Лъэпкъыр зэрыгушхорэ тхакIу

Адыгэ прозэм лъапсэ фэзышIыгъэу, лъэпкъым икультурэ игъэпсэкIошхоу КIэрэщэ Тембот Iофтхьэбзабэм якъежьапIэщтыгъ. Автоном хэкукIэр хэхъоныгъэхэр ышIызэ ыпэкIэ лъызыгъэкIуатэхэрэм КIэращэр апэ итыгъ.

Апэрэ гъэзетым, апэрэ шIэныгъэ-ушэтэкIо институтым, Лъэпкъ музеим, тхылъ тедзапIэм, тхакIохэм я Союз язэхэщэн, апэрэ фольклор экспедициехэм, адыгэ тхыбзэр латинницэм техьаным — а зэпстэуми КIэращэр ахэлэжьэгъэ къодыеп, ахэм язэхэщэкIуагъ, ягъэпсэкIуагъ. А зэпстэуми Тембот ыцIэ акIэрыпхын умылъэкIынэу япхыгъ. Ары адыгэ культурэм игъэпсэкIо чаныгъэу озыгъаIорэр.

ИкIыгъэ мазэм и 16-м КIэрэщэ Тембот къызыхъугъэр илъэси 115-рэ хъугъэ. А хъугъэ-шIагъэм фэгъэхьыгъэ Iофтхьабзэхэр Адыгеим имызакъоу, адырэ республикэхэми ащызэхащагъэх. Ахэм ащыщ гуманитар ушэтынхэм апылъ республикэ институтэу КIэрэщэ Тембот ыцIэ зыхьырэм Iэнэ хъураеу мы мафэхэм щыкIуагъэр. Ар институтым литературэмкIэ иотдел иIофышIэхэм агъэхьазырыгъ. Iофтхьабзэр зэрищагъ институтым иученэ секретарэу Тэу Нуриет.

«КIэрэщэ Тембот адыгэмэ ялъэпкъ культурэ ибайныгъ» — джары Iофтхьабзэм цIэу иIагъэр. Ащ хэлэжьагъ АР-м гъэсэныгъэмрэ шIэныгъэмрэкIэ иминистрэ игуадзэу Къэрэтэбэнэ Мыхьамодэ, Адыгэ къэралыгъо университетым ишIэныгъэлэжьхэр ыкIи лъэпкъ факультетым иIофышIэхэр.

Iофтхьабзэр пэублэ гущыIэкIэ къызэIуихыгъ институтым ипащэу ЛIыIужъу Адам. КIэрэщэ Тембот иIофшIагъэхэр художественнэ кIэн баеу адыгэ литературэм къызэрэхэнагъэхэм нэмыкIэу, адыгэ наукэмкIи, лъэпкъ культурэмкIи шIэныгъэ къэкIопIэшхоу зэрэщытхэр къыхигъэщыгъ. Адыгэ культурэм хэхъоныгъэ ышIынымкIэ Тембот ежь ышъхьэкIэ Iофышхо зэришIагъэр къыIуагъ.

— ТхакIоу КIэрэщэ Тембот зэрэщыIэр сыныбжьыкIэу къызгурыIуагъ, — къыIуагъ ЛIыIужъум. — Итхылъхэм ащыщхэм сяджагъ, зэкIэри дэгъу дэдэу къызгурыIощтыгъ сIомэ сыхэукъон, ау сыныбжь нахь зыхэхъом, лъэпкъыр зыфэдэр пшIэ пшIоигъомэ, ащ фэгъэхьыгъэу ахэм ахэтыр зэрэбэр къызгурыIуагъ. СэркIэ КIэращэм итхыгъэхэр лъэпкъым фэгъэхьыгъэ кино пшIыщтмэ, сценарие хьазырых.

ГухэкIыр непэ ныбжьыкIэхэр тхылъхэм зэрямыджэхэрэр ары.

Къэрэтэбэнэ Мыхьамодэ гущыIэр зыратым, къекIолIагъэхэм игуапэу шIуфэс къарихыгъ. КIэращэм итворчествэ лъэпкъымкIэ мэхьанэу иIэр къыхигъэщыгъ. Тембот итхыгъэхэм къахэхыгъэ пычыгъохэр сценкэ цIыкIу фэдэу студентхэм агъэфедэхэмэ, ахэм ахэт зэдэгущыIэгъухэр, монологхэр зэрагъашIэхэмэ, бзэр, тарихъыр нахь къагурыIонымкIи, шэн-хабзэхэм ащыгъозэнхэмкIи яшIуагъэ къызэрэкIощтыр къыIуагъ.

Филологие шIэныгъэхэмкIэ докторэу Мамый Руслъан ипсалъэ КIэрэщэ Тембот ипублицистикэ фэгъэхьыгъагъ. Ащ зэрилъытэрэмкIэ, КIэращэм ипублицистикэ шъхьафэу зэгъэшIэгъэн ыкIи уасэ фэшIыгъэн фае.

— Хэтрэ тхакIуи бэрэ зыфэбгъазэ хъумэ, къыкIэIотыкIыжьын горэ къыхэмыхьан ымылъэкIынэу мэхъу. Ау КIэрэщэ Тембот зыфэбгъазэ пэпчъ нэмыкI лъэныкъокIэ зыкъызэIуехы, — къыIуагъ Мамыим. — ТхакIохэр чIыпIэ къин итхэу бэрэ къыхэкIыгъ. ЩыIэныгъэр къызыгурымыIоу, икIэрыкIэу ар кIишIыкIыжьынэу фежьагъэхэри щыIагъэх. Ау Тембот ахэм ащыщыгъэп.

Адыгэ литературэм жанракIэу къыхэхьагъэр — публицистикэр — непэрэ мафэм диштэу, ащ иIофыгъохэм яхьылIагъэу щытыгъ. Публицистикэм пэблагъэу тхыгъэх рассказхэу «Аркъ», «Мэщыкъо ишъхьакIу», «Сарет ишъэф» зыфиIохэрэр.

Тарихъ шIэныгъэхэмкIэ докторэу Ацумыжъ Казбек игущыIэ фэгъэхьыгъагъ КIэрэщэ Тембот лъэпкъым ибайныгъэу, узэрыгушхон цIыфэу зэрэщытым. Максим Горькэм игущыIэхэмкIэ ащ къыригъэжьагъ: «Тисоветскэ тхакIо сыдми тхэкIо къодыен ылъэкIыщтэп, профессиональнэ литератор къодыенэуи щытэп — ар хэгъэгум щыхъурэм зэкIэми чанэу ахэлэжьэн фае. Ащ тыди Iоф щешIэ, ар бжьэу сыдрэ къэгъагъи шъоу хэзышIыкIырэм фэд. Ар тыди щыIэнэу щыт. ЗэкIэри ылъэгъун фае». ЩэIэфэ КIэрэщэ Тембот ащ тетэу псэугъэ, — къыIуагъ Казбек.

Ащ пыдзагъэу ыгу къэкIыжьыгъ Казбек ятэу ГъучIыпсэрэ Темботрэ япхыгъэ гукъэкIыжьхэр. ГъучIыпсэ Пшызэ шъолъыр щызэлъашIэрэ краеведэу щытыгъ. Темботрэ ежьыррэ зэнэIосагъэх.

КIэращэм иповестхэу «Шапсыгъэ пшъашъэм», «Хьаджрэт» ыкIи «Шахъомрэ пшъэшъэ пагэмрэ» апэу зяджэм, гупшысэу рагъэшIыгъэхэр ыгу къэкIыжьыгъэх. ЕтIанэ кIэлэегъэджэ училищым щеджэзэ апэрэу Тембот зэрилъэгъугъэр, зэрэдэгущыIагъэр къыIотагъ.

— Тембот кабинет IофышIэу щытыгъэп, хэкум ихъухьэрэр ренэу шIогъэшIэгъоныгъ, тхылъеджэхэм, тхакIохэм, кIэлэеджакIохэм афатхэщтыгъ. Ащ фэдэу Бжыхьэкъоежъым дэт еджапIэм ия 5-рэ класс щеджэрэ Барцо Гъафур тхакIом исурэт ышIи зыретым, Тембот кIалэм риIогъэ гущыIэхэр егъашIэми ыгу къинагъэх: «ГущыIэкIэ къэмыIошъущтыр сурэтымкIэ къэптын плъэкIыщт». ЕтIанэ кIалэр художник хъугъэу Тембот ироманэу «Шыу закъом» ищыкIэгъэ сурэтхэр ышIыгъагъэх, — къыIуагъ Казбек. — Профессорэу Бэчыжъ Лейлэ зэрилъытэрэмкIэ, «КIэрэщэ Тембот адыгэ литературэхэмкIэ нарт шыоу машIор къэзыхьырэм фэд. Ащ художественнэ культурэр зыфэдэ къэмыхъугъэ лъэгапIэм ыIэтыгъ».

Сыда шIэгъэн фаер КIэрэщэ Тембот игушъхьэбаиныгъэ кIэн адыгэхэм зэкIэми афэлэжьэным пае? Ащ иджэуапэу Казбек къыIуагъ КIэрэщэ Тембот ижабзэ игущыIалъэ зэхэгъэуцогъэн фаеу.

Ащ къыкIэлъыкIоу къэгущыIэгъэ Хьамырзэкъо Нуриет (лъэпкъ факультетым идекан) непэ студентхэм КIэрэщэ Тембот итворчествэ зэрарагъашIэрэм къытегущыIагъ. Илъэс 20 — 30-кIэ узэкIэIэбэжьымэ, ныбжьыкIэу еджэщтыгъэхэм непэрэхэр зэрафэмыдэхэр къыхигъэщыгъ. Студентхэм литературэр джы ягъэшIэгъэным пае творческэ екIолIакIэу рахьылIэхэрэм ягугъу къышIыгъ.

Унэрэкъо Рае КIэрэщэ Тембот IорыIуатэр итхыгъэхэм зэращигъэфедэрэр, иугъоинкIэ ишIуагъэу къэкIуагъэм къатегущыIагъ. Лъэпкъ театрэм иIофышIэу Шъхьэлэхъо Светэ Адыгэ театрэмрэ КIэращэмрэ афэгъэхьыгъэу къэгущыIагъ.

Славян-адыгэ культурнэ зэпхыныгъэхэмкIэ институтым иотдел иIофышIэу Галина Луганскаям къыIотагъ музыковедэу, композиторэу, дирижерэу Владимир Мессман этнографическэ экспедициеу Адыгеим щызэхащагъэм зыхэлажьэм Темботрэ ежьыррэ зэдэгущыIэгъухэр зэрэзэдыряIагъэхэр, етIанэ зэрэзэфэтхагъэхэр. ЗэкIэмкIи письмэ 29-рэ непэ Тембот имузей композиторым къыфитхыгъэу зэрэчIэлъыр къыIуагъ. Адыгеим имузыкальнэ культурэ къырыкIощтым ахэр фэгъэхьыгъэх, непэрэ Iофыгъохэм яхьылIагъэх. А лъэхъаным филармоние шIыгъэн зэрэфаем, симфоническэ музыкэ тиIэнэу зэрэщытым ыкIи нэмыкI Iофыгъохэм письмэхэр афэгъэхьыгъэх.

ШIэныгъэлэжьэу Ситымэ Сарэ КIэращэм иновеллэхэм ягъэпсыкIэ къытегущыIагъ.

— КIэрэщэ Тембот иновеллэхэм адыгэ литературэм ипрозэ «цIыкIу» закъоп ишIуагъэ зэрагъэкIыгъэр, зэрэщытэу лъэпкъ литературэм кIэгъэкъон фэхъугъэх, — къыIуагъ ащ. —КIэращэр новеллэ тхыным фэIэпэIэсэшхоу щытыгъ, жэбзэ баеу лъэпкъым иIэр зэригъэфедэшъурэм къыхэкIыкIэ ипроизведениехэм народнэ кIуачIэ ахэлъ хъугъэ, адыгэ художественнэ литературэм лъапсэ фэхъугъэх.

Тембот бзэр дэгъу дэдэу зэришIэрэм къыхэкIыкIэ, къекIоу, дахэу, адыгэ къэIокIэ шъыпкъэ яIэу новеллэхэр егъэпсышъух. Ахэр зэрытхыгъабзэр фольклорым ыбзи темыхьэу, чIыпIабзэхэми атемыхьэу адыгэ лъэпкъым зэлъишIэрэ бзэкIэ тхыгъэх. Диалект зэфэшъхьафхэм абзэхэр къызфигъэфедэхэзэ, адыгэ литературабзэу уцурэр зэригъэбаищтым ынаIэ тетэу КIэращэм итхыгъэхэр егъэпсых.

БзэшIэныгъэлэжьэу Анцокъо Сурэт КIэрэщэ Тембот къэтхыхьаныр игъэкIотыгъэу ыгъэфедэрэ амалхэм зэращыщым ехьылIагъэу къэгущыIагъ.

ШIэныгъэлэжьэу Iэтэжьэхьэ Сайхьат «Шапсыгъэ пшъашъэм» бзэ хабзэу хэлъхэм къатегущыIагъ. ЗэкIэмкIи шIэныгъэлэжь 20-м ехъу Iэнэ хъураем къыщыгущыIагъ. Нэбгырэ пэпчъ тхэкIошхом адыгэ литературэхэмкIэ мэхьанэу иIэр къыриIотыкIыгъ, шъхьэкIафэу фишIырэр ипсалъэ къыхэщэу, рыгушхоу къэгущыIагъ.

СИХЪУ Гощнагъу.