Ныдэлъфыбзэр, адыгэ орэдхэр ищыIэныгъагъ

КIубэ Щэбанэ зэлъашIэрэ композитор, орэдыIу, усакIу, фольклорист. Лыуз-гууз мыухыжьыр Хэгъэгу зэошхом къыфи­хьи, къыгъэшIагъэм ызыныкъом ихэкужъ пэIэпчъагъ. Ауми, ыпсэ пызыгъэтыгъэр, щызыгъэIагъэр иорэд, иныдэлъ­фыбз арых. Тыдэрэ чIыналъэ зыщэIи, анахь чIыпIэ зэжъу зети, итхыгъэ тхьапэхэр зыкIэримычхэу, къагъэфабэу, къаухъу­мэу, гумэкI пстэоу шъхьарытыр тырахэу, ыбгъашъо дэлъхэу къыздырихьакIыгъэх.

Уиунэ уимысэу, уиунагъо, уигупсэхэм, уилэгъу-ныбджэ­гъумэ уапэIапчъэу, хэгъэгуи, къуаджи къызэунэкIыгъэу, «хэ­хэсыцIэр» зиIэ къурэ закъоу ущыIэныр зыфэдэ шъыпкъэр ащ зэхишIагъэп пфэIонэп. Ау цIыфым ымыщэIэнрэ фэмыукIочIынрэ Тхьэм рипэсырэпщтын, сыдрэ ушэтыни къызэринэкIыгъ, къиныбэ къызэпи­чыгъ, ауми, сыд хъугъэкIи зыкIи ымыгъэтIылъыгъэр иусэн-орэд, игупшысэ зэпымычыжь. КIубэ Щэбанэ щызыгъэIагъэр ыкIи зыфыщыIагъэр ным пэгъэшIыгъэ иныдэлъфыбзэу адыгабзэр ыкIи бгъэгум, бзыу макъэу тэ­маоу, къыдэIукIыхэрэ мэкъамэхэр, орэдхэр арых. УсакIом итхылъэу 2007-рэ илъэсым къыдэкIыгъэу КIубэ Щэбанэ ихэшыпыкIыгъэ тхыгъэхэр зыдэтэу ыпхъоу КIубэ Саидэрэ ЩэшIэ Казбекрэ хэутыным фа­гъэхьазырыгъэми цIэу фашIыгъэми, «КъасIорэр сэ сиорэд» зыфиIорэм, тхакIом идунэе­еплъыкIагъэр щыкIэгъэтхъыгъ.

ИщыIакI, иеджакI, итхылъхэр, иIофшIакI

КIубэ Щэбан Индрыс ыкъор щылэ мазэм и 15-м, 1890-рэ илъэсым адыгэ лэжьэкIо унагъо къыщыхъугъ. Янэ-ятэхэм диншIошъхъуныгъэ ин яIагъ, чабэми кIогъагъэх, «хьаджацIэри» яIагъ. Ежь Щэбанэ еджэн-зэгъэ­шIэныр къыфэпсынкIэу, шIэгъо­шIу иIагъ. Къуаджэм дэтыгъэ ублэпIэ еджапIэри, медрысэри къыухыгъагъэх. Динлэжьхэм апае кIэлэегъаджэхэр къыгъэ­хьазырхэу Налщык дэтыгъэ семинарием щеджагъ, къыу­хыгъ ыкIи илъэси 5 фэдизэ Хьакурынэхьаблэ еджапIэм адыга­бзэмкIэ щыригъэджагъэх, бзэшIэныгъэмкIэ гъэзагъэу Петроград семинариеу щызэхащэ-
гъа­гъэми щеджагъ.

Я 20 — 30-рэ илъэсхэм ублэ­­пIэ еджапIэхэм апае зэре­джэщтхэ тхылъхэм язэхэгъэуцон Щ. КIубэр хэлэжьагъ. «Ныбджэгъу» (Сихъу С. игъусэу), «Хьисап тхылъ», «Адыгэ мэфэпчъ» (1924), «Адыгабзэм ибзэхабз» (тхылъитIу хъоу), «Адыгабзэм итхыкI (орфографиер)» ыкIи «Адыгэ орэдхэр» (1938) къыдигъэкIыгъэх. Театрэ техникумэу Краснодар къыщызэIуахыгъа­гъэм 1933 — 1936-рэ илъэсхэм, нэужым, Москва дэт театрэ ин­ститутэу Луначарскэм ыцIэ зыхьырэм и адыгэ студие 1936 — 1937-рэ илъэсхэм артист сэнэхьатыр зэзыгъашIэхэрэ ныбжьыкIэхэр Щэбанэ адыгабзэмрэ адыгэ литературэмрэкIэ щыригъэджагъэх. Орэдусыгъ, кIэлэегъэджагъ, фольклори-стыгъ. КIубэ Щэбанэ адыгэ про­фессиональнэ музыкэм икъе­жьапIэ Iутыгъ, ащ хэхъонымкIэ, зиIэтынымкIэ бэ ышIагъэр. Лъэпкъ литературэм, искусст­вэм, культурэм Щ. КIубэм лэ­жьыгъэшхо ащи­шIыгъ. Адыгэ научнэ-ушэтэкIо институтым заом ыпэкIэ (1938 — 1940) Iоф щишIагъ, адыгэ IорыIуатэхэм, анахьэу адыгэ орэдхэм, якъэугъоижьынкIэ бэ фызэшIокIыгъэр.

IэкIыб хэгъэгу зэфэшъхьафыбэм ащыпсэугъ

Зэо дэгъу хъурэп: ар тыди, сыдигъуи боу щыжъалым, тхьамыкIэгъуабэр лыгъэу етэкъу.

1943-рэ илъэсым Щэбанэ нэмыц хэгъэгум ифагъ, ащ бэрэ имысыгъэу Тыркуеу илъэпкъэгъухэр бэу зэрысхэм, етIанэ Иорданием — иунэкъощхэр зыдэщыIэм, Шам, Париж ыкIи Америкэм ащыпсэугъ. А илъэс пчъагъэм КIубэ Щэбанэ игу­пшысэ, иакъыл, иамалхэр зэкIэ зыфэгъэзэгъагъэхэр зыщыщ адыгэ лъэпкъым фэфедэщтхэ шIэныгъэхэр зэIугъэкIэгъэнхэр ары. КIубэ Щэбанэ IэкIыб къэрал пэпчъэу зыдэщыIагъэм арысхэ адыгэхэр шIэныгъэм, гъэсэныгъэм, анахьэу адыга­бзэм илъэпIагъэ аригъэшIэным ыкIи аIуилъхьаным фэгъэзэ­гъагъ, ежь ышъхьэкIи фэлъэ­кIырэр ышIэу, тхьапэмрэ къэ­лэ­мымрэ зыдиIыгъхэу, ахэр ­иIу­сэу, шхагъэми, мышхагъэми, шъхьэегъэзыпIэ гупсэф имыIэми, къыхьыгъ. Иусэхэм, иорэдхэм, игупшысэ хэхыгъэхэм адыга­­бзэмкIэ ятхын зыкIи зэпигъэугъэп. IэкIыбым тхылъ пчъагъэ къыщыдигъэкIыгъ: «Адыгэ элфыбэ», «Гъундж» (усэхэр, поэмэхэр), «Адыгэ орэдыжъхэр», нэмыкIхэри.

Адыгэхэр зыдэщыIэхэ IэкIыб хэгъэгухэр зэфэдэкIэ къызэпи­кIухьэхэзэ, къаIотэжьэу, ашIэ­рэр зэкIэ лъэпкъым фэгъэхьыгъэу КIубэ Щэбанэ ытхыжьыгъэх, адыгэгур мыкIосэным къары­у­шхо тыригъэкIодагъ, хэхэс адыгэ­хэмкIи кIэлэегъэджэ­шхуагъ, гупшысэкIо иныгъ, гулъы­тэшхорэ гукIэгъурэ хэ­лъыгъ.

Иусэхэр, иорэдхэр

КIубэ Щэбанэ ихэку зесым, усэу, орэдэу ыусыгъэхэр цIыф­хэм ягуапэу къаIощтыгъэх, зэ­рагъашIэщтыгъэх, IэкIыб къэралыгъомэ ащыпсэун фаеу зэхъу­ми, игугъэ епцIыжьыгъэп, мы усэн-гупшысэныр ащылъигъэ­кIотагъ. Ау гур зыIыгъэу, зыгъэузэу игупсэхэм, хэкум апэ­Iапчъэу зэрэпсэурэм, мыжъобгъу хьылъэ усакIом тегъэкIагъэ зэрэхъугъэм имэкъамэ зэфэ­дэкIэ IэкIыбым щитхыгъэхэу, щиусыгъэхэм ащызэхэошIэ. Зэ­кIэ зиIэм ныбжьи гу зылъимы­тэу ыкIи ымылъэгъурэр псэкIи гукIи ришIыкIыпэу тхэщтыгъэ:

Альпыжъым ипсыхъо Iэлмэ
Кавказ псыхъохэр
сыгум къагъэкIы.
Гум имыкIэу сихэку кIасэр,
Тыдэ гущэми
сэ къисхыжьыни,
Зэзакъо гущэуи
ащ серэхьажьи,
Иуцы къашхъом
сыхэуIубагъэу
ИчIыпцIэ пщэрми
себэужьыныеба.
(«Альпыжъым
ипсыхъо Iэлмэ…»)

Хэгъэгум исэу ыусыгъэхэм гушIогъо чэфыр, рэхьат макъэр, щыIэкIэ фэжъур, зэде­гъэштэ-зэфэгъэкIуатэр ащызэхэошIэ:

Гъэмэфэ чэщэуи
чэщы мэзагъори
Мэзэгъо цIышхъыри, ей,
Къоджэ шэхъогъоу
сэ сызыпэтыр
Пытэу сыухъумэнэуи
сэ сипшъэрылъыри, ей.
Жъуагъом пэшIэтыри, ей,
Шэу сызыпэтымэ
сащыгушIукIызэ,
Мэзэгъо чэщыри
сэри сэгъакIори, ей.
(«Шахъом иорэд».)

IэкIыб къэрал исэу ытхыгъэ­хэм гучIэузыр къахэщы:

Тэ тикъэхалъэ темытэуи,
е-о-ой,
ЧIышъхьашъом
чIыпIэ имыIэри…
(«Тэ тикъэхалъэ…»)

Ипхъыхьэ-итэкъу хъугъэ ­адыгэм игъыбз мы усэ сатыр­хэр, ежь усакIом къехъулIа­-
гъэу, ыщэчыгъэри, ащ изы Iахь. «УсакIо» зыфиIорэм Щэбанэ щыкIегъэтхъы шъыпкъагъэр щэ­Iэфэ къызэрэзыдырихьакIыщтыр.

… Угу ихъыкIырэр,
О уусакIомэ, —
Убзэгу кIыIу
Ренэу терэлъ,
Уикъэлэмыпэ
ЗэкIэ пэрэлъ —
Къэмыгъэлъагъомэ,
Зэгоутын.
Ыгу къэкIыгъэм
ыбзэ фимытэу —
УсэкIо шъыпкъэм пфимыдэхэн,
УсакIоу щыIэмэ
дунаеу яIэр —
Агухэр зэIурэм абзэ фитын,
Мыхъужь зыщыхъурэм
мэрчэпэу яIэр
Тыкъыны гъушъэм
къыщыкIадзэн.

Гум щыщ хъугъэхэу ишъхьэгъусэу Гощнагъо, сабый дэдэу къыгъэнэгъэ ыпхъу закъоу Саидэ афэгъэхьыгъэхэ усэ сатырхэр шIулъэгъу фабэкIэ, шъэ­бэгъэ иныкIэ пкIагъэх, чIыбэр азы­фагуми, ахэр игупшысэ ренэу щэIорышIэх, нэплъэгъум ренэу къеуцох, игугъэ агъэпытэу кIуачIэ къыхалъхьэ:

Саидэ пай
(орэд)
Ситхылъы цIыкIоу
пхъэшъхьакIэм чIэлъыр
Зэгорэм о къэбгъотыжьмэ,
Пчэдыжь осэпсэу
унэпсы цIыкIухэр
Техэзэ о сфэухъумэни.
* * *
Ощ фэдэ цIыкIухэр
тыдэ щыслъэгъумэ,
Сэ синэплъэгъу екIыфэ
ЗысфэмыщыIэу
сэри сэуцушъ,
Салъэплъэ а дэхэ цIыкIумэ.
* * *
Сыбгъэ укIэлъэу
кушъэ орэдэу
уикIасэр сэри къыпфасIоу,
О узгъэчъыеу
ар зыщытыгъэр
Тыдэми сэ къисхыжьына?

Мы дунаим IэшIугъэ-фэба­гъэу, нэфынагъэу, гушIуагъоу хэлъыр зэкIэ Тхьэшхом сабый­хэм къафигъэшъошагъэу аIо. Ежь усакIоу КIубэ Щэбани ахэм апае, агу хигъахъоу, цIыфышIу хъунхэм кIэхъопсэу, бэ усэу афитхыгъэр.


Къуагъ
Къуагъ зыIорэр — къуалэ,
Лы зыIорэр — цунды,
Къом дэсыр — псыкIакIэ.
ЯкIэ зиIэр — бзыу,
Куракушъэр — псычэт,
Чэт закъор къэрэн.

КIубэ Щэбанэ ищыIэныгъэ зэрэщытэу адыгабзэм, адыгэ орэдым афэгъэзэгъагъ, къыгъэ­шIэгъэ илъэс 84-м ылэжьыгъэр адыгэ гупшысэмкIэ гъэзэгъагъэ, адыгэ лъэпкъым пай. УсакIом орэдхэр, усэхэр, поэмэхэр бэу икъэлэмыпэ къыпыкIыгъэх: ахэр адыгэ чIыгужъым, хэкужъым итарихъ, лъэпкъым ищыIэкIэ-псэу­кIэ, кIэлэцIыкIухэм ыкIи ежь тхакIоу гъогу къин къэзыкIу­гъэм ышъхьэ пэкIэкIыгъэу, гъашIэм ушъыеу ригъэшIыгъэхэм афэгъэ­хьыгъэх. Сыдигъоми, шъыпкъэр нафэу къызэрэчIэщыжьырэм ащ ицыхьэ телъ:

Сэ сиорэдхэр къызыщамыIо
Тихэку къуапэ имыIи,
УкIэдэIукIмэ, тыди къиIукIэу
КъаIорэр сэ сиорэди.
Сэ сыщэIэфэ семызэщыхэу
КъэсIощтыр сэ сиорэди,
СыщымыIэжьмэ,
жьыми зэрахьэу,
КъаIощтыр сэ сиорэди.
(«Сиорэд»)

Ары. УсакIоу, орэдусэу, фольклористэу КIубэ Щэбанэ итворчествэ тиреспубликэ игъэкIотыгъэу Iоф щыдашIэ, иусыгъэхэр егъэджэн программэхэм ахэтых, зэгорэм ыцIэ къыраIон фимытхэу щытыгъэми, шIур щэIэфэ илъэпкъ ар фэзылэжьыгъэ КIубэ Щэбанэ ащыгъупшэщтэп, непэ ыцIэ къетэIо, тапэкIи нахь гуфаплъэу зыфагъэзэнышъ, иусэхэм, иорэдхэм ахэлъ шIэныгъэ IэшIупсыр зэрэзыIуащэщтым тицыхьэ телъ.

Мамырыкъо Нуриет.