхылъхэри икIас, зырызхэми ахэджыхьэ. Анахь згъэшIагъорэр зыфэгъэкIотэжь зыфимышIэу, ишIуагъэ къыгъэкIоныр, фэлъэкIырэр ышIэныр зэрэхимынэрэр ары. Адыгэ щыпс-пIастэ джыри тфешIы, хатэми хэхьэ джыри, ыгу къыфидэрэп щысыныр, загъори зызэкIеуIапIэшъ, зэришэныгъэу адыгэ хьаку хьалыгъу шъыпкъэр егъажъэ. Цумпэ е бжьын хьасэм тIэкIу нэмыIэми щымыпкIэу хъурэп, — IогушIукIы Юлэ ным ыгъэгушхоу. — IофшIэным иветеран, илэжьэкIагъэр ащыгъупшэрэп къоджэдэсхэм, щытхъу тхылъхэр, медальхэр иIэх. Ау тэ анахь тызгъэнасыпышIорэр тянэ ылъэ тетэу зэрэтиIэр, игъэшIуабзи, иушъыйи тызэращымыкIэрэр ары. Алахьым телъэIу, псаоу, узынчъэу бэрэ тиIэнэу.

Джащ фэд зы адыгэ бзылъфыгъэ Iуш хъупхъэ ищыIакIэ, игъэшIэ дахэ. Къунчыкъохьаблэхэми Хьабидэт игугъу шIукIэ ашIы. Ухэтми сыдэущтэу пщыгъупшэна хьалэл-хьалэлэу Хьабидэт ихьалыгъу гъэжъэгъэкIэ тхъоплъ фабэу ыIэгу итэу къыппигъохыгъэр, ащ иIэшIугъагъэр; илъэсыбэ тешIэжьыгъэми, колхозхэр зыщымыIэжьхэр бэшIагъэми, лэжьэн-пхъэн-хыныр, блэкIыгъэ дэгъур ренэу къыдэоежьы. Хьабидэт цIыф бэрэчэтэу непэ Къунчыкъохьаблэ къэзыгъэбаеу, зэрыгушхорэмэ ащыщ. КъытэшIэкIыгъэ дунэешхоми, охътэ чъэрэу тызхэти нахьыжъ губзыгъэм дао гори афишIырэп, арыраз Тхьэм къыфишIэгъэ пстэум ыкIи къыфишIэрэм. Тэри тинахьыжъ лъапIэу лъытэныгъэ-гъэшIоныгъэр зыфэзылэжьыжьыгъэу, бзылъфыгъэ Iуш, губзыгъэ-гукIэгъушIэу Пэнэшъу Хьабидэт къызыхъугъэр илъэс 85-рэ зэрэхъурэмкIэ тыгу къыддеIэу тыфэгушIоу псауныгъэ дахэ иIэу, иунэгъо лъапсэ пытэу, ыгу щигъэшIохэрэ Аслъан ыкъом ыкъожьэу Ислъамрэ Руслъан ыпхъум ишъэожъыеу Салымрэ яхъяр хэплъэнэу, къылъэгъунэу тыфэлъаIо.

МАМЫРЫКЪО Нуриет.