Мыекъуапэ идзэ щытхъу

Хэгъэгу зэошхом илъэхъан, анахьэу етIани ар къызежьакIэм, советскэ къэлабэмэ тхьамыкIэгъошхо къафыкъокIыгъ. Пыеу къажэхахьэрэм пэуцужьын амал зэкIэми яIагъэп, аужыпкъэм мызаохэу атын фаеу хъугъэ къалэхэри къахэкIыгъэх.

Одессэ, Ленинград, Севастополь фэдэхэр 1941-рэ илъэсым советскэ дзэхэм япытагъэрэ яблэнагъэ­рэкIэ щысэ хъугъа­гъэх. 1942-рэ илъэсым гъэмафэм советскэ-германскэ фронтым хэпшIыкIэу зэхъокIыныгъэ фэхъугъ. Кавказыр штэгъэным пае генерал — фельдмаршалэу В. Лист пэщэныгъэ зыдызэрихьащт дзэ купэу «А»-р зэхащэгъагъ. Ащ хахьэщтыгъэх а 1-рэ ыкIи я 4-рэ танкыдзэхэр, я 17-рэ дзэу «полевойкIэ» заджэщтыгъэхэр, я 3-рэ румыныдзэр, я 4-рэ ошъогу флотыр ахэм IэпыIэгъу къа­фэхъущтыгъ. Дзэ-техникэ лъэныкъомкIэ, анахьэу етIани само­летхэмрэ танкхэмрэкIэ, тидзэу ахэм апэуцужьыщтыгъэм иIофхэм язытет дэгъугъэп. Ошъо­гумкIэ тисоветскэ дзэхэм утынышхо къарахызэ, вермахт ичастьхэр Дон зэпырыкIыгъэх. Кавказым иштэнкIэ «Эдельвейс» а операцием зэреджэгъагъэхэр. ЗыкъэухъумэжьыгъэнымкIэ наркомым иунашъоу N 227-м («Ни шагу назад!» зыфиIощтыгъэм) фронтым икъыблэ лъэныкъокIэ щыIэ советскэ дзэхэм якъызэкIэкIон къызэтыриIэжэн ылъэ­кIыгъэп. Советскэ Союзым и Маршалэу С. М. Буденнэм пэщэныгъэ зыдызэрихьэщтыгъэ Темыр-Кавказ фронтым пыим икъызэтеIэжэнкIэ пшъэрылъ хьылъэ къытегъэкIагъэ хъугъэ. Тарихълэжь цIэрыIоу Е. Ф. Кринко истатьяу «Захват Майкопа» зыфиIорэм къызэрэщитхыжьырэмкIэ, Буденнэм бэдзэогъум и 27-м Апшъэрэ Главнокомандованием и Ставкэ фитхыгъагъ кIуачIэу тиIэмкIэ пыир къызэтебгъэуцон зэрэмылъэкIыщтыр ыкIи игъоу ылъэгъугъагъ Кавказ къушъхьэтх шъхьаIэм ылъапэ дэжь тидзэхэр гъэкощыгъэнхэу. А чIыпIэм пыим итехникэ иамалхэр икъоу щигъэфедэшъущтгъагъэхэп. Ау Темыр Кавказыр зао хэмытэу пыим ептыныр мытэрэзэу советскэ командованием ылъытэгъагъ. КъызэкIэмыкIонхэу унашъохэр афишIыщтыгъ, ау кIочIаджэ хъу­гъэ тидзэхэр псынкIэу къызэкIакIощтыгъэх ыкIи Темыр-Кавказ фронтым иштаб зыдэщыIэр мэфиблым къыкIоцI, шышъхьэIум и 2-м къыщегъэжьагъэу и 9-м нэс, гъогогъуихрэ зэблахъун фаеу хъугъэ.

1942-рэ илъэсым бэдзэогъу — шышъхьэIу мазэхэм Iофхэм язытет зыфэдагъэм нахь дэгъоу шъущыгъозэным пае щыситIу къэсхьын.

Апэрэр. Нафэу зэрэщытымкIэ, 1942-рэ илъэсым мэкъуогъум штабхэм япащэхэм язэIукIэу Винницэ щыкIуагъэм А. Гитлер мырэущтэу къыщиIогъагъ: «Мые­къуапэрэ Грознэмрэ ячIыдагъэ мы илъэсым къызысIэкIэмы­хьэкIэ, къыттекIуагъэхэу слъы­тэщт».

ЯтIонэрэр. 1942-рэ илъэсым ибэдзэогъу мэфэ жъоркъхэм ащыщ горэм нефть промышленностымкIэ наркомым игуадзэу Николай Байбаковым Кремлыр къеджагъ. МыгуIэу Сталиным ащ ыIапэ къыубытыгъ ыкIи рэхьатэу ынэмэ къакIаплъи къыриIуагъ:

— Товарищ Байбаков, Гитлер зимышIэжьэу Кавказ лъэныкъом­кIэ къилъыгъ. Кавказым ичIыдагъэ ыIэ къызимыхьэкIэ, заом къыщытекIуагъэхэкIэ ылъытэщт. Зы чIыдэгъэ гъуанткIо нэмыцхэм аIэкIэмыхьаным пае зэкIэ тфэлъэкIыщтыр тшIэн фае.

ЕтIанэ пхъэшэгъэ тIэкIу хэлъэу къыпигъэхъожьыгъ:

— Нэмыцхэм чIыдэгъэ зы тонн нэмыIэми къызафэжъугъа­нэкIэ узэрэтыукIыщтыр къызгурыгъаIу. Ау ипIалъэм къыпэу, нэмыцхэми амыштэу, а промыслэр жъугъэ­кIодэу, гъэстыныпхъэ тимыIэжьэу тыкъанэмэ, джащыгъуми утыукIыщт.

Зи къымыIоу Байбаковыр тIэкIурэ щытыгъ, етIанэ гу къызIэпишIыхьажьи цIыкIу-цIыкIоу къыIуагъ:

— Къыхэпхыщтри пшIэнэп, товарищ Сталин.


Сталиныр нахь благъэу къе­кIуалIи, жъажъэу ыIэ къыIэти, макIэу ынатIэ теуIуагъ:
— Къыхэпхыщтыр мары зэры­лъыр, товарищ Байбаков… Егуп­шыс!

Зэошхоу щыIагъэмрэ Кавказым епхыгъэ заомрэ янэкIубгъо анахь тхьамыкIагъохэм ыкIи ащ дакIоу анахь лIыхъужъ нэкIубгъохэм ащыщ ошIэ-дэмышIэу пыим 1942-рэ илъэсым шышъхьэIум и 9-м Адыгеим икъэлэ шъхьаIэу Мыекъуапэ зэриштэгъагъэр.

Мыекъуапэ шъхьафит шIыжьыгъэным епхыгъэ хъугъэ-шIагъэ­хэм афэгъэхьыгъэ литературэм изэхэфын, ахэм ахэлэжьагъэхэм ягукъэкIыжьхэм ыкIи Мыекъуапэ къыдэнэгъагъэхэм къаIотэжьыгъэхэм нафэ къызэрашIырэмкIэ, Хэгъэгу зэошхом ихъугъэ-шIа­гъэхэр тэрэзыджэу къэзгъэлъэгъонэу фежьэхэрэр щыIэх. ГущыIэм пае, Вильгельм Тике итхылъэу «Марш на Кавказ. Битва за нефть. 1941/1943» зыфиIоу 2005-рэ илъэсым къыдэкIыгъэр. Кавказыр аштэнэу зыфежьэхэм Вермахтым изэ­олIхэм блэнагъэ зэрахьагъэу, чаныгъэхэу ары ащ къызэрэщиIорэр.

Я 12-рэ армием пэщэныгъэ дызезыхьэщтыгъэ А. А. Гречко итхылъэу «Битва за Кавказ» зыфиIорэм мырэущтэу къыщетхы: «Мэфи 4-м къыкIоцI, 1942-рэ илъэсым шышъхьэIум и 8-м къыщегъэжьагъэу и 12-м нэс псыхъохэу Пшызэ, Лабэ, Шъхьэгуащэ яIэгъо-блэгъухэм зэо пхъашэхэр ащыкIуагъэх. Анахьэу етIани Курганнэм, Джаджэм, Келермесскэм, Шытхьалэ, Мые­къуапэ адэжь. Пыир ыкIуачIэкIи, иамалхэмкIи бэкIэ нахь зэтегъэ­псыхьэгъагъэми, тикомандовании хэукъоныгъэхэр хишIыхьэщтыгъэ­хэми, советскэ зэолIхэм яблэнагъэрэ теубытэныгъэу ахэлъы­гъэмрэ яшIуагъэкIэ советскэ дзэхэм якъэдзыхьанкIэ пшъэ­рылъ шъхьаIэу пыим иIагъэр ыгъэцэкIэшъугъэп, ТIуапсэ дэ­хьанэуи хъугъэп… Штабым къы­зэритыгъэмкIэ, а пIалъэм къыкIоцI нэмыц солдат ыкIи офицер мин 54-рэ фэдиз фэхыгъэ». Ащ къеушыхьаты къалэу Мыекъуапэ апсэ емыблэжьхэу къызэрау­хъумагъэр.

1942-рэ илъэсым шышъхьэIум и 16-м Совинформбюром ипчыхьэ къэтын къызэрэщыхигъэщыгъагъэмкIэ, «Мыекъопэ чIыдагъэм икъычIэщынкIэ оборудованиер, джащ фэдэу чIыдэгъэ IэпэчIэгъанэу яIэр зэкIэ игъом ращыгъ, нефтепромыслэхэм федэ нэмыцхэм къафамыхьынэу ашIыгъэх. Нэмыц­хэр Мыекъуапэ инефть лъэшэу щыгугъыгъагъэх, ау плъэхъугъэх: советскэ чIыдагъэр ахэм аIэкIэхьагъэп ыкIи аIэкIэхьащтэп».

Къалэу Мыекъуапэ икъэухъу­мэнкIэ 1942-рэ илъэсым шышъхьэIум и 9 – 10-хэм щыIэгъэ хъугъэ-шIагъэхэм непэ ягугъу ашIынэу фэмыехэр щыIэх. Къа­лэу Мыекъуапэрэ Шъхьэгуащэ изэпырыкIыпIэрэ япхыгъэ зэо пхъашэхэр ащыгъум щыIагъэх. ГъэпсэфыпIэ парк лъэныкъомкIэ я 31-рэ шхончэо дивизиемрэ я 32-рэ артполкым иартиллеристхэмрэ фашист танк колоннэр щызэхакъутэгъагъ.

Нэмыц диверсионнэ купэу баронэу Фолькерзам зипэща­гъэм гъэхъагъэ хэлъэу Мые­къуапэ ипшъэрылъ щигъэцэкIагъэу къэбар нэпцIхэр ежь нэмыцхэми агъэIущтыгъэх, Урысыеми икъэбарлъыгъэIэс амалхэм ащыщхэми ахэм зэрадырагъаштэрэр зэрэмытэрэзыр къэушыхьатыгъэным пае авторхэм илъэс пчъагъэрэ материалхэр къаугъоигъэх.

Кавказыр штэгъэным иятIо­нэрэ чэзыу 1943-рэ илъэсым мэзаем и 18-м ухыгъэ хъугъэ, 1943-рэ илъэсым чъэпыогъум и 9-м зэрэ Кавказэу шъхьафит ашIыжьыгъ.

Нэмыцхэу зэкIэкIожьхэрэм агу къаIэтыным пае Вермахтым исолдатхэмрэ иофицерхэмрэ апае тамыгъэу «Кубанский щит» зыфиIорэр агъэнэфэгъагъ. А тамыгъэр нэбгырэ мини 100 фэдизмэ афагъэшъошэгъагъ, ау фашист техакIохэм ащи ишIуагъэ къякIыгъэп.

КIэуххэр зэфэтхьысыжьыных. Пстэуми апэу къыхэдгъэщыщтыр Кавказыр штэгъэным епхыгъэ заом Мыекъуапэ шъхьафит шIыжьыгъэныр анахь нэкIубгъо шъхьаIэу къызэрэхэщырэр ары. Дзэ Плъыжьым изэолIхэм, истребительнэ батальонхэм ахэтыгъэхэм, партизанхэм яIахьы­шхо ащ хэлъ. Мэзихэ фэдиз оккупацием ыкъудыигъ. Парти — зан отрядхэм лъэшэу ащыщынэрэ пыим Мыекъопэ районым имэзхэм защидзыещтыгъ. Адыгеир зигупсэ партизанхэм апэшIуекIорэ террорым нахь зэрэхагъэхъощтым нэмыцхэр ыуж итыгъэх. Оккупацием илъэ­хъан мамыр цIыф мини 4-м ехъу, бзылъфыгъэхэри кIэлэцIыкIухэри зэрахэтхэу, ахэм аIэ­кIэкIодагъ.

Адыгеимрэ Мыекъуапэрэ якъэухъумэнкIэ анахь мэхьанэшхо зиIэгъэ Iофтхьабзэхэм ащыщыгъ Мыекъопэ аэродромым епхыгъагъэр, «Огненный десанткIэ» зэджэгъагъэхэр. 1942-рэ илъэсым чъэпыогъум гъэхъагъэ хэлъэу ар рекIокIыгъагъ. Германием самолетхэмкIэ иподразделениеу «Бриллиантовая дивизия» зыцIэм утынышхо ащ рихыгъагъ. 1943-рэ илъэсым советскэ авиацием Пшызэ шъолъыр гъэхъэгъабэ щишIыгъ. Адыгеим щыпсэурэ цIыфхэм япсэемыблэжьыныгъэ къэзыушыхьатырэ щысабэ джыри къэпхьын плъэкIыщт.

Урысые дзэ-тарихъ обществэм (РВИО-м) и Адыгэ рес­публикэ къутамэрэ общественностым илIыкIохэмрэ хабзэм икъэралыгъо къулыкъухэм зафагъазэ нэмыц-фашист техакIохэм апэуцужьыгъэнымкIэ анахь зэо пхъашэхэр зыщыкIогъэ цIыф псэупIэхэм, къушъхьэтхыхэм «Рубеж воинской славы» зыфиIорэр афэусыгъэнымкIэ. Мы лъэхъаным унэшъо гъэнэфагъэхэр штэгъэнхэм пае ищыкIэгъэ материалхэр агъэхьазырых. Къалэу Мыекъуапэ фэ­гъэхьыгъэу угущыIэн хъумэ, ащ нахьи нахь цIэ лъапIэ ащ ифэшъуашэу тэлъытэ. Нафэу зэрэщытымкIэ, Урысые Федерацием и Президентэу Владимир Путиным 2006-рэ илъэсым тыгъэгъа­зэм и 1-м къыдигъэкIыгъэ Указэу «Урысые Федерацием и ЩытхъуцIэу «Город воинской славы» зыфиIорэм ехьылIагъ» зыфиIорэр советскэ къалэхэм якъэухъумэнкIэ гъэхъэгъэшхо­хэр зышIыгъэхэм афаусынэу щыт. Кавказыр нэмыцхэм ямыгъэштэгъэным фэгъэхьыгъэ заом илъэхъан къалэу Мыекъуапэ иухъумакIохэм лIыхъужъны­гъэу зэрахьагъэмкIэ щысэ макIэп зигугъу къэтшIыгъэр. Анахь мэхьанэшхо зиIэхэм ащыщыр чIыдагъэр пыим зэрэIэкIамы­гъэхьагъэр ары.

Къалэу Мыекъуапэрэ Адыгэ Республикэмрэ ягъэцэкIэкIо къулыкъухэм тялъэIу мы хэутыгъэр РВИО-м и Адыгэ республикэ къутамэ иофициальнэ ходатайствэу – Урысые Федерацием и ЩытхъуцIэу «Город воинской славы» зыфиIорэр къалэу Мыекъуапэ къыфэгъэ­шъошэгъэным пае федеральнэ къулыкъухэмрэ Урысыем и Президентэу В. В. Путинымрэ афэкIорэ тхылъэу алъытэнэу.

Ацумыжъ Казбек.
Тарихъ шIэныгъэхэмкIэ доктор, гуманитар ушэтынхэм апылъ Адыгэ республикэ институтэу Т. М. КIэращэм ыцIэкIэ щытым тарихъымкIэ иотдел ипащ, РВИО-м и Адыгэ шъолъыр къутамэ итхьамат;

Иван Бормотов.
Педагогическэ шIэныгъэхэмкIэ кандидат, гъэзетэу «Майкопские новости» иобозреватель, РВИО-м и Адыгэ шъолъыр къутамэ исекретарь.