Мыем нэмыкIхэми якъуап

Федеральнэ ушэтэкIо гупчэу «КъэкIыхэрэм ягенетическэ амалхэмкIэ Урысые институтэу Н.И.Вавиловым ыцIэ зы­хьы­рэм» и Мыекъопэ къутамэ, Мыекъопэ ушэтэкIо станцием, къыщагъэкIырэ хэтэрыкIхэм ыкIи пхъэшъхьэ-мышъхьэхэм ялэжьыгъэ бэгъуагъэ щыIуахыжьы.

КъэкIырэ лъэпкъ зэфэшъхьафхэр къызэтезыгъэнэщт чылэпхъакIэхэм якъыхэхын джыдэдэм игъэкIотыгъэу ащ иIофышIэхэр дэлажьэх. Мые­къопэ къутамэм ипащэу Сапый Юрэ иIофшIэгъухэм ушэтынхэр зыщашIыгъэ чIыгу Iахьхэр къытигъэплъыхьагъ, къужъырэ мы­Iэрысэрэ къызщыкIырэ чъыг- хатэхэми тадэхьагъ.

Татьяна Агеева — хэтэрыкIхэм алъы­плъэрэ купым инаучнэ IофышI:

— Мыгъэ къэбэскъэ лъэпкъ зэфэшъхьафэу 170-рэ дгъэтIыс­хьагъэ. Къэбэскъэ фыжьыр, плъыжьыр, брюссельскэр, брокколи, нэмыкIхэри. Къэбаскъэм кIымафэр дэеу рехы. Шъхьэм къэгъагъэ къетIупщыфэ тэухъу­мэ, чылапхъэми иугъоин IэшIэхэп, ау щытми, дгъэнэфэгъэ IофшIэнхэр зэшIотэхых. Мары шъолъэгъу, къэбэскъэ лэ­жьыгъэм тхьапэшхоу зи­ушъом­бгъугъ, чъэпыогъум ыкIэм шъхьэр къызпыкIэщтхэр нахьыб.

Людмила Якимцова — хэтэрыкIхэр къэзгъэкIырэ купым ипащ:

— Шъоущыгъу чIыплъыр ­лъэпкъ 210-рэ, пхъыр — лъэпкъи 125-рэ, щыбжьый плъы-
жьыр, IэшIур ыкIи баклажанхэр лъэпкъ 234-рэ хъоу, нэмыкI хэ­тэрыкIхэми ячылапхъэхэр зэкIэ Санкт-Петербург къырагъэхьыкIыгъэх. ХэтэрыкIхэр илъэсищым къыкIоцI къэтэтхы­хьэх. Узхэм зэрапэшIуекIохэрэр, лэжьыгъэу къатырэр тэ­гъэнафэ. ГущыIэм пае, шъоущыгъу чIыплъыр мэкъуогъум и 10-м нэс тэпхъы, нэужым ихэ­хъон гъэмэфэ фэбэшхом, огъум, хеубытэ, къэгъэкIыгъуае мэхъу, ау щытми, чылапхъэм иугъоин нэсыфэ тыпэплъэ.

Олег Плющ — Федеральнэ ушэтэкIо гупчэм и Мыекъопэ къутамэ инаучнэ IофышIэ шъхьаI:

— Щыбжьый IэшIум ыкIи стырым мыгъэ узхэр къягоуагъэх. Ар хэтэрыкIхэр къызпыкIэгъэ куашэхэмкIэ къэолъэгъу. Мары зитхьапэ гъожьхэм, пыгъукIыгъэхэм щыбжьый бэу къапыкIагъэп. Ахэм къагот куа­шэхэу узым нахь ебэнышъу­гъэхэр зэрэтхьэпэ шхъуантIэу къэнэжьыгъэх. Ахэм къапыкIэгъэ щыбжьыйхэри нахь иных. Нахь лъэпкъ къабзэхэр къыхэдгъэщыжьыным пае бгъа­гъэхэр афэтшIи, гъэтIысыжь лъэкъо пшIырыпшI ачIэдгъэтIысхьэгъагъ шъхьае, ащи ишIуагъэ къэкIуагъэп, узыр ахэ­ми къанэсыгъ. ХьэцIэ-пIацIэмэ зэрахьэрэ уз­хэм хэтэ­рыкIхэр ащыухъумэ­гъуаех. Щыбжьый сымаджэхэм анализхэр ахэтхыхи, Москва дгъэ­хьыгъэх. Узэу къябэныгъэр зы­фэдэр зэдгъашIэмэ, лъэпкъы­шIум къемыгуаоу хэтэрыкIым тызэреIэзэщтыр ­тшIэщт.

Ащ фэдэу ушэтынхэр зыща­шIырэ чIыгу Iахьхэр къызытэ­кIухьэхэ нэужым пхъэ­шъхьэ-мышъхьэ чъыгхатэхэм ­тахэхьагъ. Сапый Юрэ къызэриушыхьа­тырэмкIэ, мые лъэпкъ зэфэ­шъхьафэу 300 фэдиз мыщ къы­щагъэкIы, ахэм пхъэ­шъхьэ-мышъхьэ лэжьыгъэ бэгъуагъи къаты. Нэр пIэпахэу мыехэр зэмышъогъу закIэх: зэрджаем фэдэу цIыкIухэу ыкIи плъыжьыбзэхэу, дэшхом, чэрэзым афэдиз яинагъэу, гъожьыхэу, фы­жьышъохэу, шъоум фэдэу апс IэшIоу, хэфэгъакIэ акIэлъэу, Iупэр зэфащэу — мые лъэпкъ пчъагъэм узхэдэщтыр умышIэу зэкIэри ууплъэкIу пшIоигъоу охъу.

Сапый Юр — Федеральнэ ушэтэкIо гупчэм и Мыекъопэ къутамэ ипащ:

— Мы чъыгхатэхэм мыгъэ ящэнэрэу шъуакъыхэхьэ. Гъатхэм икъежьэгъоу, чъыгхэр къэ­тIэмынэу рагъэжьэгъэ къодыеу щтыргъукI къышIи, чъыIэр къяо­гъагъ, ащ ыуж къэгъагъэр мые чъыгхэм къызырахым дэхагъэ, джы мары мыехэр апизыбзэу шъолъэгъу. ТиушэтэкIо къутамэ ыугъоигъэ къэкIырэ лъэпкъ зэ­фэшъхьафхэм ябаигъэкIэ къэралыгъом илъэпкъ кIэнэу плъытэ хъущт. Мыехэр мыIэрысэ лъэпкъышIухэм якъыхэгъэщынкIэ IэпыIэгъушIух. Ахэм ахэлъ пытагъэр, узхэм зэрапэшIуекIо­шъухэрэр, бэрэ зэрэщылъхэрэр нэмыкI генэу (лъэпкъышIу нэшанэу) ахэлъхэр къызфагъэфедэхэзэ селекционерхэм нахь пхъэшъхьэ-мышъхьэ хьалэмэтхэр къагъэкIышъух. Ар зымыуа­сэ щыIэп. Фэдэ шIэныгъэм мэ­хьанэ ептызэ удэлэжьэн фае. Тишъолъыр зекIоным зыщиу­шъомбгъуным пае чъыгхатэу тиIэхэм япчъагъи хэдгъэхъон ыкIи тадэлэжьэн фае. Мыщ фэдэ чъыг шIагъохэр, зичылапхъэ Китай щегъэжьагъэу Латинскэ Америкэм нэсыжьэу къырахи тичIыгу хэзэгъагъэхэр, чъыгхатэ хъухи, пхъэшъхьэ-мышъхьэ бэгъуагъэ къэзытыгъэхэр бгъэшIэгъон фэдиз екъу. ЧIыопсым изытет зыщызэблихъурэ лъэхъаным къэкIырэ лъэпкъ зэфэшъхьафхэм якъызэтегъэнэн нахь лъэшэу тыдэлэжьэн фае.

Тэу Замир.
АР-м изаслуженнэ журналист.