Ным ишIулъэгъу

ИжъыкIэ бжъэдыгъу унагъохэм са­быибэ яIэщтыгъэ. Бэрэчэтыкъомрэ Гу­псанэрэ сабыиблымэ ащыгушIукIыхэу зэдэIужьхэу дахэу псэущтыгъэх. ОшIэ-дэмышIэу ны ныбжьыкIэм хьадэгъу узыр къыфыкъокIыгъ. Сымаджэ хъугъэ Гупсанэ апэрэ мафэм къыщегъэжьагъэу ышъхьэ шIоIофыжьыгъэп, щымыIэжь зыхъукIэ исабыйхэм къарыкIощтыр ыгу хэпкIа-гъэу ренэу ащ егупшысэщтыгъ. «А синэфынэ цIыкIух, сыдэу шъухъущт», ыIозэ ахэм чэщи мафи Iэ ащифэщтыгъ. Зырызэу ыбгъапэ чIигъэлъыщтыгъэх. Пчыхьэ горэм Гупсанэ илI къеджагъ.

— А спсэ закъу, зы лъэIу пфисиIэшъ, сыщымыIэжь зыхъукIэ бгъэцэкIэнэу гу­щыIэ къысэт, — ащ Бэрэчэтыкъор ригъэзыгъ ыкIи илъэIу ыгъэцэкIэнэу гущыIэ къыригъэтыгъ.

IаплI фабэр зэращэкIыгъэу чэщ реным гущыIэхэу ахэр щысыгъэх. ТIэкIу уакIэдэIукIымэ загъорэ ахэм ашъхьагъ шъэбэ дэдэу гъы макъэм зыкъыщиIэтыщтыгъ, загъори щхы мэкъэ фабэри къыщыдэуаещтыгъ. Агухэр къызэрэтеохэрэр зэхэпхэу тынчэу щысхэуи уахътэ къякIугъ. Пчэдыжь нэфшъагъом ным дунаир ыхъожьыгъ…

Сабыйхэм янэ зыщымыIэжьыр илъэс зэхъум тым къыщэжьыгъ.

«Сэ къызэзгъэIэзэнхэу чыжьэу сыкIо­нышъ, бэрэ сыкъэтыщтышъ шъуинэнэжъ ядэжь шъуищэщт. Шъуятэ сачIыпIэкIэ ины шъохъуфэ шъуигъэшхэнэу, шъуфэгыкIэнэу бзылъфыгъэ къыщэнышъ, шъо­ри шъукъищэжьыщт. Ащ къышъуиIорэр сэ зэрэсфашъушIэщтыгъэм фэдэу ренэу жъугъэцакIэ, шIу зежъугъэлъэгъу» ыIуи нанэ къытэлъэIугъагъ аIуи, сабыйхэр нынэпIосым дэгъоу пэгъокIыгъэх. Ахэр зы­лъэгъурэ тым «Шыкур, зэгурыIуагъэх» ыIуи, ыгукIэ рэхьатыжьыгъ.

Мафэ горэм иIофхэр зеуххэм, лIыр нахьыжьыIоу ящагу къыдэхьажьыгъ. Унэм зыщихьажьыщтым зэхихыгъэ цIэцIэ мэ­къэшхом къызэтыригъэуцуагъ. «…тянэ шIу тлъэгъужьын тыфитыба?! Сэри сшы­пхъунахьыкIэхэми ар ащыбгъэгъупшэн плъэкIыщтэп. Къыбдэхъущтэп…» — гу­бжыгъэу ипшъэшъэ нахьыжъ къыIорэр нэгушъом щыджэгугъэ нынэпIосыIэм зэпиутыгъ, ар дэдэм ащ ицIэцIэ макъи зы­къыIэтыгъ: «А нэгъучIыцэ щыр куп, сыдэу мы «нан», «нанэм» сежъугъэудэгугъапа, о-уи-уи-уй! Зэ стхьакIумэ ижъугъэкIыба мыр! … Сфызэхэхыжьы­рэ-э-э-эп! ЛIагъэ шъуянэ! Щы-Iэ-жьэп! ЛIагъэ-э-э-э… Ныбжьи шъулъэгъужьыщтэп! БэшIагъэ ащ ихьадэ къупшъхьэхэр бэным зыдэ…» ЗэкIэм сабыиблымэ якIый макъэу къыдэоягъэм, нынэпIосым икуо макъи хэкIодагъ…

Мыщ дэжьым «Мы дунаир схъожьымэ, а сыпсэ закъу, сыолъэIу, ны ямыIэу ти­сабыйхэр къэмыгъэнэнхэу. Ным ишIу­лъэгъу зылъымыIэсыгъэ сабыир, гуфэбэныгъэм щыкIэу, гукIэгъур имакIэу, ыгукIи игупшысэхэмкIи пIытIыгъэу къэтэджы. ШъхьэгъусэкIэ къыхэпхырэ бзылъфыгъэм чIыунэу щагум дэтым чIэт гъучI пхъуантэм дэслъхьагъэр сфетыжь…» ыIуи, Гупсанэ къызэрелъэIужьыгъагъэр ыгу къэкIыжьи, унэм имыхьажьэу чIыунэм чIэхьагъ. Хъэдэн фыжьыр ещэ­кIыгъэу зыгорэ ыIыгъэу къычIэкIыжьи, Бэ­рэчэтыкъор унэм ихьажьыгъ. Такъикъ заулэкIэ узэкIэIэбэжьмэ бырысыр горэм хэмытыгъахэхэм фэдэу, исабыйхэри ишъхьэгъуси гушIохэу лIым къыпэгъокIыгъэх. «Къахэхъухьэгъагъэр» къыфаIотэным щыгугъэу лIыр ахэм яжагъ, ау ахэр рэхьатэу шхагъэх, чэфэу, фабэу зэрэгъэгущыIагъэх. ТIэкIу зытешIэм, тымрэ нымрэ шъабэу Iизын аIахи сабыйхэр чIэкIыжьхи, гъолъыжьыгъэх. ЛIым джы къыгурыIуагъ исабыйхэмрэ ахэм янэнэпIосырэ азыфагу къитаджэхэрэ «бырысырхэр» бгъуитIуми зэрэшIуаушъэфырэр, ежь зи ахэм зэрахимышIыкIырэр…

Язакъоу къызэнэхэм, Гупсанэ къызэ­релъэIугъагъэм тетэу, чIыунэм къы­чIи­хыгъэр Насыпгуащэ ритыгъ. Зыфахьыщтыр амышIэу ар сакъэу къызэкIоцIа­хыгъ. Ащ тIоу уплIэкIэгъэ тхьапэу акIыIу телъыгъэм тетхэгъагъ: «Сшыпхъу кIасэу силI шъхьэгъусэкIэ къахихыгъэм фэкIо». Насыпгаущэ ар къызэгуихи къеджагъ.

«Мы дунаим анахь шIу слъэгъухэу къытесынагъэхэр сисабыйхэр арых.

Ахэм сыгу афэузы. Хьадэгъур сшъхьащыт. «Адрэ дунаим сыщыIэу сыд гущэ ахэм сэ къафэсшIэжьын сIозэ хэкIыпIэ шIагъо сшъхьэ къихьагъ. Бэри семыгупшысэу ищыкIагъэхэр згъэхьазырхи, Алахьэм зэриIожьынэу, къиными, ар сфызэшIокIышъугъ. Ар къыпфэсэгъанэ, ушъхьамысэу гъэфедэ… СэшIэ, «сисабый бзаджэрэп, сихьэ цакъэрэп умыIо» аIо адыгэхэм. А сшыпхъу гупс, сисабыйхэр къыомыдэIухэу, бзаджэхэу, угу хагъэкIэу, уагъэгубжэу «пIэ пIэпахыпэ» зыхъукIэ, сыолъэIу, мы къыпфэз­гъэнэгъэ IэмкIэ яозэ шIы…Уагъэразэ хъумэ ашъхьашъо ащкIэ Iэ ащыф — лъэшэу сипшъэшъэжъыехэм ар якIэсагъэшъ псынкIэу ори шIу уалъэгъущт…».

Насыпгуащэ къызаджэрэм ыгу ыгъэ­узыгъэу нэпсыр ынэгушъо къечъэхыщтыгъэми, ынэ къамыгъэплъэжьыщты­гъэми, ащ къыпидзэжьыгъ: «… ЧIыунэ чъыIэм сIэ чIэплъхьажь зыхъукIэ, сисабыйхэр ины хъухэу яакъыл къэкIофэхэ бгъэфедэн плъэкIыщт. Тхьэшхом ыуж оры, сшыпхъу кIас, сызыщыгугъырэр …»
Пчэдыжьым сабыйхэр къызэтэджыжь­хэм, Бэрэчэтрэ Насыпгуащэрэ Iофым ахэр щагъэгъозагъэх. Янэ ыIэ зэралъэ­гъоу апхъуати, Iэ щафэмэ, абгъапэмэ ачIалъхьэзэ сабыйхэр бэрэ гъыгъэх. Насыпгуащи кIэлэцIыкIухэм адэгъыгъ, ашъхьашъохэм бэрэ Iэ ащифагъ, бэрэ ахэр ыбгъапэ щигъэшIуагъэх… Щэджагъохэм адэжь сабый ибэхэм агу тIэкIу зэупабжьэм, Гупсанэ ыIэ къэм ахьыжьи, ибэн дыдалъхьажьыгъ. Мыщ нэуж мы унагъом щапIугъэхэм ажэ гущыIэ мы­хъун къыдэкIыгъэу е мэкъэ IэтыгъэкIэ зэдэгущыIагъэхэу цIыф зэхихыжьыгъэп.

КIэух

Илъэсхэр кIуагъэх. Бэрэчэтыкъомрэ Насыпгуащэрэ зэшиблырэ зэшыпхъуиблырэ апIугъ, алэжьыгъ. Мыхэм яIэдэбныгъэ дахэ, япсэукIэ къабзэ, яакъыл щэрыо апылъ къэбарым Кавказ шъолъы­рым зыщиушъомбгъугъ. Къушъхьэхэми адэкIоягъ, мэзхэми апхырыкIыгъ, шъоф­хэри зэпичыгъэх, фэшъхьаф хэгъэгу­хэми алъыIэсыгъ. КъызараIотэжьырэмкIэ, зэшиблыр, зэнэкъокъухэрэм фэдэу, къащэн зыхъукIэ чыжьэу IукIыщтыгъэх. ШъхьэгъусэкIэ къахьыщтыгъэхэр пщы пшъашъэхэу Дагъыстан, Чэчэным, ингушхэм е осетинхэм ащыщыгъэх. Мыхэм ашыпхъухэри Кавказым исхэ лъэп­къышхохэм нысэ афэхъугъэх. Арын фае Бэрэчэтыкъом илъфыгъэхэм яшэн-зе­кIокIэ дахэхэр Кавказ щыпсэухэрэ лъэп­къхэм непэ къызынэсыгъэм къа­зыкIыхэщырэр. Ным ишIулъэгъу кIуачIэ зэрэгъунэнчъэр бэмэ алъыIэсыгъ, гу жъалымыби ыгъэшъэбагъ, акъыл пшIэ­пшIэтэгъаби ыгъэтынчыгъ. Кавказ илъ мамырныгъэ лъапIэмрэ зэгурыIоныгъэ инымрэ ар язылъэпсэшIу.

КЪЭЗЭНЭ Юсыф