Лъэпкъ шхыныгъом илъэпкъ мэфэкI

Адыгэ шхыныгъохэр бэу щызэблахыгъэх, мэкъамэхэм зыщаIэтыгъ, къашъохэм пчэгур агъэнэкIыгъэп — блэкIыгъэ тхьаумафэм Рыфабгъо ипсыкъечъэхыпIэхэм я 6-у адыгэ хьалыжъом и Мафэ ащыкIуагъ. Мыгъэрэ мэфэкIыр нэмыкIхэм зэратекIыщтыгъэр къекIолIагъэхэм ыкIи чэфыгъэхэм япчъагъ.

Хабзэ зэрэхъугъэу, анахь шъхьаIэу мы мафэмкIэ щытыгъэр зэнэкъокъухэр арых. Ахэм лъэныкъуи 5-кIэ бысымгощэ 26-мэ закъыщагъэлъэгъуагъ — “Нанэ ихьалыжъу”, “МэфэкI хьалыжъу”, “Нысэ Iап”, “Бысымгуащэм ихьалыжъу”, “Нысэщэ хьалыжъу”.

Бысымгуащэхэр республикэм ирайон зэфэшъхьафхэм къарыкIыгъагъэх, мы зэнэкъокъур нахьыбэмкIэ щыпэлъэгъугъэп. ГущыIэм пае, Адыгэкъалэ къи­кIыгъэ Тхьагъэпсэу Мэлайчэт мыщ ящэнэрэу хэлажьэ. Иза­къоуи къэкIуагъэп — ышыпхъоу ЕмтIылъ Любэ, ыпхъоу ЗекIогъу Риммэ, ащ ипшъашъэхэу Ане­тэрэ Камиллэрэ игъусагъэх. Пшъэшъэ цIыкIухэми хьалыжъо шIыкIэр арагъашIэ, ахэми янэ-янэжъхэм ягъусэхэу тхьацур афыгъ, хьалыжъохэр зэдалъхьагъэх.

— Тянэжъ пIашъэхэм яижъы­рэ тхьацу шIыкIэ къызэтедгъэ­нэным, ар къыткIэхъухьэхэрэм алъыдгъэIэсыжьыным тыпылъ, — къеIуатэ Мэлайчэт. — Джы зэтепхъэпхъэу къашIы хъугъэ дрожжхэр тэ дгъэфедэхэрэп, тхьацухакIэ тэшIы, ары хатлъхьэрэр. Чэми 5 сIыгъ, ащ Iо­фышIи сыдэкIожьы — нэбгырэ 700 фэдиз еджапIэм щысэ­гъашхэ. Джа чэмхэм къакIэтхырэм ахэтшIы­кIы­рэ шхыныгъохэр арых дгъэфедэхэрэр — къое цIыни, гъугъи, тхъужъожьыгъи, зэкIэ щэм хэпшIыкIышъущтыр къы­хэтэхы. Ар дэгъуба, шхын къабз.

Тхьагъэпсэу Мэлайчэт лъэныкъоу «Бысымгуащэм ихьалыжъу» зыфиIорэмкIэ зыкъигъэ­лъэгъуагъ, ащ ыпхъоу ЗекIогъу Риммэ «Нысэ Iапэр» ары зэрянэкъо­къугъэр.

Джыри зы нэнэжъ мэфэкIым тыщыри­хьы­лIагъ — ар къуаджэу Фэдз къикIыгъэ Щэлбай Айщэт. «Нанэ ихьалыжъо» зыупщэ­рыхьыгъэхэм ари ащыщ. Айщэт илъэс 72-рэ ыныбжь, мы зэнэ­къокъум ятIонэрэу хэлажьэ. СабыиплI ащ ыпIугъ, ахэм къа­кIэхъухьагъэхэу пхъорэлъф ыкIи къорэлъф 11, ахэм къапыфэжьыгъэхэу 3 иIэх. Мы зэпстэуми янасып къыхьыгъ — янэнэжъ адыгэ хьалыжъом ишIыкIэ ишъэф­хэмкIэ адэгуащэ:

— Угу етыгъэу, шIу плъэгъоу, гуфэбэныгъэ хаплъхьэу щытын фае, — еIо Айщэт. — ЗэкIэми уадэгущыIэн фае — къэгъагъэм псы кIапкIэми, тхьацур ппшэми, хьайуаным иIофхэр зеохьэхэми… Пстэуми гущыIэ дахэр якIас, гум ифэбагъэ зыхащэ.
Айщэт джы къызнэсыгъэми чэми 3 ыIыгъ. Iоф ышIэ зэхъуми ахэр дихъущтыгъэх, «о пIэшъхьитIу IэкIэкIыгъэм фэдэу зи хъущтэп» еIо бысымгуащэм.

Зыхэм тхьацур афы, адрэхэм къуаер далъхьэ, зэтыралъхьа­жьы, ящэнэрэхэр адыгэ хьакум Iутых — хьаку хьалыжъохэр рагъэуцонхэм фагъэхьазырых. Мары Теуцожь районым къикIыгъэ бысымгуащэхэу илъэс къэс пIоми хъунэу мы мэфэкIым щытлъэгъухэрэр мэпщэрыхьэх. Мэлгощ Зурет къуаджэу Нэчэрэзые щыщ. Ащ лъэныкъоу «Нанэ ихьалыжъу» зыфиIорэмкIэ зыкъигъэлъэгъуагъ. Хьаку хьалыжъоу ригъэуцощтым адыгэ къоныр зыхиз къуаер шъхьамысэу делъхьэ.

— ТхьацухакIэкIэ гъэтэджыгъэ тхьацур ары згъэфедэрэр, — еIо Зурет. — Хьалыжъор IэшIу хъуным пае къуаер бэу дэплъхьан фае, ащ ушъхьасынэу щытэп. Адыгэ къоными гохьы къешIы шхыныгъор. Хьалыжъом ишIыкIэ сэзыгъэ­шIагъэр сян, ащ лъэшэу сыфэраз.

НэкIушъхьаплъ хъу­гъэхэу хьа­лыжъохэр хьакум къырахыжьых, жюрим IэкIагъахьэх. Шхыны­гъохэм уасэ афэзышIыгъэхэм япэщагъ общественнэ движениеу «Адыгэ Хасэм» итхьаматэу ЛIымыщэкъо Рэмэзанэ, мэкъу-мэщымкIэ Министерствэм, зекIонымкIэ комитетым, телерадиокомпаниеу «Адыгеим», «Руфа-Тур» зыфиIорэ хъызмэтшIапIэм яIофышIэхэр ащ хэхьагъэх.

Iугъомрэ пщэсымрэ къушъхьэхэм ашъхьащехых – щыуан ку­ухэр зы сатырэу щытхэу, машIор акIэшIыхьагъэу мэплъых, хьазыры къэхъугъэ хьа­лыжъохэр ащ рагъэкIух, дэгъэ стырым ахэр «къыщэ­шъох».

Шхыныгъохэр къэхъухэу жюрим еуплъэкIуфэхэкIэ респуб­ликэм иорэдыIо ыкIи икъэшъокIо цIыкIухэм хьакIэхэр агъэзэщ­хэрэп — ямэкъамэ рэхьатэу щимы­гъэтышъухэрэр пчэгум къехьэх, къашъом пстэуми зыраты.

Мы мафэм бэ ахэм афэдэу къахэкIыгъэр. Блащэпсынэ къи­кIыгъэ Отрэщ Симэ зэнэкъо­къум хэлажьэхэу ирайон къи­кIыгъэхэм афэгумэкIынэуи, пчэгум щыкIорэ культурнэ Iофыгъохэм ахэлэжьэнэуи игъо ифэщтыгъэ. Ащ иорэдхэр арых анахьэу цIыфхэм агу екIущтыгъэхэр, зыкъязыгъэпхъуатэщтыгъэр. Къыхэгъэщыгъэн фае, мы къуа­джэм культурэм и Унэу дэтым ар ипащ, илъэс къэс Рыфабгъо щыкIохэрэ мэфэкI зэфэшъхьафхэм ащыплъэгъун плъэ­кIыщт — къэбым и Мафи, адыгэ къужъым имэфэкIи къякIуалIэ, ащыщхэм язэнэкъокъу­хэм ахэлажьэ, культурнэ Iо­фыгъохэми ащычан.

Джащ фэдэу лъэпкъ мэфэкI­хэм ащыплъэгъун плъэкIыщт зэлъашIэрэ археологэу, Адыгеим и Лъэпкъ музей иIофышIэу Тэу Аслъани. Тарихъым, хъи­шъэм тишхыныгъохэм чIыпIэу ащаубытырэр, ахэм афэгъэхьыгъэ къэбар гъэшIэгъонхэр Ас­лъан ешIэх, ахэмкIэ хьакIэхэм къадэгощэ зэпыт. Мы мэфэкIыри ащ икъэIотэнхэм къагъэбаигъ.

Жюрим уасэ зафишIырэ нэуж хьакIэхэми хьалыжъохэм яIэшIугъэ ауплъэкIун амал яIагъ. Тилъэпкъ шхыныгъо иIэшIугъэ зышIэхэрэм ягуапэу ар джыри къызIэкIагъэхьагъ, зымыуплъэ­кIугъагъэхэу апэрэу зышхыгъэ­хэри кIэгъожьыгъэхэп.
Къыхэгъэщыгъэн фае, жюрим иIоф IэшIэхыгъэп – мыщ фэдиз шхыныгъо IэшIум сыдэущтэу анахь дэгъур къыхэпхыщта? Ау шIокI зимыIэ Iофым кIэух фэшIыгъэн фэягъэ ыкIи ар мыщ фэд:

“Нанэ ихьалыжъу” зыфиIорэ лъэныкъомкIэ анахь дэгъоу алъытагъэр Адыгэкъалэ къикIыгъэ Хьахъукъо Муслъимэт. Мы лъэныкъомкIэ я 2-рэ чIыпIэр зыхьыгъэр Теуцожь районым къикIыгъэ Мэлгощ Зурет, я 3-р — Джэджэ районым щыщ Аулъэ Биб.

“МэфэкI хьалыжъор” анахь дэгъоу зышIыгъэр Теуцожь районым къикIыгъэ УдыкIэко Щамсэт. Я 2-рэ чIыпIэр зыхьыгъэр Адыгэкъалэ щыщ ГъукIэлI Сафят, я 3-рэ хъугъэр Кощ­хьэблэ районым къикIыгъэ Шорэ Марьян.

“Нысэ Iап” зыфиIорэ лъэныкъомкIэ пстэуми къахэщыгъэр Мыекъуапэ къикIыгъэ Лъэцэрыкъо Асиет. Республикэм икъэлэ шъхьаIэ джащ фэдэу щыщ я 2-рэ чIыпIэр къыдэзыхыгъэ Къэбэхьэ Джэнэти. Кощхьэблэ районым къикIыгъэ Анастасия Сепченкэр мы лъэныкъомкIэ я 3-рэ хъугъэ. Джащ фэдэу мы лъэныкъомкIэ къахэщыгъэхэм, бысымгощэ анахь ныбжьыкIэ­хэм, Адыгэ Хасэм идипломхэмрэ шIухьафтынхэмрэ ЛIымыщэкъо Рэмэзанэ апигъохыгъэх.

“Бысымгуащэм ихьалыжъо” анахьэу къызыдэхъугъэр Красногвардейскэ районым къикIыгъэ Нэфышъэ Ась. Кошхьэблэ районыр къэзыгъэлъэгъогъэ Хьамырзэ Аксанэ я 2-рэ хъугъэ, я 3-рэ чIыпIэр ыхьыгъ Адыгэкъа­лэ щыщ Тхьагъэпсэу Мэлайчэт.

“Нысэщэ хьалыжъор” зэкIэми анахь дэгъоу зэригъэпэшыгъ Аджырэ Жаннэ. Ар Красногвардейскэ районым щыщ. Кощ­хьэблэ районым къикIыгъэ Шорэ Анжелэ мы лъэныкъомкIэ я 2-рэ хъугъэ, я 3-р Мыекъуа­пэ щыщ Нина Тюляевам ы­хьыгъ.
Гран-при зыфагъэшъошагъэр Красногвардейскэ районым къи­кIыгъэ Ожъ Ирин.

Нэкъокъоныр ары Iофыгъо дэгъу пчъагъэмэ алъапсэр, цIы­фым къыугупшысыгъабэмэ кIэухышIоу афэхъугъэр къызыпкъырыкIыгъэр. УщыIэмэ нахь дэгъум улъыIэсын, ар зэбгъэшIэн, щысэтехыпIэу пштэн фае. Непэ тищысэтехыпIэр тина­хьыжъхэм къытфагъэнагъэхэ хэбзэ шIагъохэр арых. Ахэр чIэтымынэнхэм пае къызэхэтымышIэу уахътэм, щыIэныгъэу зы чIыпIэ имытым, кIэм тылъы­кIозэ тызэсагъэм, лъэпкъ нэша­нэ зыхэлъым тытезыщынэу ежьа­­гъэм тянэкъокъу. Ары, лъэ­хъанми тыдиштэн фае, ау нэмыкIхэм такъыхэзыгъэщырэм, шIукIэ тязыгъашIэрэм — ти­шэн-хабзэхэм, тикультурэ, ахэр къы­зыхэщыхэрэ тишхыныгъохэм зи къатедгъакIо хъущтэп. Джащыгъум тылъэпкъ, тичIыгуи, ти­мыхьамели, типкъыгъо пэпчъи «Адыгэ» зыфиIорэ гущыIэр апытыщт. Аущтэу хъуным зи­IахьышIу хэзылъхьэрэ Бибэхэм яунагъо пстэури афэразэу зэбгырыкIыжьыгъэх.

МэщлIэкъо Саид.