Лъэуж дахэ къыгъэнагъ

Илъэсыбэрэ кIэлэегъэджагъэу, общественнэ, дин IофышIэщтыгъэу, адыгэ лъэпкъыр зэрыгушхоу ХьакIэмыз Аскэрбый Хьаджмосэ ыкъор псаугъэмэ, непэ ыныбжь илъэс 90-рэ хъущтыгъэ.

ЦIыфыгъэшхорэ Iэдэбрэ зыхэ­лъыгъэ Аскэрбый Iофэу зыфежьэрэр ыкIэм нимыгъэсэу уцущтыгъэп. Къиныбэ къызыхэ­фэгъэ щыIэныгъэ гъогушхо ащ къыкIугъ. Ятэу Хьаджмосэ кол­хозым гъукIэу щылэжьагъ, итеплъэкIэ пхъэшагъэми, цIыф зэфэ дэдэу щытыгъ. Комбайнэхэм, пхъэIашэхэм ыкIи мэкъу — мэщым щагъэфедэрэ нэмыкI пкъыгъохэм ягъэцэкIэжьынкIэ Iэмэ-псымэхэр зэкIэ ащ рагъо­тылIэнхэ алъэкIыщтыгъ. Хьаджмосэ гъучIымрэ пхъэмрэ ахимышIыкIышъу щыIагъэп пIоми ухэукъощтэп. Къоджэдэсхэр бэу къызэреуалIэщтыгъэм ар ры­къэеу къыхэкIыгъэп, цIыфыгъэ шэпхъэ лъагэхэм сыдигъуи арыгъуазэщтыгъ.

Ятэ фэдэу Аскэрбыий Iэпэ­Iасэу, щысэтехыпIэу щытыгъ, гъучIымрэ пхъэмрэ пкъыгъо гъэшIэгъонхэр ахишIыкIын ылъэ­кIыщтыгъ. Сабыйхэм ятэ Хэ­гъэгу зэошхом зыхэкIуадэм, кIалэмрэ ащ ышыпхъуитIурэ япIун-лэжьын зыпшъэ дэкIыгъэр янэу Коз ары. Ышэу Пщымафи пхъорэлъфхэм япIункIэ къыдеIэщтыгъ.
Яунэкъощэу, къоджэ ефэндэу ХьакIэмыз Уцужьыкъо иунагъо­рэ ахэмрэ зэгъунэгъугъэх. Ефэн­дым ыкъоу Къэплъанрэ сэрырэ Аскэрбый тиныбджэгъу­шхуагъ. Гъунэгъум дэжь бэрэ тыкIощтыгъ, быслъымэн Iофыгъохэм афэгъэхьыгъэу нахьыжъхэм къаIуатэхэрэм тядэIуныр тикIэсагъ.

1942-рэ илъэсым ишышъхьэIу ыгузэгухэм адэжь нэмыцхэр тикъуаджэ къызыдахьэхэм, ислъам динымкIэ десэхэр гурыт еджапIэм щарагъэхьхэу аублэгъагъ. Ефэндэу Мамыщ Тыркубый кIэлэцIыкIухэр арапыбзэкIэ тхэнхэу, КъурIаным еджэнхэу, зэчырхэр къаIонэу ыгъасэщтыгъэх. Джащыгъум илъэс 13 зыныбжьыгъэ Аскэрбыий ахэм ахэтыгъ. Хэт нахьи нахьышIоу ащ зэчырхэр ыгу риубытэщтыгъэх ыкIи игуапэу къыIощты­гъэх. Нэмыцхэр къуаджэм зыдэкIыжьхэм ащ фэдэ десэхэр еджапIэм щарагъэхьыжьын фимытхэу агъэпсыгъагъэми, Аскэрбый ыгу ахэм чIыпIэ гъэнэфагъэ щаубытыгъэхагъ.

ХьакIэмзые ублэпIэ еджа­пIэр Аскэрбый къызеухым, ЕджэркъуаекIэ зигъэзэн фаеу хъугъэ. Янэшым дэжь щыIэу къапэгъунэгъу урыс еджапIэм щеджагъ. Я 7-рэ классыр къызеухым Адыгэ кIэлэегъэджэ техникумым чIэхьагъ. Литературнэ кружокэу мыщ щызэхэщагъэм хэхьагъ, усэхэр ытхэу ригъэжьагъ. Литературнэ кру­жокым нэмыкIэу техникумым ихудожественнэ самодеятельности ар чанэу хэлэжьагъ, къэшъокIо купым хэтыгъ. Сэмэркъэу дахэр зикIэсэгъэ Аскэрбый студентхэр зылъызыщэн зылъэ­кIырэ зэхэщэкIо дэгъоу мыщ зыкъыщигъэлъэгъуагъ.

КIэлэегъэджэ техникумым ыуж Аскэрбый ХьакIэмзые къыгъэзэжьи, ублэпIэ классхэр ригъэджагъэх. ЕтIанэ Адыгэ кIэлэегъэджэ институтым филологиемкIэ ифакультет къы­зеухым урысыбзэмкIэ, адыгабзэмкIэ, нэмыцыбзэмкIэ кIэлэегъаджэу Iоф ышIагъ. Ыгу етыгъэу илъэс 17 гурыт еджапIэм щылэжьэгъэ кIэлэегъаджэр нэужым совхозэу «Адыгплодопитомникым» ипарторганизацие исекретарэу агъэнэфагъ. ЫужкIэ Кощхьэблэ кIэплъэтхъоишI заводми, совхозэу «Чехракми» япартийнэ организациехэм исекретарыгъ. Ауж къинэрэ хъызмэтшIапIэхэр ащ къыдищыжьыщтыгъэх, гъэхъагъэ хэлъэу ипшъэрылъхэр ыгъэцакIэщтыгъэх. Тыдэрэ чIыпIэ зыщэлажьи, пэщэ чанэу, зэхэщэкIо дэгъоу зыкъигъэлъэгъуагъ.

IэнатIэм щылъыкIуатэщтыгъэ, ицIыкIугъом КъурIаным пыщэгъэгъэ Аскэрбый шIогъэшIэгъо­нэу дин Iофхэр зэрэзэрахьэ­хэрэм лъэплъэ, быслъымэн хаб­зэхэм нахь куоу нэIуасэ зафешIы, хьадэ фэIо-фашIэхэр зэрагъэцакIэхэрэм, хьадэIусхэр зэрашIыхэрэм, дыуахьхэр къызэрахьырэм, зэчырхэр къызэраIорэм защегъэгъуазэ. 1989-рэ илъэсым ХьакIэмзые дэсхэм къуаджэм иефэндынэу ар къызытырагъанэм, пшъэрылъыкIэ­хэм ягъэцэкIэн ишъыпкъэу ыуж ехьэ. Ащ ыпэкIэ хьадэ фэIо-фашIэхэм язэшIохын пае къо­джэ­дэсхэм Джыракъые щыщ ефэндыр къырагъэблэгъэн фаеу хъущтыгъэ.

Илъэсыбэрэ парторганизацием исекретарыгъэу, етIанэ дин Iофхэм ишъыпкъэу апылъыгъэу Адыгеим синыбджэгъу нэмыкI зы нэбгыри ибгъотэнкIэ сыгугъэрэп. Тыдэ зыщэлажьи ицIыфыгъэкIэ, игукъэбзагъэкIэ ар къахэщыщтыгъ.

ДинымкIэ шIэныгъэу иIэм хигъахъо шIоигъоу ХьакIэмыз Аскэрбый 1995-рэ илъэсым Дамаскэ кIуи, мэзищ курсхэм къащеджагъ. Джащыгъум илъэс 66-рэ ащ ыныбжьыгъ. Шэн пытэ зиIэгъэ, зэхэщэн Iофхэм афытегъэпсыхьэгъэгъэ ефэндым мэщыт ХьакIэмзые зэрэдашIыхьан фаер къоджэдэсхэм агуригъэIон ылъэкIыгъ. Лъытэныгъэшхо зыфашIыщтыгъэ, цIыкIухэми, инхэми екIолIэкIэ гъэнэфагъэ къафэзыгъотын зылъэкIыщтыгъэ ефэндым игукъэкI ахэм къабылэу аштагъ. Iофым егъэжьапIэ фэ­хъущтми зэдегупшысагъэх, мэщытым ишIынкIэ къадеIэщтхэри къагъотыгъэх. Ащ зиIахьышIу хэзышIыхьагъэхэм ащыщых чылэ Хасэм итхьамэтагъэу ХьакIэмыз Мыхьамэт, мычIыпцIыйхэмкIэ комбинатым идиректорыгъэу Костэкъо Бислъан, Iахьзэхэлъ предприятиеу «Чехракым» итхьамэтагъэу Iащэ Мухьамэд, Адыгэ Республикэм хэутынымкIэ иминистрагъэу КIэрэщэ Аслъанбэч, предпринимателэу Хьаткъо Самир ыкIи нэмыкIхэр. ХьакIэмзыерэ Кощхьэблэ районым инэмыкI къуаджэхэмрэ къадэ­хъухьагъэхэу амал зиIэхэр зэкIэ ямылъкукIи, якъарыукIи мэщытым ишIынкIэ къадеIагъэх. Пшъи, уцуи имыIэу къоджэ ефэндым ащ игъэпсын зэрэкIорэм гъунэ лъифыщтыгъ, нэмыкI пшъэрылъхэри еIолIэнчъэу ыгъэцакIэщтыгъэх.

ХьакIэмзые мэщытым ишIын джыри амыухызэ, Адыгеимрэ Пшызэ шъолъырырэ ащыпсэурэ быслъымэнхэм язимычэзыу зэфэсэу 1998-рэ илъэсым имэлылъфэгъу щыIагъэм ХьакIэмыз Аскэрбый муфтиеу щыхадзыгъ. Дамаскэ дэт ислъам университетыр 2000-рэ илъэсым къэзыухыгъэ ХьакIэмыз Хьалим тым иIоф къоджэ гупсэм щылъигъэ­кIотагъ. 2001-рэ илъэсым хьаджа­шIэхэм ахэтэу ар Чабэм щыIагъ. Адыгэхэр зыгъэлъэпIэрэ араб лIыжъ горэм ыдэжь ригъэб­лэгъагъэхэу ар Аскэрбый зэрикIалэр къызешIэм, ымытIупщэу ыIапэ бэрэ ыIыгъыгъ, илъэси 5-кIэ узэкIэIэбэжьмэ ыдэжь къэ­кIогъэгъэ ятэ лъытэныгъэшхо зэрэфишIырэм ишыхьатэу Iанэм ыпшъэкIэ ыгъэтIысыгъагъ.

ДиндэлэжьапIэм ипащэу загъэнафэм, ХьакIэмыз Аскэрбый Iофхэм язытет нэIуасэ зыфишIи, ащ лъыпытэу ипшъэрылъхэм ягъэцэкIэн фежьагъ. Динлэжьхэм я Советэу нэбгырэ 13 зыха­хьэрэри, Iимамхэм я Совети зэхащагъ.

Хы ШIуцIэ Iушъом щыпсэурэ шапсыгъэхэм, Къэбэртэе-Бэлъкъарым, Къэрэщэе-Щэрджэсым я ДиндэлэжьапIэхэм ямуфтийхэм ягъусэу хьадэ фэIо-фашIэхэм ягъэцэкIэнкIэ шэпхъэ зыкI къы­хэ­хыгъэным ар ишъыпкъэу дэлэжьагъ. Къэралыгъо хэбзэгъэ­уцугъэхэри, дин хабзэхэри цIыфым ифедэхэм афэлэжьэнхэ фаеу дин пащэм ылъытэщтыгъ. «ЦIыф тэрэзхэр зэрымыс къэралыгъохэр дэгъукIэ плъытэхэ хъущтэп, — ыIощтыгъ ащ. —НыбжьыкIэхэм афэгумэкIыныр къэралыгъо пэпчъ ипшъэрылъ шъхьаIэхэм ащыщ. Адыгэ хабзэр, къэралыгъо хэбзэгъэуцугъэхэр, дин хабзэхэр зыгъэлъэпIэрэ ныбжьыкIэхэр апIунхэм пае зэкIэми емызэщыжьэу Iоф ашIэн фае. ЦIыфыгъэшхорэ Iэдэбрэ зыхэлъым, тхьэшIошъхъуныгъэ зиIэм цIыф ыукIыщтэп ыкIи ыхъункIэщтэп».

Дин пащэр нэмыкI шъолъыр­хэм ащыпсэухэрэм, ямуфтий­хэм бэрэ аIукIэщтыгъ, опытэу яIэм зыщигъэгъуазэщтыгъ, ахэм ади­штэу иIофшIэни ыгъэпсыщтыгъ.

Адыгеимрэ Пшызэ шъолъыррэ ащыпсэурэ быслъымэнхэм я ДиндэлэжьапIэ мэщытышхо Мыекъуапэ къыщызэIухыгъэным бэшIагъэ зыкIэхъопсыщтыгъэр. Ау республикэм и Президентэу Джарымэ Аслъан ащ фэдэ Iофым кIэщакIо зыфэхъур ары ягухэлъ къадэхъун залъэкIыгъэр.

Республикэм и Президент Араб Эмират Зэхэтхэм кIуи, Мыекъуапэ дэтыщт мэщытым ишIынкIэ ахъщэ IэпыIэгъу къызэрэтатыщтым ехьылIэгъэ зэзэгъыныгъэхэр пачъыхьэм ыкъоу, шейхэу Рас-эль-Хаймэ Сакр — аль-Кассимирэ наибэу аль-Хаким Раас-аль-Хаймрэ адишIыгъа­гъэх. Адыгэпхъоу щытыгъэ па­чъыхьэ гуащэм тарихъ чIыгу­жъым мэщыт щигъэпсынэу ыкъо осыет къыфишIыжьыгъагъэти, пачъы­хьэм ыкъо ным иосыет псынкIэу ыгъэцакIэ шIоигъуагъ ыкIи пIэлъэ кIэкIыкIэ ар агъэп­сынэу къызезэгъхэкIэ ахъщэр шIэхэу къафитIупщынэу къыгъэгугъэгъагъэх. Джарымэ Аслъан Мыекъуапэ къызэрэсыжьэу Ады­геимрэ Пшызэ шъолъыррэ ащыпсэурэ быслъымэнхэм я ДиндэлэжьапIэ имуфтиеу ХьакIэмыз Аскэрбый, Адыгэ Респуб­ликэм и Президентрэ иминистрэхэм я Кабинетрэ я Администрацие ипащэу Пэнэшъу Рус­лъан, АО-у «Адыг-Юрак» ипащэу Пэнэшъу Аслъан, Адыгэ Республикэм хэутынымкIэ, къэбархэмкIэ ыкIи общественнэ-политикэ прогнозированиемкIэ и Комитет ипащэу Бэджэнэ Мурат зыхэлэжьэгъэхэ зэхэсыгъо зэхищагъ.

Проектым изэхэгъэуцон Адыгэ Республикэм изаслуженнэ сурэтышIэу Бырсыр Абдулахь фагъэзагъ, псэуалъэр заухын фэе пIалъэмрэ подрядчикымрэ агъэнэфагъэх. 1999-рэ илъэсым имэлылъфэгъу АО-у «Белореченскстрой» зыфиIорэм ипсэолъэшIхэм мэщытым ишIын ра­гъажьи, 2000-рэ илъэсым шэкIогъум и 2-м аухыгъ. Ау ХьакIэмыз Аскэрбый ар къылъэ­гъужьынэу инасып къыхьыгъэп, 1999-рэ илъэсым тыгъэгъазэм и 29-м идунай ыхъожьыгъ.

Илъэсрэ ныкъорэ нахькIэ муфтий IэнатIэм Iумытыгъэми, бэ зэшIуихын ылъэкIыгъэр. Шари­атым тетэу дин фэIо-фашIэхэр зэрэзепхьащт шIыкIэмкIэ шэпхъэ зыкIхэм атехьэгъэным пае дин пащэр Сирием, Иорданием, Германием, Мальтэ, Саудовскэ Ара­вием, Германием ащыIагъ, ахэм ащыпсэурэ ти­лъэп­къэгъу­хэм аIукIагъ. Муаммар Каддафи зэрэригъэблэгъагъэхэм тетэу Те­мыр Кавказым щыпсэурэ нэбгырэ 23-мэ ягъусэу ар Ливи­ем щыIагъ, Мыхьамэт Пегъымбарыр къызщыхъугъэ чIыпIэм нэмаз щишIыгъ. Бэджэнэ Муратрэ Адыгеим щыщхэу хьа­джашIэ кIуагъэхэмрэ ягъусэу Меккэм щыIагъ.

Саудовскэ Аравием икороль муфтиир ригъэблэгъагъэу дин IофхэмкIэ министрэр ащ къыщытхъугъагъ, ислъам диныр зылэжьырэ лъэпкъ пстэуми ямуфтий анахь дэгъоу ар ылъы­тэгъагъ. КъокIыпIэ Благъэмрэ Германиемрэ зэращыIагъэм нэмыкIэу, я Х-рэ Конгрессэу Закавказьемрэ Темыр Кавказымрэ ащыкIуагъэм ХьакIэмыз Аскэрбый хэлэжьагъ. Диндэлэ­жьапIэм иIофхэмкIэ гъогогъуитфэ Москва щыIагъ. Диным Темыр Кавказым зыкъыщегъэIэтыжьыгъэнымкIэ гъэхъагъэу иIэ­­­хэм афэшI Европэм щыпсэурэ быс­лъы­мэнхэм ямуфтият ипащэ ащ Щытхъу тхылъ къыфигъэшъо­шагъ.

Къалэхэу Ермэлхьаблэ, Краснодар, Мыекъуапэ яепархиехэм зэгурыIоныгъэ адыряIэнымкIэ дин пащэм бэ ышIагъэр. Адыгэ Республикэм и Президентэу Джарымэ Аслъани, министрэхэм я Кабинет хэтхэри ащкIэ IэпыIэгъушIу къыфэхъущтыгъэх.

ХьакIэмыз Аскэрбый япащэу мэщыти 9 зэрагъэпсыгъэр, 3-мэ яшIын зэрамыухыгъагъэр къэIогъэн фае. Ау гъэхъагъэу иIэхэм ар къащыуцунэу фэягъэп. Республикэм икъоджэ 43-мэ ащыщэу 14-р ары ныIэп мэщыт зы­дэ­тыгъэр. Сымэджэщым агъэгъолъынкIэ мэфэ заулэ нахь къэмынэжьыгъэу ТIэшъу Нихьад игъусэу ШэхэкIэй ЦIыкIум ар щыIагъ, я 30-рэ илъэсхэм мыщ щагъэпсыгъэгъэ мэщытыр зыпкъ рагъэуцожьын алъэкIыщтмэ зэригъэшIэгъагъ.

Ыныбжь илъэс 70-рэ зэхъум ХьакIэмыз Аскэрбый республикэ сымэджэщым чIэлъыгъ, июбилей хигъэунэфыкIыгъэп. Ау Адыгэ Республикэм и Президентэу Джарымэ Аслъанрэ министрэ­хэмрэ кIохи имафэкIэ ащ фэгушIуагъэх. Урысыем щыпсэурэ быслъымэнхэм я ДиндэлэжьапIэ имуфтиеу Равиль Гайнутдиновым дин IофышIитIу къыгъакIуи къыкIигъэупчIагъ. Муфтиир сымэджэщым зычIэлъми, ядэжь защэжьми Адыгеим, хы ШIуцIэ Iушъом Iус шапсыгъэ къуаджэхэм, Краснодар, къуаджэхэу Шъхьащэфыжьрэ Мэфэхьаблэрэ адэс­хэм ащыщхэр ипсауныгъэ изытет ыгъэгумэкIыщтыгъэх.

Дин IофышIэр ыгукIи, ышъхьэ­кIи къэбзэн, зэфэн фаеу, хабзэ гори ыукъо мыхъущтэу муфтиим ылъытэщтыгъ. «Ефэндхэм япшъэ­рылъ мы дунаим зехыжьыщтхэ мафэм быслъымэнхэр фагъэхьазырынхэу. ЦIыфым а мафэм Алахьым нэмыкI зи къыдеIэжьын ылъэкIыщтэп. ЦIыфым ежь-ежьырэу дэгъури дэйри ылъэгъун фае. Тхьэм КъурIаныр джары къызкIыригъэхыгъэр», — ыIощтыгъ дин пащэм.

Ыпсэ пэтыфэ лъэпкъ, дин Iофхэм афэлэжьэгъэ синыбджэгъу цIыфхэм шIоу афишIагъэр ащыгъупшэрэп, непи игугъу шIукIэ ашIы.

Андырхъое Хьазэртал.