Лъэпкъ лэжьыгъэм иугъоякIу

КъэсэшIэжьы, илъэс 40 фэдизкIэ узэкIэIэбэжьмэ Шъхьаплъэкъо ГъучIыпсэ нэIуасэ сыфэхъугъагъ. Институтыр къэсыухыгъэу, Адыгэ театрэм къэзгъэзэжьыгъэу щытыгъ. Лъэпкъ культурэм ыпсэ етыгъэу фэлэжьэрэ цIыфхэм нэIуасэ зафэсшIынышъ, адыгэ лъэпкъ творчествэр нахь куоу зэзгъэшIэн сIоу сегупшысэщтыгъ. Ащ фэдэ гугъэхэм народнэ творчествэм дэлэжьэрэ хэку Унэм сыкъащагъ. Унэр мыинэу сапашъхьэ къиуцуагъэти, «Мыщ нахь зимыинэгъэ «Унэм» сыд щагъэхъэшъуна?» зыфэпIощт гупшысэхэр сыгу къихьагъэх. Ауми, сыкъэсыгъах, сычIэхьэ… Сыд шIагъуа?! Пщынэ макъэ къэIу: зал цIыкIу пIоми, ныбжьыкIэхэр къыщэшъох. Зы кабинет горэми орэдыр къеIукIы. КIэкIэу къэпIон хъумэ, «Унэ цIыкIум» Iофышхо щызэрахьэ, щыIэныгъэр щэжъоты.

Зызгъэчэрэзэу сыщытзэ, зэхэсэхы сакIыбкIэ: «Сыд, нахьыкI, зыгорэм уегъэгумэкIа?». СыкъызэплъэкIымэ, «нахьыкI» къысэзыIорэр итеплъэкIэ сэщ нахьыжъ пIонэуи щытэп, нэгу хъурэе шъхьац сырыф, папкэ куплъ ыIыгъ.

«Папкэ ыIыгъымэ, тхьаматэн фай» — сыгукIэ зэсэIожьы, «шъхьаем, мор зикIэлагъэр тхьамэтэна?». «СегъэгумэкIы» сIоми, тэрэзэп, гумэкI цIыкIу горэ сиI. Мы Унэм итхьаматэ сыIукIэ сшIоигъуагъ», — сэIо. «Адэ армэ, некIо», — еIошъ, кабинет горэм сычIещэ. «Сэ сцIэр ГъучIыпс, сэры мы Унэм итхьаматэр… КъэтIыс», — еIо. Апэ сшIогъэшIэгъонэу хэзгъэунэфыкIыгъэр (нэмыкI горэм ащ мэхьанэ римытынкIи мэхъу, ау…) ишэн-зекIуакI. «Ухэт, сыд узыфаер?» ымыIоу, сэ сэтIысыфэ къысажи, пэшIорыгъэшъэу ыцIэ къысиIуи, етIанэ сцIэ къыкIэупчIагъ, ежь иIэнэтIэ тIысыпIэ имытIысхьэу, сапашъхьэ къитIысхьагъ.

«Адыгэ шэн-хэбзэ шъыпкъэкIэ къыздекIокIы» — зэсэIожьы. Ары… Адыгагъэр зепхьаныр къинэп, ау осэшхо иI. «Къинэп» сэIо шъхьае, къин зыбгъэадыгэнэу ыуж уихьэмэ, ау IэшIэх адыгэгу пкIоцIылъэу, адыгагъэр уянэ къыбдилъфыгъэу щытмэ. Джащ фэдашъокIэ сызэригъэплъыгъ ГъучIыпсэ апэу зэрэслъэгъоу. ИлъэсипшI пчъагъэу тызызэнэIуасэм апэрэ еплъыкIэу фэсшIыгъэмкIэ сыкIигъэгъожьыгъэу къэсшIэжьырэп…

…Пыздзэжьын сигущыIэ. «Сэ сцIэр мары, театрэм сыщэлажьэ. Тиадыгэ къуаджэхэр къэшъокIухьэх, культурэм иунэхэм IэпыIэгъу шъуафэхъу. ЗыгорэкIэ, шъусымыгъэохъущтымэ, сыздашъущэзэ шъушIымэ, сигопэн. Лъэпкъ культурэм шIэныгъэ тIэкIоу фысиIэм хигъэхъон сшIошIы», — сэIо.

«Сигуапэ», — еIо. «Тыбгъэохъунэп, IэпыIэгъу укъытфэхъун нахь». Джаущтэу Шъхьаплъэкъо ГъучIыпсэ нэIуасэ сыфэхъугъ. Къуаджэхэр къызэдэткIухьэхэу, культурэм иунэхэм Iоф ащызышIэхэрэм IэпыIэгъу тафэхъоу, семинархэр редгъэкIокIхэу едгъэжьагъ. Хьау, «едгъэжьагъ» сIомэ, сыхэукъо. ГъучIыпсэ иIофышIэхэм а Iофхэр бэшIагъэу икъу фэдизэу агъэцакIэщтыгъэх. Тэрэзэу пIон хъумэ, езыгъэжьагъэр сэры.

Репертуарым икъыхэхын, ар темэ зэфэшъхьафхэмкIэ гъэшIэгъон шIыгъэныр пшъэрылъышхоу тиIэмэ ащыщыгъ. Ащ фэшI народнэ театрэхэм, ахэм якружокхэм апай едзыгъуабэ ыкIи зы едзыгъо хъухэрэ пьесэхэр ядгъэтхынхэм фэшI тхакIохэм язэнэкъокъухэр зэхатщэщтыгъэх. Бэрэ къыхэкIыщтыгъ мэфэ заули къуаджэмэ тадэсэу, машини тимыIэу «попутнэкIэ» къэткIухьэу, зынэшIу къытщыфэрэ цIыф е тхьаматэ горэм гъунэгъу чылэм тынигъэсэу. АщкIэ зишIогъэшхо къакIощтыгъэр сыд чылэ тыдэхьагъэми, къыщалъфыгъэм фэдэу къоджэдэсхэр ГъучIыпсэ къызэрэпэгъокIыщтыгъэхэр ары. Ар пкIыгъумэ мэлакIи улIэщтыгъэп, пIэшъхьагъи ущыкIэщтыгъэп. ЗгъэшIагъоу, джыри сигуапэу хэслъэгъуагъ ГъучIыпсэ зы нэшанэ. ИцIыфыгъэ-адыгагъэ дыкIыгъужьэу, шIэныгъэ кууи иIэу къэлъэгъуагъ. Ижъырэ адыгэ лъэпкъ культурэм, тарихъым уехъопсэнэу хэшIыкIышхо афыриIэу, бзэ бай Iулъэу къычIэкIыгъ. Сценарие тхыными, репетицие шIыными ГъучIыпсэ зэрафэсэнаущыр слъэгъугъэ.

ЦIыф жъугъэр епщэжьэнышъ, ахэр цIыф лъэпкъ зэфэшъхьафхэу, зым пстэури епщэлIэныр IэшIэхэп, ау ГъучIыпсэ а сэнаущыгъэр хэлъ. ШIэгъэн фаем гъэшIэгъон умэхъ кIуачIэ хилъхьэщтыгъ. Сыд хъугъэми, ымакъэ мыIэтыгъэу, «Iушъаб» зэраIоу, щэIагъэ хэлъэу цIыфмэ зафигъазэщтыгъэ. СэркIэ ащ фэдэ шэн-зекIуакIэр щысэтехыпIэ сфэхъугъ, гъэсэныгъи шIэныгъи хэсхыгъ.

Культурэм иунэхэм Iоф ащызышIэщтхэ цIыфмэ ягъэхьазырын охътэ кIэкIым зэшIуихын елъэкIы. Ащ пае курсхэр къызэIуихыхэу регъажьэ.

КIэлэегъэджэ шIагъохэр ГъучIыпсэ зэриугъоилIэгъагъэх. Ахэр балетмейстерхэу Бэшкэкъо Мэсхьуд, Николай Игнатенкэр, режиссёрэу Шэуджэн Мэджыд, композиторэу Сихъу Рэмэзан, сурэтышIэ зэшъхьэгъусэхэу Шведовхэр, Покутний Михаил, сэри драматическэ отделением щезгъаджэщтыгъэх. МакIэп ахэм агъэсагъэхэ къэшъуакIохэу культурэм икъоджэ унэхэм аIутыгъэри, Къэралыгъо ансамблэм къэшъокIо Iазэу хэтыгъэри.

Курсхэм анэмыкIэу балетнэ студие хэку гимназием къыщызэIуахыгъагъ. Ащ Къэралыгъо ансамблэм Iоф зышIэщтхэ къэшъуакIохэр хэхыгъэу щагъэхьазырыщтыгъэх. Ансамблэм Iоф щызышIэнхэу пхырымыкIыгъэхэр культурэм иунэхэм Iоф ащашIэщтыгъэ. Ансамблэм фагъэхьазырыщтхэ сабыймэ якъыхэхын псынкIэгъуагъэп. КъэшъокIо дэгъу зыхэпшIыкIыщт сабыйхэр янэ-ятэмэ къатIупщыжьыщтыгъэхэп. Артист сэнэхьатыр адыгэмэ агъэлъапIэу джыри а лъэхъанми щытыгъэп, осэ икъу фашIыщтыгъэп. «Къашъоу, шъуеу хэтыкIэ унагъо ащ ышIэщтэп» аIощтыгъ.

Курсхэр къэзыухыгъэмэ къахэкIыгъэх Адыгеим инароднэ, Урысыем, Адыгеим язаслуженнэ артистхэри, культурэмкIэ министри, Адыгэ театрэм ихудожественнэ пащи.

Мы зигугъу къэсшIыгъэ зэманыр зытефэгъагъэр Совет хабзэр къызыдахыгъэр илъэс 60 зыщыхъущтыгъэр ары. Ащ фэгъэхьыгъэу Iофтхьэбзэ гъэшIэгъонхэр игъэкIотыгъэу зэхащэщтыгъэх. Анахь Iофыгъошхохэм ащыщыгъ Всесоюзнэ фестивалэу зэхащэгъагъэр.

А лъэхъаным щэджэгъо ужым Мыекъуапэ тыдэкIыти, Псэйтыку ифольклор ансамблэ Iоф къыдатшIэти, пчэдыжьым Мыекъопэ IофшIапIэм занкIэу текIолIэжьыщтыгъэ. КъаIо о кIуачIэ ащ къыздихыщтыгъэр. Джаущтэу ГъучIыпсэ сыготэу, сигъэсэпэтхыдэшIэу илъэсхэр итхыгъэх. Культурэм и Тэхъутэмыкъое район Унэ щыдгъэхьазырыгъэ агитбригадэм фестивалым апэрэ чIыпIэр къыщихьыгъ, дышъэ медальхэри къафагъэшъошагъэх.

Мыекъуапэ, Краснодар, Новороссийскэ, Пятигорскэ, Шъачэ ясценэхэм къащатыгъэхэ къэгъэлъэгъонхэм цIыф мин пчъагъэ аумэхъыгъ. Зэфэхьысыжь къэгъэлъэгъонэу Кремлым исценэ щырекIокIыгъэм адыгэ орэд макъэри щыжъынчыгъ. Всесоюзнэ фестивалым Адыгэ хэкум дышъэ бгъэхэлъхьи 118-рэ къыщихьыгъ. Зэфэхьысыжь зэнэкъокъоу Шъачэ щырекIокIыгъэм ГъучIыпсэ исценариекIэ зэхэгъэуцогъэ къэгъэлъэгъоныр жюрим теубытагъэ хэлъэу хигъэунэфыкIыгъ, ащ фэшI ГъучIыпсэ «Лауреат» щытхъуцIэр къыфагъэшъошагъ.

Сэ сызэреплъырэмкIэ, а Iофышхом ишъхьал къэзымыгъэуцоу, зэхэщэкIо кIуачIэ фэхъугъэр Шъхьаплъэкъо ГъучIыпс. ГъучIыпсэ зэшIуихыгъэхэ лъэпкъ Iофыгъомэ зыкIэ ащыщ лъэпкъ IорIуатэмэ яугъоижьын кIэщакIо зэрэфэхъугъагъэр. Адыгэ научнэ-ушэтэкIо институтым, краеведческэ музеим, культурэмкIэ хэку методкабинетым, народнэ творчествэм и Унэ яIофышIэхэр хэлажьэхэу научнэ экспедициехэр зэхищэу регъажьэ. «Цыгъор гъуанэм имыкIышъу зэхъум къэбжъые ыкIэ пишIагъ» зыфаIорэм уфэд. Хэта о научнэ-ушэтэкIо институтым ычIыпIэ уиуцонэу Iизын къыозытыгъэр?» къезыIон Iэшъхьэтетхэри къыхэкIыгъэх. Ау ГъучIыпсэ къыкъоуцогъэгъэ купым икъу фэдизэу къыгурыIощтыгъэ Iофэу ашIэрэм ишIуагъэ. Купым хэтыгъэх шIэныгъэлэжьхэу Хъут Щамсэдинэ, Унэрэкъо Мирэ, Унэрэкъо Рае, усакIоу, тхакIоу, драматургэу Къуекъо Налбый, композиторэу Сихъу Рэмэзанэ, народнэ творчествэм ихэку Унэ иIофышIэхэу Унэрэкъо Долэт, Мэрэтыкъо Батырбый, купым изэхэщакIоу Шъхьаплъэкъо ГъучIыпсэ. А Iофым сэри ГъучIыпсэ сыфигъэбли, тимашинитIу зы машинэ ахэтшIыкIи, заулэрэ экспедицие тызэдэкIуагъ. Къэзанэ ФатIимэт (НэхъуатIэ) мэфиплIэ Iоф зыдэтэшIэм, ащ Iотэгъэ мылъкоу къыкIэрытхыгъэр джы къызнэсыгъэм къэсэшIэжьы, ныо шъхьацыф нэшхъонтIэ Iуш од цIыкIури сынэгу кIэт.

Анахь осэшхо иIэу ГъучIыпсэ ышIагъэмэ ащыщыр 1979 — 1980-рэ илъэсхэм лъэпкъым ипрофессиональнэ ыкIи самодеятельнэ искусствэ илъэгапIэхэр пластинкэм тетхагъэу тарихъым къызэрэфигъэнагъэр ары. Андзэрэкъо Чеслав, Шъэожъ Розэ, Тхьабысымэ Умарэ, Даутэ Сарэ, Жэнэ Нэфсэт, Лъэцэрыкъо Кимэ, Темзэкъо Алый, КIыкI Аслъанбэч, Тазэ Лъэустэнбый, Мэрэтыкъо Аслъан, Шэуджэнхьэблэ фольклорнэ ансамблэр, нэмыкIхэри атхыгъэх. Ахэм ясэнаущыгъэ закъоп, къаIохэрэ ыкIи къырагъаIохэрэ орэдхэри, мэкъамэхэри тарихъ мылъку хъугъэх.

Таущтэу игугъу къэсымышIын слъэкIына фольклорнэ мэфэкIхэр зэхищэнэу, ригъэкIокIынэу зэрэхъугъэм. Мы мэфэкIхэм зэрэхэкоу аумэхъыгъагъ. Адыгэ джэгухэр игъэкIотыгъэу хэтхэу Мыекъуапэ а мэфэкIым изэфэхьысыжь къэгъэлъэгъонхэр зэрэщыкIогъагъэхэр нахьыжъхэм къашIэжьы. Гухэлъэу фыриIэгъаби къыдэхъугъ, Москва щысэтехыпIэуи ыштагъ. ГъучIыпсэ зэхигъэуцогъэ сценариемкIэ Бэшкэкъо Мэсхьудэрэ ежьыррэ зэфэхьысыжь фольклорнэ мэфэкIыр агъэхьазырыгъ, рагъэкIокIыгъ.

Джа IофшIэнышхор зэришIэзэ, Шъхьаплъэкъом аспирантурэр Тбилиси къыщиухыгъ. Институтэу Шота Руставели ыцIэ зыхьырэм 1988-рэ илъэсым идиссертацие къыщигъэшъыпкъэжьыгъ. Ащ ыуж илъэситIо джыри мы научнэ Гупчэм Iоф щишIагъ, 1990-рэ илъэсым Адыгэ научнэ-ушэтэкIо институтым зыкъигъэзэжьыгъ. IофшIапIэр зэблихъугъэми, IофшIакIэр зэблэзыхъун цIыфэп ГъучIыпсэ. Директорым игуадзэу Iоф ешIэ. ЛитературэмкIэ отделыр гочыгъэ мэхъу, фольклор отделыкIэу ащ къыхэкIыгъэм пащэ фашIы. Отделыбэ зыхэлэжьэрэ научнэ экспедициехэр зэхещэх. ХыIушъо Шапсыгъэм щегъэжьагъэу Урысыем адыгэ тIысыпIэхэу иIэхэм ащэугъуаех. Тыркуем мазэрэ Iоф къыщызышIэгъэ экспедицием ипэщагъ, лъэпкъым игушъхьэлэжьыгъэ кIэн къаугъоижьыгъ. Тхылъ тедзэпIэ отделым пащэ зыфашIым, ар ылъэ пытэу тыригъэуцуагъ, игъом тхылъхэр къыдигъэкIыщтыгъэх, щэфакIомэ аIэкIигъахьэщтыгъэх. Мыщэгъэ тхылъхэр хыIушъо Шапсыгъэм ичылэмэ пкIэ хэмылъэу аIэкIигъахьэщтыгъэх. ЛитературэмкIэ отделым кIыгъоу научнэ статьяхэр къыздэхьэрэ сборникэу «Проблемы литературы и фольклора» къыдигъэкIынэу регъажьэ.

ГъучIыпсэ къызщыхъугъэ къуаджэу ПчыхьалIыкъуае дэт еджапIэм ия 9-рэ класс къыухыгъэу Мыекъопэ музыкальнэ училищым чIэхьэ. ХабзэмкIэ пштэнэу щытыгъэп музыкэм фэгъэхьыгъэу ублэпIэ гъэсэныгъэ зимыIэр, ау комиссиер блэкIын ылъэкIыгъэп. Шъэожъыем сэнаущыгъэшхо зэрэхэлъыр, адыгэ лъэпкъ орэдыжъхэр дэгъоу къызэриIохэрэр, иартистизмагъэ фэшI амыштэн алъэкIыгъэп. Шъэожъые цIыкIоу музыкальнэ грамотэм хэшIыкI фызимыIэу пианинэр зыфэдэр зымышIэрэм, сыдэущтэу зишIын фэягъа? Сэ сишIошIыкIэ, ыгу кIодын фэягъ. Е щынэнышъ, къуаджэм чъэжьын фэягъ. Ау ГъучIыпсэ цIыкIум гушхо кIоцIылъыгъ, аукъодыеу къиным къыгъэщтэнэу щытыгъэп. Зэо машIор кIозэ, зэоуж гъэблэ гъуй-сыеу исабыигъо зыщыкIуагъэр, а зэманэу ыгукIи, ыпсэкIи зыщыпытагъэр джы IэпыIэгъу къыфэхъугъ. Музыкальнэ училищым къыщыфыкъокIыгъэхэ Iофыгъохэр къинхэу пIон плъэкIына?! Ахэр къинхэп, Iофыгъо къодыех ныIэп. Ащ Iоф пылъа? Джары ГъучIыпсэ зэгупшысэщтыгъэр.

Зы щысэ къэсхьы сшIоигъу: училищым щеджэрэр бэу, зызэрэбгъэсэщтхэ Iэмэ-псымэхэр макIэу щытыгъ. Сыда пшIэщтыр? ГъучIыпсэ къегъоты хэкIыпIэ. Илэгъу еджакIомэ къахелъхьэ: «Зырыдгъэсэнэу пианинэу тиIэр зы, тIу ныIэп. Урокхэм ауж пианинэм теозэ тшIымэ дэгъуба?» «Ау бащэ тэхъушъ, пианинэхэр пхъэдз тэжъугъэшIи, чэщым сыхьатыр пшIыкIузым щегъэжьагъэу пчэдыжьым блы охъуфэ сыхьат тIурытIурэ къыхихырэ уахътэм фаер къакIомэ пианинэм зыфигъасэзэ ышIыщт. Къэрэгъулэмэ сэ Iуагъэ адэсшIыгъ, тыкъырихьанэу зы шъхьаныгъупчъэ зэIухыгъэ къытфагъанэзэ ашIыщт». Пхъэдзыр дэгъу, ау ар чэщныкъом къыптефэмэ? Къыптефэмэ, сыд пшIэщт, укIощт чэщыгуми… Адэ къинэу уапэкIэ къикIыщтыр макIа?!

Непэрэ мафэхэм мыпшъыжьэу Адыгэ Хасэм Iоф дешIэ, культурэмкIэ ащ икомитет пэщэныгъэ дызэрехьэ. Искусствэм и Мыекъопэ колледжэу Тхьабысымэ Умарэ ыцIэ зыхьырэм ГъучIыпсэ иIэмыркIэ «ДжэгокIо» сэнэхьатым щыфагъасэх, искусствэхэм яреспубликэ еджапIэу Лъэцэрыкъо Кимэ ыцIэ зыхьырэм инаучнэ консультант.

Совет хабзэм илъэхъани, ащ къыкIэлъыкIогъэ уахътэми ГъучIыпсэ иIофшIагъэхэр щытхъу тынхэмкIэ хагъэунэфыкIыгъэх. Къэралыгъо Советым — Хасэм и Щытхъу тхылъ, ибгъэхалъхьэу «Закон. Пшъэрылъ. ЦIыфыгъ» зыфиIорэр къыфагъэшъошагъ, АР-м культурэмкIэ изаслуженнэ IофышI, бгъэхалъхьэу «Республике Адыгея —25 лет», ащ нэмыкIхэри иIэх.

Джащ фэд, синыбджэгъоу, сищысэтехыпIэу, шэн дахэр, адыгагъэр къызыкIэрысхыгъэу Шъхьаплъэкъо ГъучIыпсэу, Тхьэм псэпытэ ышIыныр.

НЭГЪОЙ Инвер.

Абхъаз Республикэм искусствэхэмкIэ изаслуженнэ IофышIэшху.