ЛIыхъужъхэр егъашIэм къытхэтыщтых

Хьатхъохъу Рэщыдэ ТекIоныгъэм и Мафэ анахь мэхьанэ ин зиIэ мэфэкIхэм ащыщэу елъытэ. ЖъоныгъуакIэм и 9-м ятэ зыщыфэхыгъэ чIыпIэм иунагъо игъусэу макIо. Iофтхьабзэхэу щырагъэкIокIыхэрэм ахэлажьэх, Хэгъэгу зэошхом лIыхъужъныгъэ щызезыхьагъэхэ дзэкIолIхэм яшIэжь агъэлъапIэ.

Тарихъым инэкIубгъохэр зэпырыдгъэзэжьыхэ зыхъукIэ, зэо жъалымым къинэу къызыдихьыгъэр арытэлъагъо. Ащ имашIо зэхэзымышIагъэ унагъо къэралыгъом исэп. Заом пэшIуекIонхэм пае къин макIэп тицIыфхэм къызэранэкIыгъэр, гухэкI нахь мышIэми, щыфэхыгъэр бэ. Зэо жъалымым хэтыгъэу, щызэуагъэу, щыфэхыгъэу, ау зыща­гъэтIылъыгъэ чIыпIэр яIахьылхэм амышIэу зигугъу къашIырэр макIэп. Ахэм ащыщ ыпэкIэ зигугъу къэтшIыгъэ Рэщыдэм ятэу Сэфэрбый.

Сэфэрбый Алэджыкъо ыкъор Теуцожь районым ит къуаджэу я 2-рэ Едэпсыкъуае къыщы­хъугъ. 1939-рэ илъэсым, фин заор кIозэ, дзэ къулыкъум ащэ­гъагъ. 1940-рэ илъэсым къы­гъэзэжьыгъ, ау ибынхэм бэрэ ахэсын ылъэкIыгъэп. 1941-рэ илъэсым Нижне-Баканскэ иапэ­рэ зэо гъогухэр щыригъэжьагъэх. КъызэраIотэжьырэмкIэ, а илъэсым икIымафэ Сэфэрбый ишъхьэгъусэу Гощэунае макъэ къыригъэIуи, зыдэщыIэм кIо­гъагъэ. Ащ ыуж лъэужыр мэкIоды, Сэфэрбый къыгъэзэжьы­нэу Гощэунае ежэщтыгъэ. ГъугъапIэу иIэр ымыухэу охътабэ блэкIыгъ, ау 1942-рэ илъэ­сым ишъхьэгъусэ щымы­Iэжьэу ащ къэбар къырагъэIугъ.

Гощэунае илъэс 20 нахь ыныбжьыгъэп шъузабэу къызэнэм. МакIэп бзылъфыгъэм къинэу зэринэкIыгъэр. Сабый цIыкIоу ыIыгъыгъэ Рэщыдэ ­гъогу занкIэ тыригъэхьаным, ятэ фэдэу лIыбланэу ыпIуным ныр ишъыпкъэу пылъыгъ. КIалэр нахь ин зэхъум, къыгурыIоу зырегъажьэм, ятэ фэгъэхьы­гъэхэ къэбархэр Гощэунае къы­фиIуатэщтыгъэх. Ар Хэгъэгу зэошхом зэрэщызэуагъэр, мамырныгъэр ицIыфхэм къафыдихыным фэбанэзэ иунэ къэзэримыгъэзэжьыгъэр икIалэ дэгъоу къыгурыIощтыгъэ. Ау зыщагъэтIылъыгъэр зэрамы­шIэрэм лъэшэу ыгъэгумэкIыщтыгъэх, ар зэрагъэшIэным кIэ­хъопсыщтыгъэх.

Ятэ зымылъэгъугъэ, дэгущыIэн, упчIэжьэгъу фэхъунэу инасып къэзымыхьыгъэ Рэщыдэ лIы хъугъэ, унагъо ышIагъ. Ау ицIыкIугъом къыщегъэжьагъэу ыгукIэ зыдиIыгъыгъэ гухэлъыр чIинагъэп. 2011-рэ илъэсым ижъоныгъокIэ мазэ Рэщыдэ ишъаоу Адамэ УФ-м и Министерствэ исайт ихьи, ятэжъ ыцIэ, ылъэкъуацIэ щылъыхъузэ къыхигъотагъ.

ТIопсэ районым ит псэупIэу Шаумяным игупчэ 1975-рэ илъэсым жъоныгъуакIэм и 7-м нэбгырэ мини 2-мэ къащыфызэIуахыгъэ саугъэтым я 56-рэ шхончэо полкым хэтыгъэ Хьатхъохъу Сэфэрбый Алэджыкъо ыкъори тыратхагъэу къычIэ­кIыгъ.

Мыщ дэжьым чIыпIэ 19-мэ зэращызэуагъэхэр къэзыушы­хьатырэ картэ къыднэсыжьыгъ. Я 373\4-рэ зыухъумапIэм дэжь Хьатхъохъу Сэфэрбый щыфэ­хыгъэу ары къызэратхыжьыгъэр.

Шаумянскэ зэпырыкIыпIэр къэзыухъумагъэхэм, ащ лIыбланэу щызэуагъэхэм афэгъэ­хьыгъэ музей 2014-рэ илъэсым мыщ къыщызэIуахыгъ. Хьатхъо­хъу Сэфэрбый исурэти ащ чIэлъ.

ЫпэкIэ къызэрэщытIуагъэу, илъэс къэс ТекIоныгъэм и Мафэ Шаумяным къэу дэтым Хьат­хъохъумэ яунагъо макIо. Мы илъэсым жъоныгъуакIэм и 9-ми ащ щыIагъэх.

— ГухэкI нахь мышIэми, ТекIоныгъэм и Мафэ ехъулIэу Iофтхьабзэхэу зэхащэхэрэм Хэгъэгу зэошхом хэлэжьагъэу къяуалIэрэмэ япчъагъэ нахь макIэ мэхъу зэпыт, — еIо Рэщыдэ. — Мыгъэ псэупIэм ща­шIыгъэ зэхахьэм ветеран хэлэжьагъэп, щыпсэущтыгъэхэм ядунай ахъожьыгъ.

ТигущыIэгъу анахьэу ынаIэ зытыригъэтырэр саугъэтым изытет зыфэдэр ары. Ар зэри­фэшъуашэу зэраIыгъым егъэгушхо. ЛIыхъужъныгъэшхо зезыхьагъэхэу, дунай мамырыр къытфэзыгъэнагъэхэр зэрагъэлъапIэхэрэр лъэшэу зэригуапэр игущыIэ къыщыхигъэщыгъ.

— Сятэ зэрэхэкIодагъэр сыгу къео, ау ар лIыхъужъэу зекIуа­гъэ. СицIыкIугъом къыщегъэ­жьагъэу сырэгушхо, сэгъэлъапIэ. Шъыпкъэ, тыр къыпшъхьащымытыжьэу ущыIэныр псынкIэп, ау сызыщыфэе уахътэм сыкIоу, ащ икъэ секIолъэшъун амал зэрэсиIэмкIэ сэгушIо, — игу­пшы­сэхэмкIэ къыддэгуащэ Рэщыдэ. — Ащ лIыхъужъныгъэу зэрихьагъэр сищысэтехыпIэу сигъашIэ къэсэхьы, къыткIэхъу­хьэхэрэ ныбжьыкIэхэм мамырныгъэ къытфэзыхьыгъэхэр язгъэшIэным ыуж сит. СикIалэхэм ятэжъ зыфэдагъэр ашIэ, агъэлъапIэ. Ахэм къакIэхъухьагъэхэ пхъорэлъф-къорэлъфхэм тари­хъыр язгъэшIэныр сипшъэры­лъэу сэлъытэ.

ПсэупIэу Шаумяным ТекIоны­гъэм и Мафэ илъэс къэс щыхагъэунэфыкIы. Рэщыдэ къызэриIуагъэмкIэ, мыгъи ар дахэу кIуагъэ. ПсэупIэм иадминист­рацие илIыкIохэр, ветеранхэр, кIэлэеджакIохэр зэхахьэм къе­кIолIагъэх.

Зэрэ Урысыеу чанэу зыхэлэжьэрэ Iофтхьабзэу «ЕгъэшIэрэ полк» зыфиIорэр къутырэу Шаумянми щырекIокIыгъ. Хьатхъохъу Рэщыдэ къызэри­Iуа­гъэмкIэ, мыщ хэлажьэрэмэ япчъагъэ илъэс къэс на­хьыбэ мэхъу. Рэщыдэ икIалэу Ада­мэ, икъорэлъфхэу Заремэрэ Андзауррэ игъусэхэу ащ хэ­тыгъэх, ятэжъ исурэт аIыгъэу урамым къырыкIуагъэх.

— Мамырныгъэр къытшъхьащытэу непэ тыпсэунымкIэ ся­тэжъ лIыхъужъныгъэу зэрихьагъэр сщыгъупшэщтэп, ар зэ­рэзгъэлъэпIэщтым сыпылъыщт, — къытфеIуатэ Заремэ. — Хэгъэгу зэошхом хэлэжьагъэхэр зэкIэ апсэ емыблэжьхэу тищыIакIэ нахьышIу хъуным фэ­бэнагъэх. Заом щыфэхыгъэхэм яшIэжь дгъэлъэпIэн, ежьхэр тыгу идгъэлъынхэ фае. Сятэжъ сырэгушхо. ЛIыхъужъхэм тидунай ахъожьы нахь мышIэми, ахэр егъашIэм къытхэтыщтых, къытфашIагъэр тщыгъупшэщтэп.

«ЕгъэшIэрэ полкыр» зыра­гъэкIокI нэуж культурэм и Унэу псэупIэм дэтым зэхахьэр щы­лъагъэкIотагъ. Ащ къыщыгущы­Iагъэхэм Хьатхъохъу Рэщыдэ ащыщ. Зэо жъалымым нэбгырэ мин 30-м ехъу зэрэхэкIодагъэр, ащ ыпсэ хэзылъхьагъэхэр зыщыдгъэгъупшэ зэрэмыхъущтыр игущыIэ къыщыхигъэщыгъ.

Гъонэжьыкъо Сэтэнай.