Къэралыгъо IэпыIэгъум ишIуагъэ къэкIо

Аужырэ илъэсхэм Кощхьэблэ районым щахъурэ былымхэмрэ былымхъуным пылъ фермерхэмрэ япчъагъэ къыхахъоу фежьагъ. ЫпэрапшIэу, ар зыпкъ къикIыгъэр къэралыгъо программэхэу «Семейная животноводческая ферма» ыкIи «Начинающий фермер» зыфиIохэрэр Адыгеим зэрэщагъэцакIэхэрэр ары.

Зигъугъу къэтшIырэ программэхэр зытегъэпсыхьагъэхэр былымхэр зыхъунэу изыхъухьэрэ цIыфым къыригъэгъэзэжьынэу щымыт къэралыгъо мылъку (Iофыгъом пэIугъэхьэ­гъэнэу рихъухьэгъэ ахъщэм ипроцент 60-м нэсэу) IэкIэгъэ­хьэгъэныр ары. ЗанкIэу къэтIон — ишъыпкъэу лэжьэн гухэлъ зиIэ фермерымкIэ мыр умыгъэ­федэн умылъэкIыщт амалышIу.

Кощхьэблэ районыр пштэмэ, 2012 — 2017-рэ илъэсхэм миллион 91-рэ хъурэ къэралыгъо IэпыIэгъу фермер нэбгырэ 42-мэ къызфагъэфедагъ. Ащ ишIуагъэкIэ былымышъхьэ 316-кIэ, мэкъумэщ техникэ 50-кIэ, агъэцэкIэжьыгъэ е кIэу ашIыгъэ фермитфкIэ, IофшIэпIэ чIыпIэ пшIы пчъагъэхэмкIэ нахь бай районыр хъугъэ. Ащ нафэ къышIырэр зы — къэралыгъо IэпыIэгъум ишIуагъэ къэкIо! Ар тыушэтыным фэшI зигугъу къэтшIырэ программэхэм ахэлэжьэгъэ былымахъохэу Кощхьэблэ районым щыпсэухэрэм заIудгъэкIагъ.

Вольненскэ къоджэ псэупIэм щыпсэурэ Александр Дудченкэм икъакъырыкIэ щэджэгъоужым тыIухьагъэми, ащ щы­жъотыгъ — мэфэ зыщыплI нахь зымыныбжь шкIэ цIыкIуибгъур чэмыщхэу Галина Щеголихинам, Цэй Нинэ ыкIи Людмила Евсигнеевам щэ рагъэшъо­гъэхэ къодыеу загъэпсэфэу щытыгъэх. Ахэм Александри ягъу­сэу пчъэIупэм Iутыгъэх. Те­зекIухьанхэу былымхэр щагу шIыхьагъэм дэзыгъэхьэгъэ бы­лы­мIыгъэу Николай Зубенкэм шхынылъэ гъэкъэбзэным ишъып­къэу пылъыгъ. ШIуфэс зятэх нэ­уж апэ зыфэдгъэзагъ 2015-рэ илъэсым икIэух щегъэжьа­гъэу бы­лымхъуным фежьэгъэ фермерым.

— 2005-рэ илъэсым къыще­гъэ­­жьагъэу чIы­гум сыдэлажьэ, — къекIуатэ А. Дудченкэм. — Непэ къызнэсы­гъэми ащ си­шъыпкъэу сыпылъ. ЧIыгу гектар 250-рэ, ар зэрысылэ­жьыщт тракторитф, бульдозер ыкIи комбайн зырыз, хъылъэзещэ машинэхэр, хьамбарыр цIыкIу-цIы­кIоу зэзгъэ­уIу­гъэх. Скъоу Сер­гей фэшъхьафэу а зэпстэум апы­лъын лэжьэкIо хъупхъэхэри си­гъусэх. 2015-рэ илъэсым бы­лым­хъуныр езыгъажьэ зышIо­игъо фермерхэм къэралыгъор адэIэ­пыIэу зэхэсхы­гъэ­ти, а про­граммэм сыхэлэжьэнэу исхъухьагъ. Фермэр гъэмафэм зэтед­гъэпсыхьи, сыугъоигъэ мылъкумрэ къэралы­гъом къытитыгъэ сомэ миллионрэ мин шъитIумрэ яшIуа­гъэкIэ Ставрополь шъо­лъырым илъэсым икIэухым чэм щэкI къыщысщэфыгъ. Щэч хэ­лъэп, язгъэшхыщтымкIэ Iоф сыхэты­гъэп — ищыкIэгъэ мэкъу­ри Iупхъори сигубгъохэм хьалэлэу къысатыгъ. Нахь къиныIо сфэхъугъэр былымхэм адэлэжьэщт цIыфхэм якъэгъотын. Ау а Iофыгъори зэшIотхи, зыкIи тызпымылъыгъэ былымхъуным тыфежьагъ. Тхьэм ишыкуркIэ узэ­рыгушхон гъэхъагъэхэр не­пэкIэ тиIэх.

Ащ фэдэ зэфэхьысыжь фермерым езыгъэшIыгъэри тыушъэ­фынэп: икIыгъэ илъэсым чэм щэкIым къалъфыгъэ шкIэхэр Александр ыщагъэхэп, Iэхъо­гъум хитIупщыхьагъэх. НепэкIэ чэм лъфагъэхэм щэ литришъэ­рэ щэкIырэ къаты. Ау гъэрекIо гъатхэ былымхэр зэлъфэхэм, мы пчъагъэр литрэ шъищым нэсыщытыгъэшъ, мыгъи ащ къе­мыхъумэ, щымыкIэным былымахъор дэлажьэ. Былымышъхьэ пчъагъэм игугъу къэпшIы­мэ, джырэ уахътэм ар 80-м нэсы ыкIи фермерым къызэрэ­хигъэщыгъэмкIэ, ащ къыщыуцущтэп. ИщыкIэгъэщт фермэ корпусыкIэм изэтегъэ­псыхьан гъэмафэм шIомыкIэу ыухыным ицыхьэ телъ.

— Былымхъуным сыпымы­лъы­гъэми, ащ ыныбэ къыщыб­гъакIэ зэрэмыхъущтыр къызгу­рэIо, — къыхегъэщы Александр. — Мыгъэ чэмхэм апае мэкъу ыкIи орзэ рулон 300, силос, тонн 70-м ехъу лэжьы­гъэ згъэхьазырыгъэ. Тхьамафэ къэс жом къясэгъащэ. Ащ ишIуагъэкIэ чэмхэм мафэ къэс Iупхъо ки­лограммиплIырэ жом килограм­мипшIырэ, афэхъущт мэкъу Iу­сыр, псыр агъоты. ОшIэ-дэмы­шIэу къэсымаджэхэмэ, афэса­къын ветеринарэу Iуагъэ зы­дэтшIыгъэри тиI. КIэ­кIэу къэпIон хъумэ, тылажьэ къодыемэ, ти­лыжъ зэрэтшхыщтыр гъэнэфагъэ.

Фермерым фэшъхьафэу ащ дэжь Iоф щызышIэрэ лэжьакIо­хэми тадэгущыIагъ. Уиунагъо бгъэшхэщтмэ, пшъхьэ рыпIыгъы­щтмэ, сыд фэдэ лэжьапIи непэ дэдзыхы пшIы зэрэмыхъущтыр ыкIи ежьыркIэ анахь шъхьаIэр зыфагъэзэгъэ Iофэу ахъщэ мы­дэй къызфыратыщтыр дэгъоу ыгъэцэкIэныр арэу къытиIуагъ илъэс 43-рэ зыныбжь Н. Зубен­кэм. Илъэс 30-м ехъурэ чэмыщэу Iоф зышIэгъэ Нини ащ дыригъэштагъ. ЫкIи зэгорэм зэ­рэгъэчэфхэу Iоф зыщашIэщты­гъэ колхозым илъэхъан Александр ифермэ ыгу къызэригъэ­кIыжьырэр къыкIигъэтхъыгъ.

Гухэлъэу ашIыгъэ пстэури къадэхъунышъ, псауныгъэ пытэрэ гъот инрэ яIэнэу такъыфэ­лъаIуи А. Дудченкэмрэ илэ­жьакIохэмрэ такъыкIэрыкIы­жьыгъ.

Ащ ыуж зызIудгъэкIагъэр къуаджэу ХьакIэмзые щыпсэурэ Алый Махьмуд. КъыкIэдгъэ­тхъын: ыпшъэкIэ тыкъызтегущы­Iэгъэ былымахъохэм мэкъумэщ хъызмэтым илъэс пчъагъэрэ дэлэжьэгъэ сатыушIэхэу, техни­кэмкIи чIыгумкIи тегъэпсыхьа­гъэхэу къэралыгъо IэпыIэгъур къанэсыгъэмэ, Мыхьамэт лэ­жьэкIо къызэрыкIу.

— Еджэныр къызысэухым, чылэм сыкъэкIожьи сылэ­жьагъ. Сишъхьэгъусэрэ сэрырэ сабыищ зэдэтпIугъ, зэдедгъэджагъ, алъэ тедгъэуцуагъэх. ПшъэшъитIур унагъо исых. КIалэр юристэу къалэу Ростов щэлажьэ. Ау джыри тисабыйхэм тадэIэпыIэ тшIоигъоти, былымхъуным тыфежьагъ. Шъыпкъэр пIощтмэ, сыдырэ егъэжьэгъу фэдэу ари IэшIэхыгъэп. Москва сыкIуи илъэс заулэрэ сыкъэлэжьагъ — ащ ихьатыркIэ 2006-рэ илъэ­сым къакъыр зэтегъэпсыхьагъэ сшIыгъэ. ЧIэбгъэуцощтыр ары джырэ нэс симыIагъэр (мэщхы). Мэкъулъэри, Iэщыри зэтегъэпсыхьагъэхэу щытыгъэх. Мы программэр къежьагъэу зызэхэсэхым, шъхьэгъусэмрэ сэрырэ тыхэлэжьэнэу итхъухьагъ. Комиссие пчъагъэ къэ­кIуагъ. Чылэ дэкIыгъом сызэрэ­щыпсэурэр ыкIи ащ ишIуагъэкIэ хъупIэ сызэрэщымыкIэщтыр, пстэури шIыгъахэу зэрэсиIэр, мылъку тIэкIуи зэрэсIэкIэлъыр къыдалъыти, грантыр къысатыгъ.

ПстэумкIи миллионитIум ехъу­рэ мылъкур зэзгъэуIуи чэм пшIыкIуплI, чэмхэр зэращыщт­хэ аппаратитIу, зы шъхьал, Iэмэ-псымэ зэфэшъхьафхэр къэсщэфыгъэх. Джы тыкъэмыуцоу тэлажьэ.

Къэмыуцухэу Мыхьамэти ащ ишъхьэгъусэу Ирини зэрэлажьэ­хэрэм щэч хэлъэп. Грантыр къаратыным фэшI чIыфэу банкым къыIахыгъэ сомэ мин 600-р атыжьыныр, къэнэгъэ кIымэфэ мазэр былымхэм рарагъэщыныр, шкIэу къэхъугъакIэ­хэм апылъыныр — непи неущи къапыщылъ Iоф. Ау зэшъ­-хьэ­гъу­сэхэр IофшIэным ыгъэщынэхэрэп, къадэIэпыIэнэу лэжьэ­кIо нэбгырищ къаштэнэу ахэм рахъу­хьэ. ДжырэкIэ бы­лым­Iу­сым щыкIэ­хэрэп. Ау къызэрэфэбэжьэу люцернэ гекта­ритIу, бжыхьэсэ гектарий зэ­ри­пхъы­щтым Мыхьамэт тыщи­гъэгъозагъ.

— Хьаулыеу «Улажьэмэ лыжъ пшхын» аIуагъэп, — къыкIегъэтхъы былымахъом. — Тикъарыу, Тхьэм ыIомэ, джыри илъ, шкIэу къэхъухэрэри тымыщэу былымышъхьэ пчъа­гъэм хэдгъэхъоныр тихьисап. Щэм къуаери тхъури къыкIэлъыкIон. Арышъ, къинэу тлъэгъурэм ишIуа­гъэ бэ темышIэу къытэ­кIыжьыным тыщэгугъы.

Зигугъу къэтшIыгъэ былымахъохэм афэшъхьафэу къэралыгъо грантхэм яхьатыркIэ былымышъхьэ заулэ къэзыщэфи фермер хъугъэхэу къуаджэу Фэдз щыпсэурэ Мамыжъ Арамбый, Дмитриевскэ къоджэ псэ­упIэм зифермэ щылэжьэрэ Шышэ Руслъан ыкIи нэмыкIхэм заIудгъэкIагъ. Ахэм къыкIагъэ­тхъыгъэр зы — непэрэ хэхъо­ныгъэхэр зыпкъ къикIыгъэр къэралыгъо IэпыIэгъур ары. Мыр гугъэпIэшIухэр къэзытырэ зэфэхьысыжь.

Сихъу СултIан.