Лъэпкъыбзэхэм яхэхъоныгъ

Глобализацием илъэхъан лъэпкъыбзэр къызэрэзэтебгъэнэщтымрэ хэ­хъоныгъэ зэребгъэшIыщтымрэ, ахэмкIэ шIыкIэ-амалыкIэхэм афэ­гъэ­хьы­гъэ а I-рэ Дунэе научнэ-методическэ конференцие шэкIогъум и 28-м ыкIи и 29-м гуманитар ушэтынхэм апылъ Адыгэ республикэ институтым щыкIуагъ.

Ар лъэпкъыбзэхэм я Дунэе илъэс ихэгъэунэфыкIын къыхи­убытэу ыкIи институтыр илъэс 90-рэ зэрэхъурэм фэгъэхьыгъэ Iофтхьабзэхэм ахэтэу зэхащагъ.

Конференцием хэлэжьагъэх бзэшIэныгъэлэжьхэу Москва, Краснодар, Къэбэртэе-Бэлъ­къарым, Къэрэщэе-Щэрджэсым, Германием, Абхъазым, Да­гъыстан, Темыр Осетием ыкIи нэ­мыкI чIыпIэхэм ялIыкIохэр.

Пленарнэ зэхэсыгъор къызэIуихыгъ ыкIи зэрищагъ институтым идиректорэу ЛIыIужъу Адамэ. Апэрэ мафэм пленарнэ докладхэм къызэIукIагъэхэр ядэ­Iугъэх. Доклад шъхьаIэр конференцием къыщишIыгъ институтым ипащэ наукэмкIэ игуадзэу, филологие шIэны­гъэхэмкIэ докторэу Биданэкъо Марзиет. Адыгабзэр къызэтегъэнэжьыгъэным, ащ изэгъэшIэнкIэ шIыкIэ-амалыкIэу, екIо­лIэкIэ зэфэшъхьафэу агъэфедэ­хэрэм ар афэгъэхьыгъагъ.

Докладчикым къызэрэхигъэщыгъэу, непэ Адыгэ республикищмэ ащыпсэурэ адыгэхэм къэралыгъуабзэу ныдэлъфыбзэ яI. Ахэм янаучнэ-ушэтэкIо институтхэр бзэм дэлажьэх, апшъэ­рэ еджапIэхэм ыкIи колледжхэм кафедрэхэр, отделениехэр яIэх. Бзэм изэгъэшIэнкIэ цIыфхэм яфитыныгъэхэр республикэхэм яконституцие­хэ­ми къаухъумэх. Институтэу кон­ференциер зыщыкIорэр бзэм изэгъэшIэнкIэ ыкIи икъэухъу­мэнкIэ дунэе интернет-проектэу «ВООK-2» зыфиIорэм хэхьагъ.

— Ау етIани щыIэныгъэм къызэригъэлъагъорэмкIэ, шIэ­гъэн фаер бэ, — еIо Биданэ­къом. — БзэшIэныгъэм дэла­жьэхэрэр зыгъэгумэкIырэ Iофыгъуабэ щыI. Ахэм къапкъырыкIызэ, АР-м и ЛIышъхьэ кIэщакIо зыфэхъугъэ Проектнэ офис тиинститут щызэхащагъ. Адыгабзэм икъэухъумэн, изэгъэшIэн комплекснэ екIолIакIэ иIэу зэ­хэщэгъэным ар дэлажьэ, ащ IофшIэкIо купи 7 хэхьэ.

Проектнэ офисым иапэрэ IофшIагъэу щытыгъ зыныбжь икъугъэхэу адыгабзэ зэзыгъашIэ зышIоигъохэм апае курсхэм язэхэщэн. Ахэр мыгъатхэ зэхэтщэгъагъэх. Мыекъуапэ купи 5 щедгъэджагъ. Курсхэр къэзыу­хыгъэ нэбгырэ 65-мэ сертификатхэр яттыгъэх. Мэкъуогъум и 1-м къыщегъэжьагъэу Тэхъутэмыкъое районым адыгабзэр зэзыгъашIэ зышIоигъохэм апае купи 2 щызэхэтщэгъагъ, Iоныгъом и 1-м ехъулIэу ахэм еджэ­ныр аухыгъ.

Гъэтхэпэ мазэм «Ныдэлъ­фыбзэм и Мазэу» зэхэтщэгъагъэм Iофтхьэбзабэ къыхиубытэщтыгъ. Ахэр Iэнэ хъураехэу, лъэтегъэу­цохэу, мастер-классхэу, зэIукIэгъу гъэшIэгъонхэу республикэм щыкIуагъэх.

IэкIыбым ыкIи тихэгъэгу ащагъэуцугъэ мультфильмэхэм язэдзэкIын Проектнэ офисым Iофышхо дишIагъ. «Фиксики» зыфиIорэ мультфильмэм щыщэу серие 52-рэ зэтыдзэкIыгъ. Слайди 126-рэ зыдэт электроннэ тхылъэу «Адыгэ мэкъэпчъ чэф» зыфиIорэри офисым Iоф зыдишIагъэхэм ащыщ. Мы ма­фэхэм типографиеу «Качест­вэм» ащ техыгъэ тхылъ къы­дегъэкIы. Проектнэ офисым иIоф­шIэн культурэм иучреж­дениехэри къыхэлажьэх. Мы илъэсым игъэтхапэ къыщегъэ­жьагъэу Лъэпкъ тхылъеджапIэм адыгабзэр зэзыгъашIэ зышIоигъохэм апае Клуб къыщызэIуа­хыгъэу Iоф ешIэ.

Бзэм имэхьанэ къэзыIотэрэ Iофтхьабзэхэр районхэм ащыкIуагъэх. Проектэу «Анахь цIы­кIухэм апае кушъэ орэдхэр» зыфиIорэри ыкIэм фэкIо.

Проектнэ офисыр кIэщакIо зыфэхъугъэ лагерым ехьылIагъэу мызэу, мытIоу гъэзетхэм къыхаутыгъ. Лагерыр ащ щыIэгъэ кIэлэеджакIохэм лъэшэу агу рихьыгъ. Мэфиблым къыкIоцI ныбжьыкIэхэр цIыф гъэшIэгъонхэм аIукIагъэх, лекциехэм ядэIугъэх, мастер-классхэм ахэлэжьагъэх.

Лагерыр зэфашIыжь зэхъум, ныбжьыкIэхэм агу къаIэтыным пае зэхэщакIохэм лъэныкъо пстэури къыдалъытагъ. ГущыIэм пае, «Адыгэ шъыпкъ», «Пшъэшъэ Iэдэб», «КъэшъокIо Iаз», «Анахь губзыгъэр», «Пщынэо Iаз», «КIэлэ лIыблан» аIозэ къыхагъэщыгъэх.

Проектнэ офисэу тиинститут Iоф щызышIэрэр кIэщакIо фэ­хъуи, пилотнэ еджапIэхэу адыга­бзэр нахь куоу зыщызэрагъэшIэщтхэр Мыекъуапэ къыщызэIуахыгъэх. Ахэм язэтегъэ­псы­хьан пэIухьащт ахъщэр къэралыгъом еджапIэхэм къафитIупщыгъ ыкIи ящыкIэгъэ псэуалъэ­хэр, Iэмэ-псымэхэр ащэфыгъэх.

Мы илъэсыр къызихьагъэм къыщегъэжьагъэу республикэм зэрэщеджэщтхэ программэхэм язэхэгъэуцонкIэ Iофышхо ­ашIагъ. IофшIэкIо куп 11-у кIэлэ­егъа­джэхэр, методистхэр, шIэны­гъэ­лэжьхэр зыхэтхэм программэ 11 зэхагъэуцуи, Iоныгъо мазэм Москва экспертхэм афа­гъэ­хьыгъэхэу непэ яжэх.

Ащ ыуж докладхэр къашIыгъэх МыекъуапэкIэ Бырсыр Ба­тырбый, Москва къикIыгъэхэу Дмитрий Савиновым, Лариса Маршевам, Налщык щыщэу Мурат Табишевым, Дагъыстан къэралыгъо кIэлэегъэджэ университетым илIыкIоу Ибрагим Дибировым ыкIи нэмыкIыбэхэм. Ау анахь упчIабэ зэратыгъэр Урысыем щыпсэурэ лъэпкъхэм абзэхэм яхэгъэхъон пылъ Институтэу шIэныгъэхэмкIэ Урысые академием хэтым илIыкIоу Дмитрий Савиновыр ары. Ащ идоклад конференцием хэлажьэрэ нэбгырабэ ыгъэгумэкIэу къычIэкIыгъ. Программэхэу псынкIэ IофкIэ Iоф зыдашIэхи, Москва Iоныгъо мазэм агъэхьыгъэхэм якъэбар зыкIэупчIэхэм, ахэм зэкIэми Iоф адашIэжьынэу афагъэхьыжьыгъэхэу къари­Iуагъ. Программэхэм яавторхэм докладчикым упчIэхэр зэкIэлъыкIохэу ратыгъэх, ау ахэм ащыщыбэхэр ежь зэхифынхэ ымы­лъэкIынэу къычIэкIыгъ. Программэхэр зэхагъэуцонхэу зырагъа­жьэм, авторхэм япшъэрылъхэр тэрэзэу къэмыгъэнэфа­гъэхэу къычIэкIыгъ, ухыпIэм нэ­мыкI пшъэрылъхэр яIагъэхэу зэрэхъу­рэр мытэрэзэу ахэм алъытагъ.

Программэхэм федеральнэ экспертхэр яджэнхэм охътабэ зэрэтекIуадэрэри авторхэм ашIо­тэрэзыгъэп. Савиновым къызэриIуагъэмкIэ, программэхэу лъэпкъ еджапIэхэм апае зэхагъэуцохэрэр ар зилIыкIо институтым фагъэхьых, институтым Урысыем просвещениемкIэ и Министерствэ ахэр IэкIегъахьэх, етIанэ министерствэм экспертхэр еджэнхэу афегъэхьы. Ахэм етIанэ ин­ститутым къырахьылIэжьых.  Ащ тетэу программэхэм «къа­кIухьэ».

Гуманитар ушэтынхэмкIэ рес­публикэ институтым идиректо­рэу, проектнэ офисым ипащэу ЛIыIужъу Адамэ Савиновым риIуагъ тапэкIэ зэрашIыщты­гъэм фэдэу эксперт нэбгырэ зытIу Мыекъуапэ къакIохэу программэхэр ауплъэкIухэмэ, Iофыр нахь къызэрэпсынкIэщтыр.

ЯтIонэрэ мафэм секциехэм Iоф ашIагъ, ахэм къащаIэтыгъэ Iофыгъохэр зэфахьысыжьыгъэх, рекомендациехэр аштагъэх.

Сихъу Гощнагъу.