ЛIэшIэгъум ишъыпкъэ иIотэкIуагъ

УсакIоу, прозаикэу, бзэшIэныгъэлэжьэу, фольклористэу, общественнэ IофышIэшхоу Баграт Шинкуба къызыхъугъэр илъэси 100 хъугъэ

ЗэлъашIэрэ абхъаз тхакIоу Б. В. Шинкуба тхылъеджэхэм янахьыбэм зэрашIэрэр ироманэу «Последний из ушедших» зыфиIорэр ары. Темыр Кавказым ис цIыф лъэпкъхэм ащ емыджагъэу бэ ахэтэпын фае.

Мы романымкIэ ащ Урысыем итарихъ анахь нэкIубгъо нэшхъэйхэм ащыщэу Кавказ заом итемэ къызэIуихыгъ. Убых лъэпкъым ышъхьэ къырыкIогъэ тхьамыкIагъор къыIуатэзэ, Б. Шинкуба Темыр-КъохьэпIэ Кавказым щыпсэурэ цIыф лъэпкъхэм ащэчыгъэ тхьамыкIагъор къыригъэлъэгъукIыгъ. Романыр Кавказ заом фэгъэхьыгъэу тхыгъэ гори зыщыщымыIагъэм тефэу къыдэкIыгъ, ащ елъытыгъэу, цIыф лъэпкъ зэфэшъхьафхэм къиныгъуабэу ащэчыгъэм «ипчъэ» къызэIузыхыгъэу, а лъэхъаным иполитическэ жьыхьарзэу къепщэщтыгъэм тхакIор иIотакIо хъугъэ. Ау къыхэгъэщыгъэн фаер, тхакIом мы романыр ытхыным бэкIэ нахьыжьэу, 1940-рэ илъэсым усэу «Махаджирская колыбельная» зыфиIорэр зэритхыгъэр ыкIи ар Абхъазым илъэпкъ орэд зэрэхъугъэр ары.

Кавказ заоу Кавказым ис цIыф лъэпкъхэр шъхьэехьыжьэжь-псэехьыжьэжь зышIыгъэхэм ижъалымыгъэ зынэсыщтыгъэр усэкIи, прозэкIи къытыныр Б. Шинкуба фызэшIокIыгъ, псыикIыжьым хэтыгъэ лъэпкъхэм акIэхэкIыгъэр мы романми, поэтическэ тхыгъэу иIэхэми икъоу зэхыуагъашIэ, хъугъэ-шIэгъэ гуимыкIыжьыр нафэу нэм къыкIагъэуцо.

Шъыпкъэм готэу илIэшIэгъу зыфэдагъэр къэзыIотэн зыфэлъэкIыщт тхакIор 1917-рэ илъэсым жъоныгъуакIэм и

12-м Сыхъум районым ит къуаджэу Члоу къыщыхъугъ. МэкъумэщышIэ унэгъо Iужъум исыгъэ зэш-зэшыпхъухэр IофшIэкIошхуагъэх, ау гъэсэгъэ-еджагъэ ахэтыгъэп. Арэу щытми, яунэ сыдигъуи лъэпкъ таурыхъхэр, пшысэхэр, орэдыжъхэр, хъишъэхэр бэу къыщаIуатэщтыгъэх. Ежь тхакIом иапэрэ шIэныгъэхэри ахэм къахэкIыгъэх.

Баграт Шинкуба апэрэ усэхэр ытхыхэ зэхъум джыри еджапIэм чIэсыгъ. Къоджэ еджапIэм икласси 7 къызеухым, кIалэр Абхъаз кIэлэегъэджэ техникумэу Сыхъум дэтым чIэхьагъ, литературнэ кружокми хэтыгъ. Техникумым ыуж Б. В. Шинкуба Сыхъум къэралыгъо кIэлэегъэджэ институтэу М. Горькэм ыцIэ зыхьырэм чIэхьагъ. 1935-рэ илъэсым, къыщегъэжьагъэу усэным зыреты, иапэрэ усэу

«ЛIыгъэ» зыцIэр журналэу «Апсны Капш» къыщыхаутыгъ. Ащ ыужыIоу иапэрэ усэ тхылъэу «Первые песни» зыфиIоу усакIор цIэрыIо зышIыгъэри къыдэкIыгъ.

Б. Шинкуба ипоэтическэ зэчый икъызэIухынкIэ анахь зыкIырыплъыгъэу, зыкъезгъэгъотыгъэм ащыщ абхъаз литературэм илъэпсэгъэуцоу Дмитрий Гулиа, лъэшэу уасэ фишIэу усакIоу И. Когониа ытхыхэрэми яджэщтыгъ. КIэлэегъэджэ институтыр къызеухым, Шинкуба Грузием шIэныгъэхэмкIэ и Академие бзэшIэныгъэмкIэ и Институт иаспирантурэ чIэхьагъ ыкIи грузиныбзэр ыкIи поэтикэр щызэригъэшIагъэх. Нэужым а шIэныгъэхэр лъэшэу къыфэфедэжьыгъэх грузин усакIохэм япроизведениехэр абхъазыбзэм илъхьэгъэнхэмкIэ.

Заом ыпэкIэ Б. В. Шинкуба Абхъазым къэкIожьи 1943-рэ илъэсым нэс кIэлэегъаджэу Iоф ышIагъ, ащ ыуж гъэзетэу «Апсны Капш» ыкIи Абхъаз шIэныгъэ-ушэтэкIо институтым бзэмрэ тарихъымрэкIэ яIофышIагъ, 1943 — 1944-рэ илъэсхэм аспирантурэм иеджэн щылъигъэкIотагъ.

А уахътэм Б. Шинкуба патриотическэ произведениехэр бэу етхых, лIыхъужъ поэмэу «Меч» ыкIи лирическэ поэмэу «Домой» къыхеутых. Мыхэм автор ныбжьыкIэм советскэ народым пыим пэуцужьыгъэнымкIэ изыкIыныгъэ ыкIи ипсэемыблэжьныгъэ ащыкIигъэтхъыгъ.

Усэным имызакъоу, Б. Шинкуба бзэшIэныгъэми зыщиушыхьатыгъ, филологие шIэныгъэхэмкIэ кандидат хъугъэ, абхъазыбзэм игущыIэ зэхэлъхьан анахьэу зыдэлэжьагъэр. Абхъаз фольклорым ыкIи къешIэкIыгъэ къош лъэпкъхэм ятарихъ Iоф дешIэ, ублэпIэ классхэм апае абхъазыбзэмкIэ учебникыр, хрестоматиехэр ыкIи литературэм еджэнхэмкIэ программэхэр зэхегъэуцох. Б. Шинкуба «Антология абхазской поэзии» (1958) зыфиIорэ къыдэкIыгъом игъэхьазырын хэлэжьагъ, фольклор материалхэр зыдэт сборникэу «Абхазские сказания» зыфиIорэри зэхигъэуцуагъ.

1940-рэ илъэсхэм Б. Шинкуба ипоэзие анахь зиштагъ. Лирическэ ыкIи лакъырд кIэнэкIэлъэ усэхэр, орэдхэр, поэмэхэр етхых. Балладэхэри бэу иIэх. Игъорыгъоу усакIом щыIакIэр эпическэу, шъыпкъэм тетэу къиIотыкIыгъэным зыфикъудыи мэхъу. Апэрэ романэу усэкIэ тхыгъэр «Мои земляки» ыIоу къыдэкIы. Ащ тхакIом зэо ужым Абхъазыр зэрэзэтеуцожьырэр къыщитхыхьагъ. 1960-рэ илъэсым усэкIэ тхыгъэ романэу «Песня о скале» зыфиIоу абхъаз лъэпкъым охътэ щынагъоу 1905-р зэрэзэпичыгъэр къызыщыIотагъэр къыхаутыгъ, тхакIом 1967-рэ илъэсым тарихъ-лIыхъужъ орэдхэр лъапсэу зиIэ тхылъым пае Д. Гулиа ыцIэкIэ агъэуцугъэ Къэралыгъо премиер ыкIи «Абхъаз АССР-м илъэпкъ усакIу» зыфиIорэ щытхъуцIэр къыфагъэшъошагъэх. Мы усэ-романым техыгъэу «Белый башлык» зыфиIорэ фильмыр Шинкуба ытхыгъэ сценариемкIэ агъэуцугъагъ.

Я 60-рэ илъэсхэм Б. В. Шинкуба прозэмкIэ зегъазэ. Иапэрэ повестэу «Чанта приехал» (абхъазыбзэкIэ ыкIи урысыбзэкIэ) журналым къыщыхаутых.

КIэлэцIыкIухэм апайи матхэ, 1985-рэ илъэсым тхылъэу «Родник» усэхэр, пшысэхэр дэтхэу абхъазыбзэкIэ къыдэкIыгъ. 1989-м Москва итхылъ тедзапIэу «Малыш» зыфиIорэм кIэлэцIыкIухэм апае «Сказка о капризном козленке» зыфиIорэр сурэтхэмкIэ дахэу гъэкIэрэкIагъэу къыщытырадзагъ. Классикхэм япроизведениехэм ащыщхэри Б. В. Шинкуба зэридзэкIыгъэх ыкIи общественнэ IофышIэшхуагъ. Ипрозаическэ тхыгъэхэм анахь къахэщыхэрэм ащыщых тарихъ романхэу «Последний из ушедших» ыкIи «Рассеченный камень» зыфиIохэрэр.

Б.В. Шинкуба итворчествэ ифэшъошэ уасэ литературоведхэм, критикхэм, шIэныгъэлэжьхэм фашIыгъ. УсакIоу, тхакIоу, шIэныгъэлэжьышхоу, емызэщыжь IофшIакIоу Баграт Шинкуба илIэшIэгъу ишъыпкъэ иIотакIоу зэрэщытыгъэр ахэм щакIэгъэтхъыгъ.

Къэралыгъо наградэ анахь инхэр, щытхъуцIэ лъапIэхэр Баграт Шинкуба къыфагъэшъошагъэх. ЦIыф лъэпкъ зэфэшъхьафхэм агу нэсэу ар тхэщтыгъ.

ДЗЭУКЪОЖЬ Нуриет.