Лъэпкъ тарихъым «игъэр»

Виталий Штыбиныр Шытхьалэ къыщыхъугъ, исабыигъо ащ щыкIуагъ. Илэгъу кIэлэцIыкIумэ ахэтэу джэгугъэ, еджапIэм кIуагъэ, унагъом янэ-ятэхэм ащадэIэпыIагъ. Ахэр ешIэфэкIэ игупшысэхэри нахь зэ­теуцуагъэх.

Виталий юридическэ шIэныгъэ апшъэрэ еджапIэм щызэригъэгъотыгъ, прокуратурэми Iоф щишIагъ.

Исабыигъом къыщегъэжьа­гъэу къызщыхъугъэ чIыпIэм, Кавказым щыпсэурэ цIыфхэм ятарихъ гъогу зэригъашIэ шIоигъоу къыхэкIыгъ. Краснодар щыпсэунэу зыкощыжьыгъэм къыщегъэжьагъэу лъэпкъ культурэхэм, Пшызэ Iушъо тапэкIэ щыпсэугъэ цIыфхэм, анахьэу адыгэ лъэпкъэу лъэпсэ пытэ зиIэу, анахь лъэпкъыжъэу дунаим тетхэм ахалъытэрэм ита­рихъ фэгъэхьыгъэ тхылъхэм яджэу ригъэжьагъ.

2016-рэ илъэсым Виталий видеоблогэу «Адыгэхэм (черкесхэм) якультурэрэ ятарихъ-
рэ» зыфиIорэр къызэIуихыгъ. Нэужым лекцие форматым те­хьагъ. ИшIэныгъэхэм ахигъахъо къэс адыгэхэм къызэпачыгъэ зэманхэм афэгъэхьыгъэу къэуцурэ упчIэхэм япчъагъи къыхахъощтыгъ.

Краеведым общественнэ IофышIэхэм, шIэныгъэлэжьхэм, специалист зэфэшъхьафхэм, лъэпкъым къырыкIуагъэм хэшIыкI фызиIэ цIыфхэм заIуи­гъакIэу, зэдэгущыIэгъухэр ади­шIыхэу ригъэжьэгъагъ. Илъэс заулэкIэ узэкIэIэбэжьмэ, краеведением фэгъэхьыгъэу ин­тернет-тучан «Этно Черкесия» ыIоу къызэIуихыгъ.

Адыгэхэр зыщыпсэухэрэ ­чIыпIэхэр къыкIухьагъэх, нэIуа­сэхэр иIэ хъугъэ. Адыгабзэр ымышIэрэми, шIэныгъэлэжьхэм яупчIыжьэу къыхэкIы, ­адыгэ лъэпкъым изэманхэу текIыгъэ­хэм къахэхъухьэгъэ хъугъэ-шIагъэхэм апылъ Iофыгъохэр тэ­рэзэу ыкIи куоу ышIэнхэм пае цIыф еджагъэхэм къаIорэр зэ­регъапшэ.

Мы лъэхъаным Виктор лекциехэр етхых, къалэу Краснодар экскурсиехэр щызэхещэх. Революцием ыпэкIэ къалэм адыгэлI меценатхэу дэсыгъэхэм якъэбар цIыфхэм къафе­Iуатэ. Ащ ытхыгъэхэм ыкIи ты­рихыгъэхэм IэкIыб къэра­лыгъохэм ащыпсэурэ хэхэс адыгэхэри яджэх, яплъых. Анахьэу инджылызыбзэкIэ зэрадзэкIыжьыгъэхэм шIэхэу анаIэ атырадзэ. Ащ нэмыкIэу ахэр тыркубзэкIэ ыкIи арапыбзэкIэ зэраригъэдзэкIыжьынхэм пылъ.

Адыгэ чIыпIацIэхэм афэгъэ­хьыгъэу «Путешествие из Тамани в Адлер» зыфиIорэ тхы­лъыр Виталий етхы. Адыгэхэр ячIыгужъ имысыгъэхэу зыIо­хэ­рэм ащ упчIэ афегъэуцу: къэ­зэкъхэр сыдигъуи Пшызэ Iушъо щыпсэущтыгъэхэмэ, тыдэ къи­кIыгъэха чIыпIацIэхэу Пщыщэ, ТIуапсэ, Агуй, Нэтыхъуае, нэмыкIыбэхэри?

Ежьым убыххэм, бжъэдыгъу­хэм, кIэмгуехэм, шапсыгъэхэм, къэбэртаехэм афэгъэхьыгъэ роликхэр тырихыгъэх. Налщык, Черкесскэ, Шъачэ, Мыекъуапэ бэрэ ащэIэх. Лъэпкъым ицIыф цIэрыIохэм, непэрэ лъэхъаным гъэхъагъэхэр зышIыхэрэм зафегъазэ, ахэм якъэбархэр цIыфхэм арегъашIэх.

Виталий интервьюхэр Iахых, научнэ конференциехэм ахэлажьэ. Краснодар краим иеджа­пIэхэм тарихъым иурокхэр щя­зыгъэхьырэ кIэлэегъаджэхэм лекциехэм къащыфеджэ. Хъоршэрыгъэ хэмылъэу краимрэ Адыгеимрэ зыщыпсэурэ чIыгум блэкIыгъэ лIэшIэгъухэм къащыхъугъэхэр Лапинскэм имемуархэр, М. Лоховицкэм ироманэу «Громовой гул», Баграт Шинкубэ итхылъэу «Последний из ушедших» зыфи­Iорэм, нэмыкIхэми шIэныгъэхэр къахихыгъэх. «Кавказ заом илъэхъан пачъыхьэм иофицерхэм ащ фатхыщтыгъэ «докладнойхэм» кавказ чIыгум къихъухьэгъэ тхьамыкIагъор лъэпкъымкIэ кIодыпIэ зэрэхъугъэр хэти ынэгу къыкIигъэуцон ылъэкIыщт», — еIо Виталий.

Черкесхэм къатегущыIэрэ тхыгъэхэм, бэшIагъэу къытырадзэгъэгъэ тхылъхэм роликхэр атырехых. «Исп унэхэр Кавказыр ары зыщыплъэгъущтхэр, мегалитхэри ахэм афэдэу гъэшIэгъоных. Лъэпкъым итарихъ зэрэщытэу гъэшIэгъоны, куу, пшысэм фэд», — еIо Виталий.

Культурэ бай гъэшIэгъон зиIэу, ау ащ икъэбар игъэкIотыгъэу ыкIи шъыпкъагъэ хэлъэу цIыф жъугъэхэм зэрамышIэрэм къыпкъырыкIызэ, ащ нэIуасэ фишIынхэу пшъэрылъ зэрэзыфигъэуцужьыгъэр Виталий иинтервьюхэм къащеIо. Черкесхэм къарыкIуагъэр зэригъэшIэным ар зыфежьагъэр 2010-рэ илъэсыр ары. Къыгъотырэ къэ­бархэмрэ шIэныгъэхэмрэкIэ цIыфхэм адэгуащэ. Бэ къыфа­тхэрэр, адыгэхэри ахэм ахэтых, краеведением зэрэпыхьагъэмкIэ къызэрэфэразэхэр къыраIо. Пшъырэп, лъэпкъ Iофыгъохэм зыщатегущыIэхэрэ зэхахьэхэм ахэлажьэ, къащэгущыIэ. Тарихъ мэхьанэ зиIэ чIыпIэхэр къеп­лъыхьэх, зэрегъашIэх, сурэтхэр, видеороликхэр атырехых. Адыгеим ыкIи Краснодар краим къащачIатIыкIыгъэ пкъыгъо гъэ­шIэгъонхэр зэрегъэлъэгъух.

Виталий дэгъоу зышIэхэрэр краеведкIэ, экологкIэ, лекторкIэ, этнографкIэ, блогеркIэ, нэ­мыкIкIи еджэх. Ежьым илъэс 33-рэ ыныбжь. Гъэмафэрэ футболкэу зыбгъэ жъогъо 12 те­шIыхьагъэр щыгъэу чIыпIабэмэ ащыплъэгъущт.

Тэри къыддэхъумэ редакцием ар къедгъэблэгъэщт, нахь благъэу нэIуасэ зыфэтшIыщт.

Шъаукъо Аслъангуащ.