Лъэпкъ лIыхъужъныгъэм итхыд

Цуамыкъо Тыркубый итхылъыкIэу «Зов предков» зыфиIорэм ехьылIагъ

Бзэм изехьакIо пэпчъкIэ лIэшIэгъукIэм къыщыдэкIырэ художественнэ текстхэу, зинэ­кIубгъохэм нарт цIэ унаехэр бэу къазыщыхафэхэу зыщы­гъэфедагъэхэм, гур агъэгушIо. ИжъыкIэ лъэпкъыцIэу аусыщты­гъэхэр пшIэным джырэ охътэ ехьыжьагъэмкIэ, лъэпкъым икъы­зэтегъэнэнкIэ мэхьанэ иI. Тхылъым иапэрэ нэкIубгъохэм къащегъэжьагъэу ащ фэдэ зэлъашIэрэ лIыхъужъ екIолIэкIэ-къэтыкIэм удехьыхы. Мы лъэ­ныкъомкIэ Т. Цуамыкъом итхы­лъыкIэ шIуагъэу хэлъым зэу узэлъеубыты.

Романэу «Зов предков» зы­фиIорэр урысыбзэкIэ 2016-рэ илъэсым Мыекъуапэ, Адыгэ республикэ тхылъ тедзапIэм къыщыдэкIыгъ цIэ унаехэр — адыгэ нартхэр ыкIи ахэм ятхьэхэр нэм къыкIэзыгъэ­уцо­хэрэр мыщ щыгъэфедагъэх: Созэрэщ, Саусырыкъу, Тхьа­гъэлыдж, Мэзытхь, Алэдж, Мышъэост, Зезэрахь, ЗекIолI, мыхэм анэмыкIхэри. Адыгэ нартоведением хэт персонажхэр арых къэпIон хъумэ, гущыIэм пае, лъэпкъ мифопоэтикэмкIэ М. Мыжъаемрэ М. Паштымрэ яакадемическэ IофшIэ­гъэшхоу «Энциклопедия адыгской мифологии» (Черкесск —Налщык — Мыекъуапэ, 2012) зыфиIорэм хэт персонажхэм ащыщхэр Цуамыкъом итхылъ бэрэ къыхэфэх, ау энциклопедием инэкIубгъохэу къызыхэхыгъэхэр авторым ыгъэунэфыгъэх: Созэрэщ (260), Ахьын (79), Мэзытхь (209), Алэдж (68), Имыс (170), Саусырыкъу (261), нэмыкIхэри.

Хъугъэ-шIэгъэ гъэнэфагъэхэр ясюжеткIи, мотивациемкIи адыгэ фольклор мифопоэтикэм пэблагъэх. Эпосэу «Нартхэм» игъэпсыкIэ-зэхэтыкIэ ыкIи пер­сонажхэр ащ зэрэщыIоры­шIэ­хэрэр къяшIэкIыгъэ щыIэкIэ-псэукIэм къегъэпсых. Хъурэ-шIэрэм дэIорышIэх геройхэм язекIокIэ-шIыкIэхэри, лъэпкъ нэшанэр яшъхьэтеIулIэжьэу. ТхылъыкIэм игъэпсыкIэ пшысэхэр, таурыхъхэр, тхыдэжъхэр гум къыгъэкIэу авторым гупшысэр ащызэрипхыгъ, нарт­хэм нысэр къызэращэрэр, нэчыхьэр зэратхырэр, шэкIоныр зэрэзэхащэрэр, пыим зэребэнхэу зэрэпэшIуекIохэрэр къы­щыригъэлъэгъукIыгъэх. ЩыIэ­ныгъэ нэшэнэ-шапхъэхэу эпосым хэлъхэу тхылъым хи­гъэхьагъэхэм якъызэIухынкIэ авторым анахь фэIэрыфэгъур ежь ишIошI ахэмкIэ къыIоныр ары. Героим ыкIи ащ изе­кIуакIэ, хъурэ-шIэрэмкIэ анахь уасэ зэритырэр, ежь иеплъыкI, ащкIэ гупшысэ зэфэхьысыжьыр ары. КъыIуатэрэмкIэ е къыт­хыхьэрэмкIэ, ежь ащ уасэу ритырэр къеIо.

ГущыIэм пае: Абатхэм яунэ­гъо щыIакIэ ехьылIэгъэ пычы­гъом герой-тхыдэIуатэу Имыс игущыIэхэмкIэ, икIыхьапIэкIэ зэпищызэ ящыIакIэ бэ къы­риIуалIэрэр: «СырикIас анахь щынагъоу ыкIи бгъэхъужьынэу щымыт шъугъо узым зэлъи­штагъ: джащыгъум ащ къыгу­рыIуагъ, зиххэм къахэкIыгъэ Абатхэм ябаигъэ ныбжьи кIэ­хьан зэримылъэкIыщтыр, ахэм якъэлэсэрайхэм, тхьа­лъэIу­пIэ­хэм, къухьэхэм, IэкIыб къэралхэм къаращырэ хьапщыпхэм афэдэхэр ныбжьи зэримыгъотыщтхэр. Къызэра­Iуа­тэрэмкIэ, ышнахьыкIэу Шъырыт акъылышхуи, цIыфыгъи хэ­лъыгъ, цIыфхэми псынкIэу за­ригъэкIун ылъэкIыщтыгъ» (н. 348), мыхэм анэмыкIхэри.

Я III-рэ шъхьэм героим ичаныгъэ икъэгущыIакIэкIэ щы­зэхапшIэу, ежь авторыр персонажым нахь зэрэкIэры­кIо­тырэр, ащкIэ ахэм гупшысэкIэ амалхэр зэраригъэгъотырэр къэлъагъо.

Ау мы чIыпIэхэм къахэфэх ежь авторым ишIошI-еплъыкIэ хъурэ-шIэрэхэу къызытегущы­Iэхэрэм япхыгъэхэу. Сюжетыр зэращыкIэщыгъэм зэпычыпIэхэр зыщыфэхъухэрэми уарехьылIэ, а зэкIэми тхакIом тIэкIу упегъэ­­-уцужьы произведением «тарихъ романкIэ» зэреджагъэм. Зы сюжет гъэпсыгъэ кIапсэ зэкIэ произведением зэрэпхырымыщыгъэм къыхэкIэу, мы художественнэ тхыгъэм мифо-эссе (тхыдэ-сурэткIэ) уеджэныгъэр нахь тэрэзыгъэу урегъэгупшысэ. Т.Н. Цуамыкъом научнэ опытэу IэкIэлъым елъытыгъэу, нартхэм ящыIакIэ ехьылIа­гъэ­хэр, хъугъэ-шIагъэхэу зыцIэ къыриIохэрэр зыщыIагъэхэр зэкIэлъыкIоу, документальнэу ыкIи ахэм ялъытыгъэу тхакIом изэхашIэхэр нахь къоушъэфагъэ художественнэ тхыгъэм щэхъух. ШIулъэгъу хъугъэ-шIагъэхэри гу алъымытапэу, къыхэмыщыпэу щытых. Нартхэм шъуз къызэращэрэр ыкIи яшIулъэгъу зэ­фыщытыкIэхэр зырыз дэд къызэрэхафэхэрэр. Нахь игъэкIо­тыгъэу зы чIыпIэ ар къыщытыгъ. Зезэрахьэ пшъашъэм зэрэдэгущыIэрэр. Произведением хэт персонажыбэм ащыщэу анахь игъэкIотыгъэу иIэ­шIагъэкIи, игулъытэкIи, нартхэм уасэу ратырэмкIи щысэ­техыпIэу къыгъэлъагъорэр гъу­кIэу Лъэпшъ, IэпэIасэу, гъу­чIым, мыжъом зыфаер ахи­шIыкIын ылъэкIэу. Ащ фэдэ чIыпIэхэр мызэу, мытIоу къахэфэх нарт тхыгъэ зэфэшъхьафыбэу щыIэхэми. Ежь произведением итекст зэрэгъэпсыгъэми гу зылъыуегъатэ. Гу­щыIапэм къызэIуехы, ар Iахьи­щэу гощыгъэ: апэрэр — «Щедрость богов», ятIонэрэр —«Посланники моря», ящэнэрэр — «В зоне риска». Iахь пэпчъ нахь шъхьэ жъгъэйхэр зиIэ параграфхэу зэтеутыжьыгъ. Гу­щыIэм пае: а I-рэ шъхьэм ипараграфхэр: 1. Потомки Созереша (Созэрэщ къытекIыгъэхэр); 2. Дары Тхаголеджа (Тхьагъэ­лыдж итынхэр); 3. После бури. (Фыртынэ ужым), Род Нартоковых (Нартэкъохэм ялIакъу); Апэрэ шъхьэр нартхэм ящыIэ­кIэ, яунагъо зыфэдэр, ялъфы­гъэхэр къыIуатэхэу, ахэм зэфы­щытыкIэ-зэпхыныгъэхэу тхьэхэм адыряIэхэр, ащ фэдэ щыIэ­кIэ зэпхыныгъэхэм алъапсэр ыкIи къакIэкIырэр къыщыгъэлъэ­гъуа­гъэх. Гупшысэ инэу цIы­фым икъэхъукIэ епхыгъэри ыкIи а зэкIэми язэфэхьысыжьэу «Бог не в силе, а в правде» зы­­фиIорэр ащыкIэгъэтхъыгъ. Анахь гупшысэ кIэкI цIыкIури ежь-ежьырныгъэ, кIуачIэ хэлъэу гъэпсыгъэ. ЯтIонэрэ Iа­хьым адыгэм ихэшыпыкIыгъэ цIыфхэм яполитикэ ыкIи дин зэхэсыгъо­хэр, ахэр джырэ Къэбэртаем ит къалэу Нарт-къалэ зэрэ­щыкIохэрэр къыщегъэ­лъагъо.

Нарт-къалэ щыIэгъэ зэIу­кIэ­гъур; Динлэжьхэм ялъэуж; Шапсыгъэхэм япIур; Тыгъэм игъэхъун; Мамрыкъо Алэдж ишыпкъэхэр; ТхьалъэIупIэм фэкIорэ гъогу зыфиIохэ­рэмкIэ къэбарыр зэпыгъэщагъ. ЯтIо­нэрэ параграфыр Кавказым ишъолъыр диныр зэфэдэкIэ зэрэщарагъэштагъэм, зэрэща­гъэуцугъэм ехьылIагъ. Тхьэ­шIошъхъуныгъэр зыфэдэр, ар цIыфыгум зэрэлъыIэсырэм фэдэ къабзэу кIуачIэ иIэу зэрэщытыр, адыгэхэм ядунэееплъыкIэ чIыпIэу диным щиубытыгъэр, а зэкIэми ялъытыгъэу, къя­хъу­лIэрэр ыкIи а зэкIэ зэращэчырэр авторым къетхы. Анахьэу шапсыгъэхэр нахь зэикI­хэу, зэкъотхэу, япIур игъэ­псыкIэ-шIыкIэ, иакъыл-гулъытэ къегъэлъагъох. Джащ фэдэу чаныгъэ, псэемыблэжьны-гъэ зыхэлъ IофышIэшхоу, гуп­шысэкIо емызэщыжьэу къэтыгъ Мамрыкъо Алэдж иобраз. Зэ-кIэ цIыфым ышъхьэ епхыгъэ пстэумкIэ — ищыIэныгъэкIэ (икъэхъукIэкIэ) е хьадэгъумкIэ гупшысэ зэпымычыжьхэр зэтеусэягъэхэу къегъэчъых. Нэ­мыкI героим Алэдж мыщ фэдэ уасэ къыреты: «Старик мудр в своих рассуждениях, пожалуй, не уступает нашему Сократу или Софоклу». Основа его мудрости — житейский опыт и наследие предков, помноженное на прожитые им годы». Джащ фэдэу бэ тхылъым иIахь пэпчъкIэ къэпIон плъэкIыщтыр. Я III-рэ шъхьэм цIыфымрэ къешIэкIыгъэ дунаимрэ язэпхыныгъэхэр щыкIэгъэтхъыгъэх. Тхылъым къыIуатэрэр, хэлъ гъэпсыкIэр, ыужкIэ зынэсырэр къыпфэнафэ, лъэпкъым игъэшIэ гъогу исурэтышхо нэкIубгъо инэу нэм къыкIегъэуцо, непэрэ щыIэкIэ-псэукIэм ыкIи тапэкIэ къэтым гупшысэкIэ уафещэ. Авторым лъэпкъым итхыдэ нэкIубгъо зызэрэфигъэ­загъэм, фызэшIокIыгъэу, къы­IэкIэкIыгъэр уасэ иIэу зэрэщытым лъытэныгъэ-шъхьэкIафэ фыуегъэшIы.

ХъуакIо Фатим.

Филологие шIэныгъэхэмкIэ доктор, профессор.