Къурмэныр – мэфэкI нэф

Быслъымэн мэфэкIышхуитIум язырэр Къурмэныр ары – хьаджэшIыным икIэух, къурмэн шIыгъэным имэфэкI. ГущыIэу «Къурмэным» къикIырэр «пэблагъэ ухъуныр» ары. Диным фэгъэхьыгъэмэ, ар къызэрэбгурыIощтыр – Алахьталэм угукIэ нахь пэблагъэ ухъуным фэшI охътэ гъэнэфагъэм былымышъхьэ къурмэн пшIыныр.

Къурмэн мэфэкIым имэхьанэ, ащ епхыгъэ шапхъэхэм афэгъэ­хьыгъэу гущыIэгъу тшIыгъэ динлэжьхэм я Совет хэтэу, поселкэу Яблоновскэм имэщыт иIимамэу Дзэукъожь Анзор.

— Анзор, быслъымэнэу дунаим тетхэм ящыIэныгъэ щыщ хъугъэ мэфэкIым ыкIи къурмэным ишIын пылъ шап­хъэхэм уакъытегущыIэ тшIоигъу.

— ЗэкIэми тэшIэ пегъымбарэу Ибрахьимэ Алахьталэм унашъо къызэрэфишIыгъагъэр ыкъоу Исмахьилэ къурмэн ышIынэу. Ар ыгъэцэкIэнэу пегъымбарыр фежьагъэу Алахьталэм ащ къыфыригъэхыгъ ыкъо ычIыпIэкIэ мэлэу къурмэныпхъэ хъущтыр. Ары мы мэфэкIым лъапсэу иIэр. Ащ тетэу Алахьталэм ыуплъэкIугъ пегъымбарыр, дунаир къэзыгъэшIыгъэм ащ шIошъхъуныгъэу фыриIэр. Ащ тетэу пегъымбарэу Мухьамэди дунаим тет быслъымэнхэм къурмэныр пшъэрылъ афишIыгъ.

— Мэфэ тхьапша Къурмэныр зэрэкIорэр?

— А мэфэкIыр мэфиплI зэрэкIорэр. Хабзэ зэрэхъугъэу, пчэдыжьым мэфэкI нэмазым зыфагъэхьазыры. Анахь щыгъын дэгъухэр ащыгъхэу быслъымэн­хэр мэщытым макIох нэмазым хэлэжьэнхэм ыкIи тхьэлъэIухэм ядэIунхэм афэшI. А мафэм е мэфэкI мэфищэу ащ къыкIэлъы­кIохэрэм ащыщ къурмэныр зыпшIын фаер. Къурмэн мэфэкI мафэхэм сэдакъэ птын, уигупсэхэр бгъэгушIонхэ, гъомылап­хъэхэр бгъэхьазырынхэ, мэфэкIыр нахьыжъхэми кIэлэцIыкIухэми зэхашIэу (диным ымы­штэрэ зекIуакIэхэр хэмытхэу) пшIын фае.

— Хэта къурмэн ышIынэу зытефэрэр?

— Дин шIэныгъэлэжьхэм зэралъытэрэмкIэ, амал зиIэ быслъымэн пэпчъ къурмэн ышIын фае. Ар зипшъэрылъыр унагъом ышъхьэ хъулъфыгъэу зиакъыл уцугъэр, зыныбжь икъугъэр, шъхьафитыр ары.

— Къурмэн ашIыщт былымыр сыд фэдэн фая ыкIи сыдэущтэу ар бгощынэу щыта?

— Къурмэн пшIы хъущт мэлыр, пчэныр, былымышъхьэ инхэм ащыщ, махъшэр. Ау ахэр сымаджэхэу, одхэу, щыкIагъэ яIэу хъущтхэп, дэхэнхэ, псаунхэ фае. Къурмэн пшIыщт мэлыр е пчэныр мэзих-блым къехъугъэн фае, чэмыр е шкIэхъу­жъыр — илъэситIу е былымыр инэу, шъуашIоу щытмэ, илъэсрэ ныкъорэ ыныбжьыми хъущт, махъшэм — илъэситф. Мэлыр е пчэныр — зы нэбгырэм, былымышъхьэ инхэр мылъку зэхалъхьэкIэ (нэбгыриблым нэсэу) пщэфымэ хъущт.

Къурмэныпхъэр Iахьищэу агощы: зыр тхьамыкIэхэм араты, ятIонэрэр — гупсэхэм, Iахьыл­хэм, ящэнэрэр унагъом къенэ.

Къурмэныпхъэ былымыр зыгорэм ебгъэукIыгъэмэ, а IофшIэным пае лы епты хъущтэп. А цIыфыр тхьамыкIэмэ, къурмэныпхъэм щыщ Iахь IубгъакIэ хъущт, ау ащ дакIоу Iоф­шIэнэу ыгъэцэкIагъэм ыпкIэ ахъщэкIэ ептыныр зыщымыгъэ­гъупшэу. Къурмэным щыщ гори ахъщэкIэ пщэ хъущтэп.

— БыслъымэнхэмкIэ Къурмэным сыда имэхьанэр?

— Мы дин мэфэкIым быслъы­мэнхэмкIэ мэхьанэшхо иI. Ар тарихъ гъогуонэшхо къэзыкIугъэ, шэпхъэ гъэнэфагъэхэр зыпылъ мэфэкI нэф. Дунаим щыпсэурэ быслъымэнхэр илъэс къэс дэгуIэхэу ащ ежэх. Къурмэным тхьэшIошъхъуныгъэ зиIэ быслъы­мэнхэр зэрепхых, зэгурыIонхэм, зэдеIэжьынхэм къыфегъэущых, цIыфхэм гукIэгъу къахелъхьэ.

— Сыда мы мэфэкIым ехъу­лIэу быслъымэнхэм укъызэрафэлъаIо пшIоигъор?

— Алахьэу ГукIэгъушIэу, ГукIэгъу зыхэлъым селъэIу титхьэлъэIухэр, тидухьэхэр ыштэнхэу. Быслъымэнхэм анаIэ тырязгъадзэ сшIоигъу Зуль-хьидж мазэм иапэрэ мэфипшI анахь лъапIэхэм, хьадж зашIырэ мафэхэм, унэкIымэ зэрэпсапэр, духьэхэр къэпIонхэ, КъурIаным нахьыбэрэ уеджэн зэрэфаер. А мазэм иябгъонэрэ мафэ унэкIыным мэхьанэшхо иI. Арафат Iуашъхьэ быслъымэнхэр зыщыдэкIоерэ мафэм зынэкIыхэрэм псэкIодшIагъэу яIэхэр Алахьталэм афегъэгъух.

ДэгущыIагъэр
Бадие Людмил.