Къурамбий

I

Мыгъэ къысэхъулIагъэр къышъуфэсIотэщт. Хьалэмэт ар. Сэ слъэкъуацIэр Iэшъхьэмаф, сцIэр Мариет. «ХьакIэмызыяпхъу» аIоти къысаджэщтыгъэх. Ау, колхозым «Iэшъхьэмэфэ Мариет стаханскэ IофшIакIэкIэ мэпсэу» аIомэ сигугъу щашIызэрэ, Iэшъхьэмэфэ Мариет аIоу аублагъ. Уегупшысапэмэ, сэ сыныбжьыкIэ Мариет аIонэу къыстефэжьырэп. Сыд Iо нахь мышIэми, скъомэ къащэжьыгъ. «Нэнэжъ» аIуи, сипхъорэлъфыхэр къысаджэх. КIо Мариетмэ орэ Мариеты, сэркIэ тIури зы — ары пакIо нахь дэхах.

Зэгорэм колхозым хэт бзылъфыгъэхэмэ шIухьафтынхэр заом щыIэмэ афашIыхэ зэхъум, сэри къурамбий IэшIухэр бэ хьазырэу сшIыгъэ. ЗыIукIэрэм ихьалэл, ялыеу къурамбийхэр хъугъагъэх. Бзылъфыгъэхэм шхынымэ апэмыкIэуи IэплъэкIжъыехэр, чысэхэр, хэдыкIхэри шхынхэм ахалъхьагъэх. «Сэри зыгорэ мыщ хэсымылъхьэмэ хъунэп» сIуи, силIыжъ тхьамыкIэ, Алахьым игонахь фегъэгъу, фэсшIыгъагъэу дышъэ IуданэкIэ хэдыкIыгъэу чысэ горэ сшIыгъагъэти хэслъхьагъ. Сеплъымэ, зэкIэми тхылътхьапэ цIыкIухэмэ гущыIэ фабэхэр афытыратхэх, ацIэхэр кIатхэжьых. «НыбжьыкIэмэ ауж зыкъизгъэнэнэп» сIуи, зэджэм сычъи, тигъунэгъумэ япшъашъэу Хъариет къасщи, орэд кIасэу, лIыжъым къыфасIощтыгъэм щыщ пычыгъо резгъатхи, «Iэшъхьэмаф Мариет» ыIуи кIитхэжьыгъ. А орэдыр лъэшэу сикIэсагъ.

«А кIасэу лIэбланэу кIэлэшIу, ШIулъэгъуныгъэр сыгу къыпфилъ».

ЕтIани кIезгъэтхэжьыгъэр ары: «ЗыгорэкIэ уахътэ уиIэ зыхъукIэ, сикъурамбий угу рихьыгъэмэ, макъэ къысэгъэIу».

Ахэр фронтым зыдгъэхьыгъэр бэдэдэ мышIагъэу пчыхьэ горэм, сизакъоу щай сешъоу сыщысызэ зэокIо кIалэ горэ укIытапэу къихьагъ.

— Уипчыхьэ шIу, нэнэжъ! Сэ Iэшъхьэмаф Мариет силъэгъун, — ыIуагъ плъыжьы къэхъузэрэ. Ар къызеIом, сыгу къысIэпыкIын фэдэу оталъи, слъакъохэр къэкIэзэзхи, сыкъызэхафэ пэтыгъ.

— КъэтIыс, сикIал, къэтIыс… сыд епIощтыгъэр, сыпсэр зикъурмэн, —ерагъэу къэсIуагъ.

— Мыдэ зы кIалэ горэм сыкъи… исба? — ыIуагъ кIалэр нахьыяхэу къэукIытэзэ.

— КъэтIысба, сикIал, къэтIыс, — сIуи, пхъэнтIэкIур къыфэзгъэуцугъ, ерагъэу згъэтIысыгъэ. Сеплъымэ, кIэлэкIэ дэхэцIыкIу. Духэ мэIэшIур къыхэутысыкIы. Литинант.

— Сэ госпиталым сыкъычIэкIыжьыгъэ къодый, сыхьатныкъокIэ сежьэжьы —фронтым сэкIожьы. Iэшъхьэмаф Мариет слъэгъу сшIоигъуагъ. Ар уипшъэшъэн фае. Лъэшэу емыкIу упхъу фэшI сызэрэоупчIырэр, ау кIо хъыжъэ Iофи къысфэгъэгъу, нэнэжъ, — ыIуагъ кIалэм лъэшэу къин къыщыхъупэу ынэхэр къымыIэтышъухэу.

«Е-е, ХьакIэмызыяпхъу, ХьакIэмызыяпхъу, шIулъэгъуныгъэр угу зыфилъым урихьылIагъ, джащ узэрэхэкIыжьышъу» сыгукIэ зэсIожьыгъэ. КIалэм морадэу иIагъэр фэдгъэшъыпкъэжьын нахь, хъунэп сIуи.

— Ара, сикIал, дэгъуба, сыкъыпфеджэжьынба джыдэдэм Мариет, Мариета!.. Мыдэ кIалэ горэ къыпфэкIуагъ, Сисас! — сIоу сыджэзэрэ адырэ унэм сычIэхьагъ. «Тигъунэгъумэ япшъашъэ пшъэшъэжъые къабз, нэIуасэ фэрэхъу» сIуи, сылъычъагъ. Ащ Хъариет ыцIагъ. Ащ къэбарэу щыIэр зэкIэ есIотагъ. Ар хъуна, кIалэм ыгу къеоныба и Мариет ныожъ шъхьацы фыжьышхоу къычIэкIымэ. ЕтIуанэ зэкIэ етIотэжьын, зэ шIоу тызэдэщхыжьын. Хъариет унэм истIупщыхьи, сэ пчъэнэзымкIэ дэгъоу слъэгъунхэу къогъум сыкъоуцуагъ.

— Фэсапщы, хьакIэ, — ыIуагъ, ыIапэ ыубытыгъ. Литинантэр лъэшэу къэчэфыгъ.

— О, Iэшъхьэмаф Мариет, сыдэу угъотыгъуай шъыу, ы? — ыIуи Хъариет ыIэ къымытIупщыжьэу, ынэгу зэрэдахэм кIэгушIу пIонэу щытыгъ. Хъариет къыIощтым тещтахьэу, ари щхэу, кIалэр къаплъэмэ ышъхьэ риуфэхэу, щытыгъ.

— Лъэшэу уикъурамбийхэр сыгу рихьыгъ. Чысэр пIомэ ялый, ау зэкIэмэ анахьэу сыгу имыкIыжьырэр орэдым щыщэу къиптхагъэр ары. «А кIасэу лIэбланэу кIэлэшIу, ШIулъэгъуныгъэр сыгу къыпфилъ». Хъариет къыIощтыр ышIэрэпи, мэукIыти щыс. ЕтIуанэ «а чысэр ор-орэу хэудыкIыгъа, Мариет?» — ыIуи кIалэм къызырегъажьэм сыгузажъоу сихьи:

— Адэ, Мариет, кIалэр Iанэм къегъэблагъэба, — сIуи къояжъэ изэу жъапхъэр хьакум тетти къыфтезгъэуцуи, щаери къыфэзгъэстырыжьи янэIосэныгъэ нахь IэшIэх къафэсшIыгъ. НэIуасэ зэфэхъугъэх, ыджи лъэшэу агу зэIугъэн фае, сыда пIомэ, Хъариет кIалэр къэлапчъэм нэс ыгъэкIотэжьыгъ, аIэхэр бэрэ зэрэIыгъыгъэх, сэ шъхьаныгъупчъэмкIэ сяплъэкIуагъ. Сэри сыгу ерэхьат хъужьыгъэ, кIалэм гухэлъышхоу иIагъэр зэрэзэпымыугъэр, пшъэшъэ дахэр къызэрэфэзгъотыгъэмкIэ сыразэу сыхъугъ.

Джы Хъариет мэфитIу яз письмэ къыфетхы. «Заор шIэхэу тыухыщт, пыим тытекIо, шIэхэу сыкъэкIощт. А пчыхьэм уяни къытхэсэу тызэрэщысыгъэу тыщысыщт, бэмэ татегущыIэщт» ыIуи, тыгъуасэ къыфитхыгъ.

— Дэгъу дэд, — сIуагъэ, — шIэхэу къэрэкIожь. Къурамбий IэшIухэри фэтшIыных, а къурамбиймэ апкъ къикIыкIэ пшъэшъэ дахэ зэригъотыгъэри есIотэжьын ыкIи шIоу тыщхын, — сIуагъэ.

НАТХЪО Долэтхъан