Лъэпкъыр щымыIэжьми…

ШIэныгъэлэжьхэу Бырсыр Батырбыйрэ ишъхьэгъусэу Сафиятрэ зэдатхыгъэ «Убых–адыгэ–урыс гущыIалъэр» адыгэ бзэ­шIэныгъэм имызакъоу, дунэе наукэмкIи мэхьанэшхо зиIэ IофшIагъэу хъущт.

Ащ апэрэу адыгабзэкIэ ыкIи урысыбзэкIэ зэдзэкIыгъэ убых текстхэр къыдэхьагъэх. Гущы­Iалъэр зэхэзыгъэуцуагъэхэм агъэфедагъэх тапэкIэ убы­хыбзэм дэлэжьагъэхэу П. Услар, Ю. Мессарош, А. Дирр, Ж. Дю­мезиль, Г. Фогт, М. Къо­мафэм яIофшIагъэхэр.

ГущыIалъэм ипэублэ убыхыбзэм изэгъэшIэн гъогоу къыкIугъэр авторхэм къыщаIотагъ. Ащ абхъаз гущыIэ мин 12 къыдэ­хьагъ, ащ нэмыкIэу зэдзэкIыгъэ текстхэр, гущыIэжъхэр, IорIуа­тэхэр дэтых.

Мы мафэхэм къытIэкIэхьэгъэ тхылъым ехьылIагъэу гущыIэгъу тшIыгъэ филологие шIэныгъэ­хэмкIэ докторэу Бырсыр Ба­тырбый.

— ТизэдэгущыIэгъу, Батырбый, гущыIалъэм итхын шъукъызэрэфэ­кIуа­гъэмкIэ къедгъэ­жьэн.

— ТызэныбжьыкIэм убыххэм афэгъэхьыгъэу тхылъхэр аукъо­дыеу бгъотынхэу щытыгъэп. Ау тиунагъо къыщаIоу хъущтыгъ убыххэр зэрэщыIагъэхэр, ахэм къарыкIуагъэр, къатекIыгъэхэр тичылэ зэрэдэсхэр тятэ къы­Iуатэу къыхэкIыгъ.

ЕтIанэ Тбилиси сыщеджэ зэ­хъум, убыххэм яхьылIагъэу шIэныгъэшхо дгъотынэу хъугъэп. Ау тезыгъэджагъэу Георгий Рогавэ лекцие къытфеджэ зы­хъукIэ адыгабзэм игъусэу убых гущыIэмэ язэхэтыкIэ, макъэмэ ягъэпсыкIэ къытфиIуатэщтыгъ. Убыххэр зыфэдагъэхэр, адыгэ­хэмрэ убыххэмрэ зэфэдэны­гъэу ахэлъхэр ыкIи зэрэзэтекIыхэрэр жэрыIо народнэ творчествэмкIэ материалхэр къэтыугъоихэ зэ­хъум нахь зэхэтхыщтыгъэх.

Тикъуаджэ убых унагъохэр зэрэдэсхэри, Бырсырхэр ахэм зэращыщхэри сшIэщтыгъ. Ащ фэдэу Джарымэхэр, Цурмытхэр, Мэрэтыкъохэм ащыщхэр, На­кIэхэр, Тхыгъохэр, Абрэджхэр, Къэлэшъаохэр ыкIи нэмыкIхэр зэрэубыххэр сшIэ­­щтыгъ.

— А унагъохэр къо­джэдэсхэм къа­хэщхэу е зыхэсхэм захагъэкIуакIэу щы­­тыгъа?

— ЗэкIэми зыхэсхэм ащыщ зашIы­щтыгъ, закъыхэзыгъэщырэр мэкIагъэ. Зэрэ­убыххэр ашIэщтыгъ, ау зыхэс адыгэ лъэпкъым щыщхэу залъытэжьыщтыгъ. ГущыIэм пае, Хьакурынэхьаблэ дэс­хэм «тыабдзах, чы­жьэкIэ тыубых нахь мы­­шIэми» аIощтыгъ.

— Ары, лъэпкъ ма­кIэр бэм зэрэхэкIу­хьэрэм ар ишыхьат. Узы­хэс лъэпкъым щыщ зыпшIыныр нахь гупсэф.

— Сэ сыгукIэ сыабдзахэу егъашIэми къэсхьыгъ, ау тызэрэубыхыр ренэу тшIэ­щтыгъ.
Адыгэхэр зыщыпсэурэ пстэуми убыххэр щыIэх. Ащ фэдэу шапсыгъэхэми, бжъэдыгъухэми убыххэм къахэкIыгъэу ахэсыр бэ. Ахэр ХъуакIох, Хъуадэх, КIуашъэх, Хьашхъуанэкъох, Уджы­хъух, Джарымэх ыкIи нэмыкIых. УаIукIэмэ, «Тэри тыубых» аIо, ау зыхэсхэм ащыщ­хэу залъытэжьы. Арэу щытми, зэрэубыхыр зышIэжьырэр нахь макIэ мэхъу зэпыт, зыхэсхэм ащыщ хъужьыгъэх.

Iофыр зэзгъэшIэнэу сызыпэхьэм къызгурыIуагъ убыххэр тыдэ щыIэхэми къызэрэзэ­рэщэжьыщтыгъэхэр. Чыжьэу къыращыми, ялъэпкъ щыщэу къащэщтыгъ. Ау ащ тетэу зыщытыгъэм илъэси 100 тешIагъ. ЛIэкъо шэнхэри хэбзэ шэнхэри зэхъокIынхэмкIэ ар мэхьанэ зиIэ уахът.

ГущыIалъэм тыпыхьанэу зэ­рэхъугъэм нахь благъэу сыкъе­кIолIэн. 1981-рэ илъэсым Тбилиси щыкIорэ дунэе научнэ конференцие горэм сыхэла­жьэзэ, убыхыбзэр, а лъэпкъым къырыкIуагъэр зэзыгъэшIэрэ шIэныгъэлэжьэу Даниель Трук нэIуасэ сыфэхъугъэти, «Ухэт?» ыIуи къысэупчIыгъ. «Сыадыг» сIуагъэти, «Адыгэр зэтефы­гъэшъ, хэтмэ уащыщ? ыIуи етIа­ни къысэупчIыгъ. «Сыубых» зысэIом, «Адэ а лъэпкъым фэгъэ­хьыгъэу сыд тхылъ уиIэхэр?» ыIуи етIани зыкъысфигъэ-загъ. СиIэ хъатэ зэ­рэщымыIэр есIуа­гъэти, тхылъи 7 убыххэм, ахэм абзэ яхьылIагъэу къысфигъэхьыгъ. Ахэр нэ­мыцыбзэ­кIэ, французыбзэкIэ тхыгъагъэх. Сэ нэмыцы­бзэр сэшIэти, зыфэзгъэзагъ, сишъхьэгъусэ французыбзэр исэнэхьатти, ащ а бзэмкIэ тхыгъэхэр зэридзэкIыгъэх.

Илъэс 37-рэ фэдизкIэ узэкIэIэбэжьмэ, ащ тетэу тхы­лъым тыдэлэжьэнэу едгъэжьагъ, цIыкIу-цIыкIоу гущыIа­лъэм Iоф дэтшIагъ, ащ игъусэу убыхыбзэм играмматики зэхэдгъэуцуагъ. Непэрэ шIэныгъэм тегъэпсыхьагъэу убы­хыбзэр зэхэтфыныр типшъэрылъыгъ.

Аужырэ убыхэу илъэс заулэкIэ узэкIэIэбэжьмэ дунаим ехыжьыгъэ Эсенч Тевфик.

Гущы­Iалъэм тыдэлажьэ зэ­хъум, сэркIэ бэ къэнэфагъэр. Адыгэ лъэпкъыр ылъэ теуцоным иIоф убыххэм чIы­пIэшхо щау­быты. СшIогъэшIэгъоныр непэ бжъэ­дыгъу куры­псэу е абдзэхэ шъыпкъэу зызы­лъытэжьхэрэр убыххэу къэ­на­фэхэу бэрэ къызэрэхэкIырэр ары. Адыгэ лъэпкъхэр зэхэпхъагъэхэу къуаджэ­хэм зэрадэсхэм лъа­псэу иIэхэри на­фэ къэхъугъэх. 1641-рэ илъэсым адыгэмэ къахэхьэгъэ тыркоу Эвлия Челеби къегъэнафэ бжъэ­дыгъухэр къушъхьэм къехыхэ зэхъум гъогу зэфэшъхьафхэмкIэ къызэрэкIуагъэхэр. Зыхэр хы­IушъомкIэ, адрэхэр абдзахэмэ къахэкIыхэзэ къехыгъэх. Ащ ишыхьат ХъымыщкIэий. Ар къэ­бар кIыхь ыкIи гъэшIэгъоны.

— Убыххэм къафэдгъэзэжьын. А лъэпкъыр ыбзэ­кIэ хэта нахь зыпэблагъэр? Адыгабзэр ара, абхъазыбзэр ара?

— Iо зыхэмылъыр — зы лъэныкъо горэхэмкIэ адыгабзэм пэблагъ, нэмыкI лъэны­къохэмкIэ абхъазыбзэм екIуалIэ. Бзищыри зэзыпхырэ горэхэр щыIэх. Ау убыхыбзэм ежь иеу бзэ гъэпсыкIэ иIэу, ежь шъхьаф шъып­къэу щытыгъ. Арышъ, бзэ­хэм атегущыIэхэ зыхъукIэ агъэфедэрэ къэIуакIэу «абхъаз-адыгэбзэ купым» ычIыпIэкIэ «абхъаз-адыгэ-убы­хыбзэ купыр» пIоныр нахь тэрэз.

Тыбзэхэм къарыкIуагъэр зэгъэшIэгъэнымкIэ, къэгъэнэфэгъэнымкIэ непэ къиныгъуабэ шIэныгъэлэжьхэм апэ къекIы. АщкIэ мы тхылъым дэт гущы­Iалъэри грамматикэри IэубытыпIэ пшIынхэ плъэкIыщт.

Адыгэ цIыф зитарихъ зышIогъэшIэгъонэу Баграт Шинкубэ итхъылъэу «Последний из ушедших» зыфиIорэм емыджагъэу, абхъаз лъэпкъэу Кавказым икIыжьи кIодыжьыгъэм зыгу ымыгъэузыгъэ непэ къэбгъотынэу къысшIошIырэп. Адыгэ наукэм джы а лъэпкъым ыбзэ фэгъэхьыгъэу IофшIэгъэшхо къыхэхьагъ. Ар, ыпшъэкIэ къызэрэщытIуагъэу, адыгэ тари­хъымкIи наукэмкIи мэхьанэшхо зиIэ IофшIагъэу зэрэхъущтым тицыхьэ телъ.

Сихъу Гощнагъу.