Нартхэм ягупчэ къыхэдгъэщыжьыгъ

Ижъырэ тхыгъэхэр тилъэпкъ икъоу имыIэ­хэми, тинасып къыхьыгъэу, нарт къэбархэр тятэжъ пIашъэ­мэ зэхалъхьагъэхэу къыднэсыжьыгъэх. Ахэр тинэжъ-Iужъхэм къаIотэ­жьы­гъэх. Зэхэубытагъэхэу, томибл хъухэу нартхэм япщынэлъэ хьалэмэтхэр тишIэны­гъэлэжь цIэрыIоу ХьэдэгъэлIэ Аскэр къыхаригъэутыгъэх.

Нарт эпосыр тилъэпкъ иэнциклопедие фэбгъадэми ухэу­къощтэп. Мыщ хэтых тита-
рихъ ихъугъэ-шIагъэхэр, ти­лъэпкъ ишэн-хабзэхэр, тичIы­пIэмэ ацIэхэр, ахэм ащыхъу­гъэ-ащышIагъэхэр. Пщыналъэхэм лIыхъужъхэм ацIэхэмрэ ахэм къяхъулIагъэхэмрэ гъэнэфагъэу къащаIох. Аужырэ нартэу Гъобэкъуае дэжь щы­псэущтыгъэ Уачэ икъэбарэу бжъэдыгъу къыщаIотэжьыгъэр я VI-рэ томым дэхьагъ. Уачэ къехъулIагъэмрэ Iэлэдж иунэ ар зэрэщылIагъэмрэ тхылъым дэтых.

Нарт Iэлэдж Нарт Хасэм итхьамэтагъ, ишъхьэгъусэ Бэ­тIын Ны Хасэм ипэщагъ. Мыхэм яунэ джырэ псэупIэхэу Рязанскэмрэ Бжъэдыгъухьаблэрэ азыфагу Пщыщэ иджабгъу­кIэ рекIокIырэ бгышъхьэм Iут Iо­шъхьэ хъурэе лъэгэшхом теты­щтыгъэ. Ар тхылъмэ адэхьэ­гъэ къэбархэм къащаIо. Мыщ дэжьым Шэбатныкъо (Бэдынэ­къо) зэрэщаукIыгъэр хъишъэм хэт. Мы чIыпIэр ижъыкIэ адыгэ шъолъырым итарихъ гупчэщты­гъэ. Кавказым икъохьапIэ икарт узеплъыкIэ, сыдрэ лъэныкъо къикIэу хасэм къакIощтыгъэхэм зэфэдиз чIыналъэ къызэрэзэпачыщтыгъэр къыбгурэIо. Ар тя­тэжъ пIашъэмэ яIушыгъэ-гу­лъытэ зыкIэ ишыхьат.

БэмышIэу мыщ нэбгырэ заулэ тыхъоу тыщыIагъ. Нарт­хэм ягупчагъэм апэ тызекIуа­лIэм, тигъусагъэх джырэ тинарт шъаохэу, дзюдомкIэ Адыге­им ыцIэ дахэкIэ рязыгъаIохэу, бэнакIохэр зыгъасэхэрэ ­Бастэ Сэлымрэ Урысыем истудент­хэм язэнэкъокъу дышъэ медальхэр гъогогъуитIо къыщызы­хьыгъэ Тулпарэ Айдэмыррэ.

ЧIыпIэр лъэшэу тыгу ри­хьыгъ, итеплъэ хьалэмэт. Iо­шъхьэ шыгушхори, иIэгъо-бла­гъохэри къэткIухьагъэх. ­Кургъо мэз щыщэу къэнагъэм псэу­пIэщтыгъэр къегъэгъунэ. Къы­пэIулъ кIэим чъыгхэри бэдэдэу къинагъэх, итеплъэ уигъа­тхъэу узIэпещэ. Пщыщэ къыхэчъырэ Дэнджыу псыхьо ихьа­лыгъуанэ бгы зэндэ лъагэм ылъапсэ къы­кIэ­уцо. Къутырым къыдэ­кIы­рэ гъогур пы­тэ­пIэжъым дахьэ. А дэхьа­пIэм нэмысы­пэзэ кIэимкIэ егъазэшъ, етIэ гъогу шъуам­бгъоу лъэгуанэр къэлъагъо. Ащ­кIэ техи, кIэим тихьагъ. Чъыгхэм тызахэкIым, Пщыщэ иджа­бгъу лъэныкъо иIэ дамбхэм тя­кIугъ. БлэкIы­гъэ лIэшIэгъум пынджыпкъхэр ашIыхэ зэхъум, мыщ иIэгъэ темэныр агъэгъу­шъыгъагъ. КIэим уитэу укъызы­дэплъыекIэ, бгы­шъхьэ цакIэм тес унагъохэм яхатэхэмрэ япсэ­упIэхэмрэ къэолъэгъух. Пы­тэ­пIэжъыми ышъхьа­шъо джа­шъоу чъыгмэ къахэщы.

ИжъыкIэ мы бгышъхьэм чылэгъо заулэ, зэпэблагъэхэу, зэрэтесыгъэхэр гъэнэфагъэ.

Iэлэдж икъоджагъэм нартхэм къыщяхъулIагъэу къэбарыбэ эпосым хэтэу тэшIэ. Ахэм ащыщэу джы зыгорэм нэIуасэ шъуфэтшIыщт.

Нарт Уачэр

Нарт Уачэр Iэлэдж лIакъоу Гъобэкъуае пэмычыжьэу щысыгъэмэ ащыщыгъ. Нартэу щы­Iэр зэкIодым, ауж къинэгъагъ. КъызэраIотэжьыгъэмкIэ, ятэ осыет къыфишIыжьыгъагъ нарт­мэ ячIыгу ис къохъусэшхом ешэнышъ, ыукIынэу.

Тэтэршъао Шъхьэгуащэ къи­кIыгъэу, Дэнджыу Iушъо къы­рекIокIызэ, шыушхо горэм къо джэдэ Iэешхо къырифыжьагъэу ылъэгъугъ. Тэтэршъао ылъэ­ныкъокIэ къызыщынэсы­щтым къо Iэлыр ыукIыгъ. Тэтэр­шъао лIышхом иинагъэ щы­щынэу, зынэсыгъэм дэжь щыуцугъ.

Шыур шым епсыхи, къо Iэ­лыр шIуибзи, къеджагъ:

— А фэмыф, моу къакIо!

Тэтэршъао Iухьагъ.

Къо кIэпцыр къыгуиупкIи:

— Ма, фэмыф, мыр шти, хьы, — ыIуи, Уачэр къызы­щытэджыкIи, Пакокъо Тэтэршъао ишыплIэ копкъыр фы­дилъхьагъ.

— СикIал, Тхьэм урихьакI, укъэхъумэ, о лIы ухъун. ГущыIэ заулэ осIожьыщтышъ, ащ уфэмыбэлэрэгъэу гъэцэкIэжь, — къелъэIугъ Уачэр.

— КъаIо, тхьамэтэ маф, — ыIуагъ Тэтэршъао.

— СикIал, нарт лъэпкъэу мы хэкум къинагъэр сэры ны­Iэп. Сэри пIалъэу сиIэр мы къор сэшхыфэ нэс. Мы къор зэрэсфэхъущт мэфэ пчъа­гъэр мыщ фэдиз. Мы лыр ­зы­­-с­ыухыкIэ, сэ дунаир схъожьы­-нэу щыт. А мафэр мыщ фэдэр ары. КъакIуи, нарт кIэ­ныр ощ нахь ифэшъуашэу зи къэхъунэп, хьыжь, — къыIуагъ Уачэ. — Ар сэIо шъхьае­кIэ, зыгорэкIэ спсэ хэмыкIы­гъэу хьадэгъум сыригъэзыгъэу укъыс­шъхьарыхьакъомэ усIэ­кIэкIодэнкIэ мэхъушъ, мэфэ зы-тIу горэмкIэ а зыфэсIуагъэм ыуж къигъан.

Ахэр нарт я Уачэ Пакокъо Тэтэршъао къыриIожьыгъагъэх.

— СыкъэкIон, тхьамэтэ маф, ау сыкъэкIон сэIокIэ, сыздэ­кIощтыр сшIэрэп, — ыIуагъ.

— Мары, фэмыф, мо Пщыщэ нэпкъ тет унэшхор ары, — ыIуи Iапэ фишIыгъ.

Къыригъэ­лъэгъугъэ унэр зы­дэ­щыты­гъэр джы Рязанскэмрэ ГЭС-мрэ азыфагу Iошъхьэ хъурэешхоу иIэр ары.

— КIо, гъогумаф! — ыIуи, нарт Уачэ ежьэжьыгъ.

Тэтэршъауи копкъыр ишыплIэ дэлъэу къежьэжьыгъ, ау IэкIэ­цIэнлъи, ефэхыгъ. ЕIэбэхыгъ шъхьае, къыфыдэхьыежьыгъэп. Уачэр къызызэплъэкIым къы­лъэгъуи, къытыригъэзэжьыгъ:

— А фэмыф дэд, — ыIуи, къамыщыкIыр ригъэчъэхи, къо копкъыр къатыуанэр къыпи­гъани, къыIэти, ишыплIэ къыфыдилъхьажьыгъ.

— КIо, гъогумаф джы! — ыIуи, ежь кIожьыгъэ.

Уахътэ тешIи, пIалъэр къызэсым, «Iэлэдж бын яхэкужъ» джы зыфаIорэм Тэтэршъао къэкIуагъ.

ШышIоIум иш рипхи, унэм ихьагъ. КъызэриIогъагъэу, Уачэр лIагъэу джэхашъом телъэу, нарт кIэныри зэхэугъоягъэу ыбгъукIэ щылъэу рихьылIагъ.

Щагу кIоцIым бэныр щитIыгъ, Уачэ къызегъэтIы­лъы­жьым, нарт мылъкур къы­шти, Тэтэршъао ядэжь къежьэ­жьыгъ.

Аужыпкъэрэ нартэу а чIы­пIэм щыпсэущтыгъэр Уачэр ары, нартхэм ямылъку къэзыхьыжьыгъэр Пакокъо Тэтэршъау.

ЛIыжъхэм къэбаркIэ къы­зэраIотэжьыгъэмкIэ, мы чIы­пIэм аужырэ нартэу щыпсэу­гъэр Уач ары.

ИжъыкIэ, Уачэ къыушэкIу­гъэм щыщ Пакокъо Тэтэршъао тыны зыщыфишIыгъагъэм къыщегъэжьагъэу, шакIо къикIы­жьы­рэм апэ къыIукIэрэм къыхьырэм щыщ реты. Ащ фэдэ тыным «хьакъуаж» раIо. Ша­кIом шIуфэс рахы зыхъукIэ ра­Iощтыгъэ:

— Хьакъуаж апщи, тхьамэтэ маф!

Непэ къызнэсыжьыгъэм ижъы­рэ хабзэр зезыхьэхэрэр адыгэ шакIомэ ахэтых.

Тичылэу Тэуйхьаблэ шэкIо­ным зинасып хэлъыгъэхэр дэ­сыгъэх. Мэртэ мэзи темэны­шхохэу тиIагъэхэми хьакIэ-къуа­кIэр ахизыщтыгъэ. БэкIаерэ слъэ­гъоу къыхэкIыщтыгъэ шакIо къикIыжьырэм къыхьырэм щыщ къыIукIагъэм ритэу. Зы псычэт нахь къымыушэкIугъэми, апэ IукIагъэм езытыщтыгъэхэр ахэтыгъэх.

 Тэу Аслъан.

Сурэтхэр тезыхыгъэр Ем­тIылъ Нурбый.