Лъэпкъ тарихъыр зэрагъашIэ

НыбжьыкIэхэм ялъэпкъ къырыкIуагъэм изэгъэшIэнкIэ краеведением мэхьанэшхо иI. Лъэпкъым итарихъ, ар не­пэ зыщы­псэурэ чIыпIэм яхьылIэгъэ къэбархэм нахь пасэу нэIуасэ афэхъухэ къэс, къызхэкIыгъэхэ лъэпкъым нахь фэ­ща­гъэ­хэу, шIу алъэгъоу ныбжьыкIэхэр къэтэджыщтых, тыкъэзыуцухьэрэ дунаир, культурэм исаугъэтхэр къаухъумэхэу хъущтых.

Сэ краеведением шIэныгъэ Iахьтедзэхэр язгъэгъотыным сыпылъ. КIэлэеджакIохэм ашIогъэшIэгъон лъэныкъохэр къы­дэслъытэхэзэ, темэхэр къыхя­сэгъэхыхэшъ, научнэ Iоф­шIэн-хэр ясэгъэтхых.

Темэр кIэлэеджакIом лъэшэу шIогъэшIэгъонын фае ащ охътабэ тыригъэкIуадэзэ Iоф дишIэным пае. Культурэм исаугъэтхэм яхьылIагъэу гъэцэкIэныр атхыным ыпэкIэ кIэлэеджакIохэр нэIуасэ афэтэшIых археологием, тарихъым ыкIи культурэм ясаугъэтхэу районым, республикэм итхэм. Ащ фэдэу Бзыикъо заом хэкIодагъэхэм яшIэжьэу агъэтIылъыгъэ мы­жъор кIэлэеджакIохэм залъэгъум, а хъугъэ-шIагъэм фэгъэхьыгъэу нахьыбэ ашIэмэ ашIоигъо хъугъэ. ЖэрыIо народнэ творчест­вэм зыфэдгъэзагъ ыкIи Бзыикъо заом фэгъэхьыгъэ орэдым нэ­Iуасэ зыфэтшIыгъ, МэщбэшIэ Исхьакъ ироманэу «Бзыикъо зау» зыфиIорэм ыкIи КIэрэщэ Тембот иповестэу «Шапсыгъэ пшъашъэм» тяджагъ, татегущы­Iагъ.

Материалхэм язэгъэшIэн ты­пылъызэ, Хьаджэмыкъо Батчэ­рые Тэхъутэмыкъуае пэмы­чыжьэу зэрэщагъэтIылъыгъэм щыгъуазэ тыхъугъ. Нахьыжъэу чылэм дэсхэр тиупчIэжьэгъухэу а чIыпIэр къэдгъотыгъ, джы ар хэмыкIокIэжьыным пае мы шIэжьым исаугъэтэу ащ мыжъо щыдгъэтIылъыгъ.

А хъугъэ-шIэгъэ тхьамыкIагъоу, заоу шапсыгъэхэмрэ бжъэ­дыгъухэмрэ азыфагу къи­тэджагъэр мэфэ ныкъу ныIэп зэрэкIуагъэр. Ау ащ адыгэ мин пчъагъэмэ апсэ щагъэтIылъыгъ. «Я 18-рэ лIэшIэгъум икIэухым адыгэмэ къяхъулIагъэр сыда тыгу къэкIыжьын зыкIыфаер?» зыIони къыкъокIынкIи хъун. Ау хэтрэ лъэпкъи итарихъ хъу­гъэ-шIэгъэ зэфэшъхьафэу зэхахъозэ гъэпсыгъэ мэхъу. Лъэпкъым фэ­гъэхьыгъэу зэкIэри пшIэн фае. Титарихъ шIэжь нахь куу къэс тилъэпкъ зэхашIэ нахь зе­ушъомбгъу, культурэри нахь баи мэхъу.

Тэ тиеджапIэ шэн-хабзэ щы­хъугъ Краснодар псыубытыпIэр зэкIакIомэ ащ археологие тIынхэу щыкIохэрэм кружокым хэт­хэр ахэлэжьэнхэр. Ащ фэдэу кIэлэеджакIохэм къычIахыгъэ пкъыгъо гъэшIэгъонхэр еджэпIэ музеим чIэлъых. Ахэм ащыщ тыжьын урым ахъщэ жъгъэеу Боспор пщыпIэм ипащэу Сатир ышъхьэ зытешIыхьагъэр. А пкъы­гъор лъапсэ фэхъугъ «Сыда къыIотагъэр ахъщэ жъгъэ­им?» зыфиIорэ Iоф­шIагъэм. Темыр хы ШIуцIэ Iушъор урым­хэм заштэгъэ уахътэм урым­хэмрэ мыотIхэу адыгэхэр къызытекIыгъэхэмрэ язэфыщытыкIагъэм ар къытегущыIэ. Ащ нэмыкIэу пкъыгъо гъэшIэгъонэу тимузей чIэлъыр макIэп.

Лъэшэу тырэгушхо Iошъхьэ 90-у Адыгеим итхэм ащыщэу зым нарт Саусэрыкъо ыцIэ зэ­рихьырэм. Гъатхэм изы мафэу чэщымрэ мафэмрэ зэфэдиз зыщыхъурэм адыгэмэ ИлъэсыкIэр хагъэунэфыкIы зыхъукIэ Саусэрыкъо ымакъэ цIыфхэр ежэх: «Мэфищ нэмыIэми чIыгум къэзгъэзэжьын слъэкIыгъэемэ, бзэджагъэу ащ телъыр згъэкIодыныешъ, силъэпкъ насыпышIоу щызгъэIэщтгъагъэ» еIо ащ. Тэ тиеджапIэкIэ илъэс къэс гъатхэм ИлъэсыкIэр хэтэгъэунэфыкIы. Къихьащт илъэсми гъэтхэ зыгъэпсэфыгъом краеведхэр нарт­хэм ячIыпIэхэм ащыIэщтых. Мы IофымкIэ илъэсыбэ хъугъэу къыддеIэ археологэу, Лъэпкъ музеим иIофышIэу Тэу Аслъан.

Тэхъутэмыкъое районым ит къутырэу Апостолиди урым унэ­гъо 70-м ехъу щэпсэу. 1949-рэ илъэсым ишышъхьэIу мазэ зы мафэкIэ урымхэр къагъэко-щыхи, мыщ къагъэкIогъагъэх. Урым­хэр зэрэращыгъэхэр зы унагъо ищысэкIэ кIэлэеджакIо­хэм къагъэлъэгъон алъэкIыгъ. Хьатрамтыку (поселкэу Суворо­во-Черкесскэм) къикIыгъэ адыгэ­хэм Нэтыхъуае псэупIэ зэ­ра­фэхъугъэм итарихъи кIэлэ­еджа­кIохэм ягуапэу зэра­гъэшIагъ.

Къуаджэм щыщ цIыф гъэшIэгъонхэм якъэбар зэрагъэшIэныр кIэлэеджакIохэм якIас. Джащ фэдэу Хьаблаукъо Аслъан шыу­дзэ полкэу тарихъ фильмэхэм ятехын хэлажьэрэм хэтыгъ. Ащ фэдэу Сергей Бондарчук ыгъэ­уцугъэ фильмэу «Битва при Ва­терлоо» зыфиIорэм Аслъан зэмкIэ урыс гусарэу, адрэмкIэ француз дзэкIолIэу хэтыгъ. Ащ фэд Алексей Толстоим итрилогиеу «Хождение по мукам» зыфиIохэрэм техыгъэ фильмэм щыщ картинэу «Восемнадцатый год» ыкIи «Хмурое утро» зыфиIохэу Тэхъутэмыкъуае щытырахыгъэхэм ахэлэжьагъэхэм яхьылIэгъэ къэбархэр краеведхэм къаугъоигъэх. Ахэр шыухэу Мэзыужьэкъо Хьисэ, ШъэопцIэ­къо Рэмэзан, Хьатитэ Джэбир ехьылIагъэх.

Тэхъутэмыкъуае лъэпкъ 30-мэ ялIыкIохэр зэгурыIохэу щы­зэдэпсэух. КIэлэеджакIохэм ЗАГС-м иматериалхэр агъэфе­дэхэзэ, къуаджэм къыщыхъурэ сабыйхэм нахьыбэу афаусырэ цIэхэр агъэунэфыгъэх. Нахьыбэрэр адыгацIэу зэрэщымытыр гухэкI ащыхъугъ. Аусыхэрэр мыурысыцIэхэми, адыгацIэхэп. ГущыIэм пае, Эллад (Урым), Элин (урым), Алан (осетинмэ къатекIыгъ), Атабек (бекхэм япащ), Тамерланыр цIыфыцIэу щыIагъэп, цIэтедзэу ащ тетэу еджэщтыгъэх Гурыт Азием ­ипщэу Тимур.

КраеведениемкIэ зэнэкъо­къухэу районми, республикэми, зэрэ Урысыеуи ащыкIохэрэм тикIэлэеджакIохэр ахэлажьэх, хагъэунэфыкIырэ чIыпIэхэр къа­хьэу бэрэ къыхэкIы. Ащ фэдэу кIэлэеджакIохэм яIофшIэгъэ 60-р зэнэкъокъухэм къащыхагъэщыгъэх.

Хъущт Мир.

Тэхъутэмыкъое гурыт еджа­пIэм тарихъымкIэ икIэлэ­егъадж.
Сурэтым итыр: Хъущт Мирэ кIэлэеджакIохэр музеим ригъэблэгъагъэх.