Лъэуж нэф къыгъэнагъ

ЦIыфышIоу, IофшIэкIошхоу, Хэгъэгу зэошхом хэтыгъэу, ныбжьыкIэхэр патриотхэу гъэсэгъэнхэм илъэсыбэрэ Iоф дэзышIагъэу, цIыфхэм ягумэкIхэр адэзыгощыгъэу, IэпыIэгъу афэхъущтыгъэу, шъхьэкIэфагъэ зыфашIыщтыгъэ Хьагъур Андзаур Хьасанэ ыкъор къыкIэлъыкIорэ лIэужхэми агу илъыщт. Ар революциер зыщыIэгъэ илъэсым къэхъугъ, псэугъэмэ, гъэтхапэм и 20-м ыныбжь илъэсишъэ хъущтыгъ.

Гъэтхэпэ мазэм къыхэхъухьэхэрэр насыпышIо мэхъухэу аIо. Андзаури ахэм ащыщыгъ. Бэ пэкIэкIыгъэр, бэ ылъэгъугъэр, ишIуагъэу къыгъэкIуагъэр. ИгъашIэ къыхэхъухьэгъэ пстэур къэIотэжьыгъуай, арышъ, ищыIэныгъэ гъогу къыхэщыгъэ хъугъэ-шIагъэхэр тыгу къэдгъэкIыжьыщтых.

Илъэс 16 ыныбжьэу Андзаур кIэлэегъэджэ техникумыр къыухыгъ, Тэхъутэмыкъое районым IофшIэныр щыригъэжьэгъагъ. Совет хабзэм зэхищэгъэ ныбжьыкIэ организацием зэрэхахьэу зэхэщэкIо нэшанэхэр зэрэхэлъхэм гу къылъати, комсомолым и Гупчэ комитет иапшъэрэ еджапIэу Одессэ дэтым агъэкIуагъ. Къызегъэзэжьым, Адыгэ хэку комитетым ВЛКСМ-мкIэ икомитет иотдел ипэщагъ, ВЛКСМ-м и Мыекъопэ къэлэ комитет иапэрэ секретарыгъ. Заом ыпэрэ илъэсхэм Мыекъуапэ къыщызэIуахыгъэ аэроклубым инэу ишIуагъэ ригъэкIыгъ. Ежьыри клубым щеджэгъэ апэрэ ныбжьыкIэхэм ащыщыгъ, самолетыр ыгъэIорышIэу зигъэсэгъагъ.

Хэгъэгу зэошхор къызежьэм, ятIонэрэ мэфэ шъыпкъэм, ежь фаеу заом Iухьащтхэм ахэтэу дэкIыгъагъ. Аэроклубым щызэригъэгъотыгъэ шIэныгъэхэр къышъхьапэжьыгъэх, экипаж 20 фэдизмэ Iоф адишIагъ, шхончэо-радистхэмрэ шхончэо-бомбардировщикхэмрэ исхэу бэрэ исамолет зыригъэIэтыгъ. Контузие хъугъагъэ, къауIагъ, госпитальхэм ачIэлъыгъ.

Андзаур Волховскэ, Ленинградскэ, Северо-Западнэ, Центральнэ ыкIи Апэрэ Белорусскэ заохэм ахэтыгъ. КъызауIэ уж я 279-рэ истребительскэ-авиационнэ дивизием илетчик ныбжьыкIэхэм Iоф адишIагъ. Авиаэскадрильем хэтэу Берлин нэсыгъ, Рейхстаг идэпкъхэм атетхагъэхэм ащыщ.

Зэо ужым советскэ дзэхэм ахэтэу етIани илъэсиплIэ Германием къулыкъу къыщихьыгъ. 1949-рэ илъэсым ипсауныгъэ зытетым къыхэкIэу Андзаур къулыкъум къыхэкIыжьыгъ. Хэгъэгу зэошхом иорденэу ятIонэрэ степень зиIэр, Жъогъо Плъыжьым иорден къыфагъэшъошагъэх. Ащ нэмыкIэу бгъэхэлъхьэ зэфэшъхьафхэу 11,

Апшъэрэ главнокомандующэу И. Сталиныр зыкIэтхэжьыгъэ рэзэныгъэ тхылъ 11 иIагъэх.

Иунагъо игъусэу 1949-рэ илъэсым Андзаур Мыекъуапэ къызегъэзэжьым, комсомольскэ ыкIи партийнэ Iофэу ышIагъэхэр къыдалъыти, КПСС-м и Адыгэ хэку комитет партийнэ-комсомольскэ ыкIи профсоюзнэ IофхэмкIэ иотдел ипащэу агъэнэфэгъагъ. КПСС-м и Мыекъопэ къэлэ комитет иятIонэрэ секретарыгъ. ГъомылэпхъэшI комбинатым идиректорыгъ, КПСС-м и Тэхъутэмыкъое район комитет иапэрэ секретарыгъ.

Андзаур IофшIэныр ымыгъэтIылъэу Москва дэт Апшъэрэ кооперативнэ еджапIэм экономист сэнэхьатыр щызэригъэгъотыгъ. 1977-рэ илъэсым къыщегъэжьагъэу пенсием окIофэкIэ зэпимыгъэоу Адыгэ хэку гъэцэкIэкIо комитетым итхьаматэ иапэрэ гуадзэ ипшъэрылъхэр ыгъэцэкIагъэх. Ар Адыгэ хэку Советым идепутатэу бэрэ хадзыгъ, КПСС-м ихэку комитет хэтыгъ. Гуетыныгъэшхо хэлъэу Iоф зэришIэрэм, сыд фэдэрэ IэнатIэ Iуагъэхьагъэми, ипшъэрылъхэр щытхъу хэлъэу зэригъэцакIэщтыгъэхэм апае тIогъогогъо орденэу «Знак Почета» зыфиIорэр къыфагъэшъошагъ.

ЦIыфхэр зэрэзэхишIыкIыхэрэм, гукIэгъу зэрафишIырэм апае ар шIу алъэгъущтыгъ. Хэкум щыпсэурэ цIыфыбэмэ яIофыгъохэр зэшIохыгъэнхэмкIэ IэпыIэгъу афэхъугъ. IэнатIэу зыIутым емылъытыгъэу, цIыф къызэрыкIохэм закъыхигъэщыгъэп, Iэсагъэ, акъылышIуагъ. Ежь иунагъо нэбгыритф хъоу зэхэсыгъэми, псэупIэ кIэлъэIугъэп, уни ышIыгъэп, чIыгу Iахьи къаIихыгъэп, машинэ дахи иIагъэп. Андзаур гъэсэныгъэм, культурэм, наукэм яхэхъоныгъэ сыдигъуи ыгъэгумэкIыщтыгъ. КIэлэегъаджэхэм яIэпэIэсэныгъэ зыщыхагъэхъорэ курсхэу зэхащэхэрэм ренэу къащыгущыIэщтыгъ, шIэгъэн фэе Iофыгъохэм анаIэ тыраригъадзэщтыгъ. Лъэпкъ библиотекэр, театрэр зычIэт унэр агъэцэкIэжьыхэ зэхъум, музыкальнэ училищыр, хэку сымэджэщыр ашIыхэ зэхъум, Iофхэр зэрэкIэкIыхэрэм лъыплъагъ, фэлъэкIыщтымкIэ адэIэпыIагъ.

«Налмэс» зыфиIорэ Къэралыгъо академическэ ансамблэ цIэрыIоу тиIэм апэу хэхьэгъэгъэ ныбжьыкIэхэр къалэу Тбилиси дэт хореографическэ училищым зыгъэкIогъагъэхэр А. Хьагъурыр ары.

Хэкум, цIыфхэм, къалэм шIуагъэ къафихьыным ар сыдигъуи дэшъхьахыгъэп. Изыгъэпсэфыгъо лъэхъан къызэсыми Iоф ымышIэу щысыгъэп. ХэкумкIэ гъомылэпхъэшI комбинатхэм яобъединение ипэщагъэу М. ЦунтIыжъым къыригъэблагъи, Iоф дишIагъ, ащ игодзагъ.

Илъэс 65-рэ нахь хъугъагъэп Андзаур игъашIэ зеухым. Джыри ишIугъуагъ, IофшIэным тегъэпсыхьэгъагъ, ипшъэрылъхэр дэгъоу ыгъэцакIэщтыгъэх. Ау сыдигъуи цIыф нэцIабгэхэр, нэкъокъуалэхэр, шъугъуалэхэр щыIэх, ежьыр зэрэшъыпкъаIор, хьилагъэ зэрэхэмылъыр зыгу римыхьыхэрэр къыхэкIыгъэх, язэрари къырагъэкIыгъ…

Андзауррэ ишъхьэгъусэу Екатеринэрэ сабыищ апIугъ. Апхъоу Еленэ Адыгеим ителевидение зэхэзыщагъэхэм ащыщ, илъэсипшIым ехъурэ ГТРК «Адыгея» зыфиIорэм Iоф щишIагъ. Нэужым Волгоградскэ телевидением Iоф щишIагъ, пенсием зэкIом, Москва щыпсэунэу кIожьыгъэ.

Мариет илъэсыбэрэ СССР-м наукэхэмкIэ и Академие гидрологэу Iутыгъ. Мурат зэлъашIэрэ хирургыгъ, хэку сымэджэщым лъынтфэ хирургиемкIэ отделение къыщызэIуихыгъагъ. ОнкологиемкIэ отделением ихирург шъхьаIэу Iоф ышIагъ, исэнэхьат хэшIыкI фыриIагъ. Илъэс 46-рэ нахь ымыгъашIэу дунаим ехыжьыгъ.

Андзаур икIалэхэр ежь игъэшIэ гъогоу цIыфхэм афэулэуным фыхищыгъагъэм рыкIуагъэх. Ахэм анэмыкIэу пхъорэлъф-къорэлъфхэу нэбгырих, ахэм къапыфагъэхэу сабыий къыкIэлъыкIуагъэх.

Опсэуфэ цIыфыр цIыф шъыпкъэу пIугъэным пылъыгъэ Хьагъур Андзаур илъэс 26-рэ ыныбжьыгъэр ныбжьыкIэхэр яхэгъэгу шIу алъэгъоу гъэсэгъэнхэм фэгъэхьыгъэ докладэу ытхыгъэм мыщ фэдэ гупшысэхэр зыхетхэхэм: «НыбжьыкIэхэм ягъэсэныгъэ зэрэзэхэщэгъэн фаем къэралыгъо пащэхэмрэ общественнэ IофшIэкIошхохэмрэ егъэгумэкIых. Ахэм «тэрэзэу гъэсэгъэ кIэлакIэхэр къэралыгъом ылъапсэ зыгъэпсырэ кIуачIэу» зэралъытэрэм зэфагъэ хэлъ. Арышъ, ныбжьыкIэхэм ягъэсэныгъэ къэралыгъо гъэпсыныр къызщежьэрэ Iофыгъо шъхьаIэхэм ащыщэу зэралъытэрэр гупшысэкIэ тэрэз». Докладыр хэгъэгур къэухъумэгъэнымкIэ Министерствэм и Гупчэ архив чIэлъ.

Хьагъур Андзаур ищыIэкIагъи, ицIыфыгъи, иIофшIэкIагъи, игупшысэкIэ куухэу уахътэм диштэщтыгъэхэри джыри бэрэ цIыфхэм ащыгъупшэщтхэп. Ар шIукIэ агу къэкIыжьыщт, зыфэгумэкIыщтыгъэ ныбжьыкIэхэмкIи щысэтехыпIэу къэнэщт. ЦIыфышIум ишIушIагъэ игъэшIэ лъэуж икIэух къыгъэбаеу къэнэжьы.

ШЪАУКЪО Аслъангуащ.