КIэракIэу ыпэкIэ лъыкIуат, тикъэлэ шъхьаIэу Мыекъуап!

Адыгэ Республикэм икъэлэ шъхьаIэу Мыекъуапэ Темыр Кавказым ит къэлэ анахь зэтегъэпсыхьагъэхэм ыкIи дахэхэм ащыщ. Непэ ащ имэфэкI.

МэфэкIым къа­лэм щыпсэу­хэрэм анэмыкIэу IэкIыб къэралыгъохэм къарыкI­хэрэ тилъэпкъэгъухэр, ткъош республикэхэм, къытпэгъунэгъу шъолъырхэм ялIыкIохэр, районхэр къыхэлажьэх. ЦIыфхэу зисэнэхьат шIу зылъэгъухэу, гъэхъагъэхэр зышIыгъэхэм ацIэхэр а мафэм къыраIох, бгъэхалъхьэхэмкIэ агъэгушIох.

Тиреспубликэ икъэлэ шъхьа­Iэу Мыекъуапэ Кавказ къушъхьэшхом итемыр лъэныкъо щыI, псыхъоу Шъхьэгуащэ иджабгъу­кIэ щыс. Къалэм ыцIэ «Мые къуапэ» аIоу ащ дэжьым щытыгъэ мэз цIыкIум къытекIы­гъэу ары.


Мыекъуапэ республикэм ипромышленнэ гупчэу пIон плъэкIыщт. Къалэм ибюджет ифедэкъэкIуапIэхэу, зыпкъ итэу Iоф зышIэхэрэ предприятиехэм ащыщых зэIухыгъэ Iахьзэхэлъ обществэхэу «РедукторышI заводэу «ЗАРЕМ», «Мыекъопэ машинэшI заводыр», зэфэшIыгъэ Iахьзэхэлъ обществэу «Картонтарэр», щэ заводэу «Адыгейский» зыфаIорэр, пшъэдэкIы­жьэу ыхьырэмкIэ гъунэпкъэ гъэнэфагъэ зиIэ обществэу «Мые­къопэ пивэшI заводыр», нэмыкIхэри.

Мы мафэм ехъулIэу Мыекъуа­пэрэ ащ къыхиубытэхэрэ чIыпIэхэмрэ гектар 5862-рэ аубыты. Муниципальнэ образованием хэхьэ къалэу Мыекъуапэрэ къо­джэ псэупIи 8-рэ. Ахэр: станицэу Ханскэр, къутырхэу Гавердовскэр, Веселэр, Косиновыр, поселкэхэу Родниковыр, Севернэр, Подгорнэр, Западнэр.

2019-рэ илъэсым икъэгъэлъэ­гъонхэмкIэ Мыекъуапэ зэкIэмкIи нэбгырэ 140 539-рэ щэпсэу. Лъэпкъ зэфэшъхьафхэу 80 мэхъух; урысхэр (процент 71,9-рэ), адыгэхэр (процент 18,9-рэ), черкесхэр (процент 1,34-рэ), ермэлхэр (проценти 3,03-рэ), украинцэхэр (процент 1,88-рэ), къэндзалхэр (процент 0,66-рэ), нэмыкIхэри.

Мыекъуапэ зэрэмыкъэлэшхом емылъытыгъэу, чIыпIэ дахэхэр, цIыф кIопIэ гъэшIэгъонхэр иIэх. Къалэр къэзыгъэдахэхэрэм ащыщых Зэкъошныгъэм и Гупчэ, Гупчэ мэщытыр, Лъэпкъ музеир зычIэт унэр, заом хэкIодагъэхэм афагъэуцугъэ саугъэтыр, нэмыкIхэри.

ЗыгъэпсэфыпIэ къэлэ паркым изытет бэкIэ нахьышIу хъугъэ. Ар 1866-рэ илъэсым пачъыхьа­дзэм идзэкIолIхэм арагъэшIыгъагъ, илъэс 20 тешIа­гъэу чъыг­хэр дагъэтIысхьэгъагъэх. Непэ паркыр дэхэ дэд, цIыф кIуапIэу щыт.

Аллей шъхьаIэм апэрэ адыгэ большевикэу Шэуджэн Мосэрэ шIэныгъэлэжьэу Нэгъу­мэ Шо­рэрэ ясаугъэтхэм уащыIокIэ. ШхапIэхэр, кIэлэцIыкIу джэгупIэхэр зэтефыгъэхэу дэтых. Аужырэ лъэхъаным фонтан дахэ ща­гъэпсыгъ, цIыфхэм зызщагъэ­псэфыщтхэ чIыпIа­кIэхэр къыщызэIуахыгъэх.

ЗыгъэпсэфыпIэ паркым хэ­хьэрэ бассейным мэфэ фабэхэм цIыфхэм зыщагъэпскIы. Ащ нэмыкIэу псауныгъэр гъэпытэгъэным тегъэпсыхьэгъэ тренажерхэр дагъэуцуагъэх, джэгупIэхэр, тетIысхьапIэхэр кIэу къыщашIыгъэх, къэбзэныгъэм щылъэплъэх.

Къэлэдэсхэм ямызакъоу, Мыекъуапэ къыдэхьэрэ пстэуми ашIогъэшIэгъонхэ чIыпIэ дахэхэр тиIэх. Iуашъхьэу Ошъадэ зыдэщытыгъэр, цIыфхэр бэу зэкIо­лIэхэрэ зыгъэпсэфыпIэу «Мэз­дахэр» ахэм ащыщых.

Тишъолъыр щыпсэухэрэм ямызакъоу, хьакIэу къакIохэрэми Мыекъуапэ итеплъэ аужырэ илъэсхэм зэхъокIыныгъэшIухэр зэрэфэхъугъэхэр къыхагъэщы.

ЗыгъэпсэфыпIэ паркыр агъэ­кIэжьыгъ, гъогухэмрэ лъэсрыкIопIэ-зэпырыкIыпIэхэмрэ зарагъэушъомбгъугъ, урамхэр нахь хъоо-пщао хъугъэх, социальнэ мэхьанэ зиIэ псэолъакIэхэр къыдэуцуагъэх, нэмыкIэу щашIагъэри бэ. Федеральнэ ыкIи республикэ программэхэм Мые­къуапэ чанэу зэрахэлажьэрэм, инвестициехэр нахьыбэ зэрэ­хъугъэхэм, ащкIэ республикэм ипащэхэм Iофышхо зэрашIэрэм мы пстэури къыкIэлъыкIуагъ. ЦIыф лъэпкъыбэу мыщ щыпсэухэрэм азыфагу зэгурыIоныгъэ ыкIи зыкIыныгъэ зэрилъыми мэхьанэшхо иI.

Илъэс заулэкIэ узэкIэIэбэжьмэ, Мыекъуапэ хэхъоныгъэхэр ышIынхэм фэIорышIэрэ Стратегиер республикэм ипащэхэм зызэблахъум, анахь шъхьаIэу агъэнэфагъэр къалэм инвестициеу халъхьэрэр нахьыбэ шIыгъэныр ары. ЫпшъэкIэ къызэрэщытIуагъэу, ащ ыуж Мыекъуапэ федеральнэ ыкIи республикэ программэхэм ахагъэхьагъ. Бэ темышIэу апэрэ зэхъокIыныгъэ­хэм къэлэдэсхэм гу лъатагъ. Мыекъуапэ игъогу шъхьаIэхэр агъэцэкIэжьыгъэх, цIыфхэр бэу зыщызэрэугъойхэрэ чIыпIэхэр зэтырагъэпсыхьагъэх. ТIэкIу-тIэ­кIузэ зэрэкъалэу итеплъэ нэмыкI шъыпкъэ хъугъэ. Пчъа­гъэу зэтетхэ унэхэм игъэкIотыгъэ гъэцэкIэжьынхэр арашIылIагъэх, щагухэм кIэлэцIыкIу джэгупIэ площадкэхэр къадэуцуагъэх. Джащ фэдэу республикэ стадионыр икIэрыкIэу зэтырагъэпсы­хьажьыгъ, псауныгъэр зыщагъэ­пытэрэ комплексхэр бэу ашIыгъэх. Мы уахътэми проект зэ­фэшъхьафхэр щыIэныгъэм щып­хыращых.

— Мыекъуапэ хэхъоныгъэшIухэр ешIых, илъэс къэс нахь кIэракIэ мэхъу, ыпэкIэ лъэкIуа­тэ, ущыпсэункIэ гупсэф – а зэкIэри зэпхыгъэр IофшIэныр шIу зылъэгъухэрэ тицIыфхэр арых. Социальнэ мэхьанэ зи­Iэ псэолъакIэхэр тикъэлэ шъхьаIэ къыдэуцох, учреждениехэм гъэцэкIэжьынхэр ащэ­кIох. Мыекъуапэ культурэм, гъэсэныгъэм ыкIи шIэныгъэм ягупчэу щыт. Тикъэлэ шъхьаIэ хэхъоныгъэхэр ышIынхэм зиIахьышIу хэлъ, щысэ зытепхын плъэкIыщт цIыфхэу тиIэхэм инэу тафэраз. Ахэм ясэнэхьат хэшIыкIышхо фыряI, опытэу аIэкIэлъымкIэ къыткIэхъухьэхэрэ лIэужхэм адэгуащэх, ар зымыуасэ щыIэп, — къыхегъэщы АР-м и ЛIышъхьэу КъумпIыл Мурат.

Экономикэм хэхъоныгъэхэр ышIынхэм фэIорышIэхэрэ инвестиционнэ проектхэр щыIэныгъэм щыпхырыщыгъэнхэм АР-м и ЛIышъхьэ лъэшэу ынаIэ тет. Инвесторхэм алъэныкъокIэ зэIухыгъэх, ащ дакIоу респуб­ликэм игъэцэкIэкIо хэбзэ къулыкъухэмрэ бизнесымрэ язэпхыныгъэ гъэпытэгъэным мэхьанэшхо раты.

— Мыекъуапэ республикэм икъэлэ шъхьаIэу зэрэщытыр къыдэтлъытэзэ, ар зэтегъэ­псы­хьэгъэным, мыщ щыпсэухэрэм яфэIо-фашIэхэр зэрифэшъуашэу гъэцэкIэгъэнхэм тынаIэ атет. Шъыпкъэ, джыри зэшIомыхы­гъэу щыIэр макIэп, ау мы аужырэ илъэсхэм ащ хэхъоныгъэшIухэр зэришIыгъэхэр хэткIи нафэ, тапэкIи арэущтэу щытыщт, — къы­Iуагъ КъумпIыл Мурат.

Джащ фэдэу Мыекъуапэ имэрэу Андрей Гетмановыр муниципалитетым щыпсэурэ цIыфхэм щыIэкIэ-псэукIэ амалэу яIэхэр нахьышIу шIыгъэнхэм ынаIэ тет, къалэм хэхъоныгъэ­хэр ышIынхэм зикIуа­чIэ хэзылъхьэрэ пстэуми ар афэраз.

— Гъогухэр тэгъэцэкIэжьых, псэолъакIэхэр тэшIых, цIыфхэм агу къызэрэдэтщэещтым тыпылъ, Мыекъуапэ изэтегъэп­сыхьанкIэ гухэлъэу тиIэр макIэп. Унэгъо ныбжьыкIэхэм псэупIэхэр зэрагъэгъотынхэмкIэ IэпыIэгъу та­фэхъу. Къалэм ищыIэныгъэ – тэ тищыIэныгъ, арышъ, ар ыпэкIэ зэрэлъыкIотэщтым тызэгъусэу Iоф дэтшIэн фае. Пшъэрылъхэр зэшIохыгъэн­хэмкIэ зишIогъэшхо къытэ­кIыхэрэ АР-м и ЛIышъхьэ, рес­публикэм ипащэхэм инэу тафэраз, — еIо Мыекъуапэ имэр.

Тикъэлэ шъхьаIэ нахьышIум ылъэныкъокIэ зызэрэзэблихъугъэр цIыфхэми алъэгъу, ащ осэшIу фашIы.

— НэмыкI шъолъырхэм, къа­лэхэм пчъагъэрэ сащыIагъ, ау Мыекъуапэ зыпэсшIын щыIэп. Мыщ цIыфэу дэсхэр рэхьатых, зэгурэIох. Анахь шъхьаIэр лъэпкъ зэгурыIоныгъэ тазыфагу зэрилъыр ары. Ащ дакIоу рес­публикэм икъэлэ шъхьаIэ итеплъэ бэкIэ нахьышIу зэрэхъу­гъэм щэч хэлъэп, ащкIэ Iофышхо зышIэхэрэ АР-м и ЛIышъхьэ, гъэцэкIэкIо хэбзэ къулыкъухэм ыкIи Мыекъопэ къэлэ администрацием тафэраз. Типащэхэм тырягъусэу Iоф тшIэмэ, шъхьадж къытефэрэ пшъэрылъыр ыгъэцакIэмэ, тикъэлэ шъхьаIэ изытет джыри нахьышIу зэрэхъущтым сицыхьэ телъ, — еIо Мыекъуа­пэ щыпсэурэ Марина Тереховам.

Мы аужырэ илъэсхэм Мые­къуапэ аужырэ шапхъэхэм адиштэрэ поликлиникакIэр, Диагностическэ гупчэр къыщызэIуахыгъэх, республикэ стадионыр зэтырагъэпсыхьагъ, нэмыкI социальнэ мэхьанэ зиIэ ыкIи спортым епхыгъэ проектхэр щыIэныгъэм щыпхыращых. А пстэури зыфашIэрэр тицIыфхэм апай. Тикъэлэ шъхьа­Iэ игъогухэр, ищагухэр, инэ­мыкI чIыпIэхэр зэтырагъэпсыхьа­гъэх, мы илъэсми а IофшIэныр лъагъэкIуатэ. Мыекъуапэ нахь дахэ, ущыпсэунымкIэ хъо­псагъоу щытыным пылъых.

Адыгеим ипащэхэм яIэпыIэгъукIэ илъэс заулэ хъугъэу Мыекъуапэ иурамхэм ыкIи гъо­гухэм игъэкIотыгъэ гъэцэкIэ­жьынхэр ащэкIох. Ащ фэдэ екIолIакIэм ишIуагъэкIэ зэтырагъэпсыхьэрэ псэуалъэхэм япчъа­гъи нахьыбэ хъугъэ.

ЗэрагъэнэфагъэмкIэ, 2019-рэ илъэсым къэлэ шъхьаIэм иавтомобиль гъогухэм яIахь 20-мэ гъэцэкIэжьынхэр ащыкIощтых, ахэр шэпхъэшIухэм адиштэу агъэпсыщтых. Ащ нэмыкIэу мыжъо-пшэхъо зэхэлъ зытелъ чIыпIэ 30-мэ IофшIэнхэр ащаухыгъэх. ЗэрэхъурэмкIэ, мы илъэсым автомобиль гъогухэм чIыпIэ 50-м нэс ащагъэцэкIэ­жьыщт.

— Тигъогухэр шэпхъэшIу­хэм адиштэхэу гъэцэкIэжьыгъэнхэм, Мыекъуапэ шъолъы­рым икъэлэ шъхьаIэу зэрэщытыр къыдэтлъытэзэ ар зэтедгъэпсыхьаным мэхьанэшхо етэты. Илъэс къэс ащ мылъкушхо пэIутэгъахьэ. Ахъщэр шIуагъэ къытэу гъэфедэгъэным, IофшIэнхэр игъом гъэцэкIэгъэнхэм муниципалитетым ынаIэ тыригъэтын фае. А пстэури гъогурыкIоныр щынэгъончъэным фэIорышIэ, — къыIуагъ КъумпIыл Мурат.

Ащ нэмыкIэу, «ШэпхъэшIу­хэм адиштэрэ къэлэ щыIакIэр гъэ­псыгъэныр» зыфиIорэ проектым игъэцэкIэн къыды­хэлъытагъэу Мыекъуапэ ищагухэр шэпхъэшIухэм адиштэу зэтырагъэпсы­хьа­гъэх.

2019-рэ илъэсым МыекъуапэкIэ мы проектым игъэцэкIэн сомэ миллиони 121,5-м ехъу пэIуагъэхьанэу агъэнафэ, ащ щыщэу сомэ миллион 85-м ехъур щагухэм язэтегъэпсы­хьанкIэ агъэфедэщт. Непэрэ мафэм ехъулIэу IофшIэнхэр щагу 17-мэ ыкIи общественнэ чIыпIи 2-мэ ащэкIох. Зэрэрахъу­хьагъэмкIэ, фэтэрыбэу зэхэт унэ 42-рэ зэзыпхырэ щагу 24-рэ, общественнэ чIыпIи 6 мы илъэсым зэтырагъэпсыхьащтых. Уахътэу агъэнэфагъэм нахь псынкIэу IофшIэнхэр зэшIуахынхэу ары. ЩагуипшIымэ язэтегъэпсыхьан аухыгъ.

Хэхъоныгъэшхохэр зыщашIырэ лъагъом Мыекъуапэ техьагъ: предприятиехэр къыщызэIуахых, IофшIэпIэ чIыпIэхэр щагъэпсых, социальнэ Iофыгъохэр щызэшIуа­хых. ЦIыф лъэпкъ зэфэшъхьафхэм зэгурыIоныгъэ ыкIи мамырныгъэ азыфагу илъэу зэдэпсэух, Iоф ашIэ, япсэукIэ амалхэр нахьышIу зэрэхъущтхэм пылъых. Джырэ щыIакIэм а пстэуми мэхьанэшхо щыряI.

Мыекъуапэ ицIыф гъэшIуа­гъэу дэсхэм тарэгушхо, шъхьэкIэфэныгъэшхо афэтэшIы. Ахэр къыткIэ­хъухьэрэ лIэужхэмкIэ щысэтехыпIэу зэрэщытхэм щэч хэлъэп.

МэкIэракIэ, ыпэкIэ лъэкIуатэ, тикъэлэ шъхьаIэу Мыекъуапэ!

КIАРЭ Фатим