КъумпIыл Мурат: «ЦIыфхэм ящыIакIэ нахьышIу шIыгъэныр пстэумэ анахь шъхьаI»

«Iофэу зэшIотхы­хэрэм ятэрэзы­гъэ къэ­зыгъэлъэ­гъо­щтыр цIыфхэм цыхьэу къытфа­шIырэр ары, кIочIэ къэ­кIуапIэуи ар тэркIэ щыт. Ахэр къызэрэтщыгугъы­хэрэр къэдгъэшъыпкъэжьын, шъхьэихыгъэу, тшIэрэр зэкIэхэмкIи нэрылъэгъоу тылэжьэн фае»

АР-м и ЛIышъхьэу КъумпIыл Мурат илъэсэу икIырэм Адыгеим социальнэ ыкIи экономическэ хэхъоныгъэу ышIыгъэхэм къатегущыIагъ.

— Мурат Къэралбый ыкъор илъэсым ыкIэм зэшIохыгъэ хъугъэхэр зэфэхьысыжьыгъэнхэр хабзэ. О уишIошIкIэ, сыд лъэныкъохэр ара пэрытныгъэр зыубытыгъэхэр, тапэкIи республикэм анахьэу хэхъоныгъэ езы­гъэшIыщтхэр?

— Адыгеим амал ыкIи къэкIопIэ пстэоу иIэр дгъэ­федэным ыуж тит. Ащ пае лъэныкъо пэпчъ пшъэрылъ гъэнэфагъэ ыпашъхьэ ит. УФ-м и Президент и Джэпсалъэ къыщыхигъэщыгъэхэми, жъоныгъокIэ унашъохэми, лъэпкъ проектхэми ахэр атегъэпсыкIыгъэх. Адыгеим щыпсэухэрэм ящыIакIэ нахьышIу шIыгъэныр хэбзэгъэцэ­кIэкIо органхэмкIэ анахь шъхьаIэу щыт. Экономи­кэм хэхъоныгъэхэр ышIы­хэу, амалэу, къэкIуапIэу республикэм иIэр зэкIэ гъэфедагъэ хъумэ социальнэ лъэныкъомкIэ зэшIохыгъэри нахьыбэщт. Амалхэр, къэкIуапIэхэр — республикэр зыдэщыс чIыпIэр, чIыопс ыкIи рекреационнэ хэкIыпIэхэр, демографиер. Общественнэ ыкIи политическэ зыпкъ­итыныгъэмрэ лъэпкъ зэгурыIоныгъэу илъымрэ ахэм анахь шъхьэIэжь мэхъух.

Лъэныкъоу Iоф зыдэп­шIэщтхэр тэрэзэу къы­хэпхынхэм пшъэрылъхэр икъоу гъэцэкIэгъэнхэмкIэ мэхьанэ иI. Iоф зыдэт­шIэщт пстэури АР-м хэхъо­ныгъэхэр егъэшIыгъэнхэмкIэ Стратегиеу зэхэдгъэуцуагъэм щыгъэнэфагъ. Ащ къыдыхэлъытэгъэ проектхэм ащыщ мэзлэжьынымкIэ кластер гъэпсыгъэныр. Пхъэм хэшIыкIыгъэу псэолъэшIыным щагъэфедэ­хэрэр, унэгъо псэуалъэ­хэр, паркетыр, нэмыкIхэр лъэ­хъаным диштэрэ шIыкIэ­хэмкIэ къызщыдагъэкIыщт комплексэу ар щытыщт. Ащ нэмыкIэу экономикэм хэхъоныгъэхэр езыгъэшIынхэу гугъапIэ зэтпхырэр бизнес цIыкIум ыкIи гурытым яобъектхэм ящыкIэгъэ инфраструктурэ пстэури къызщыдэлъытэгъэ паркэу дгъэпсыщтыр ары.

Проект анахь инэу етхьыжьагъэхэм ягугъу къэс­шIымэ сшIоигъу. Федеральнэ IэпыIэгъум ишIуагъэкIэ инфраструктурэм ылъэныкъокIэ Iофыгъоу щыIагъэхэр дэгъэзыжьыгъэ хъугъэх. Ахэм респуб­ликэм инеущырэ хэхъоныгъэхэр мымакIэу япхыгъа­гъэх. ГущыIэм пае, Мые­къуапэ ыкIи Мыекъопэ районым ащыпсэухэрэр псэу зэшъощтхэр къязытыщт псэуалъэхэм (водозаборымрэ водоводымрэ) яшIын илъэсэу икIырэм едгъэжьагъ.

Ахэм къушъхьэ чIыпIэхэр къызэпачыхэшъ, псэолъэшIын Iоф­шIэнхэр къин мэхъух. Арэу щытми, мы псэуалъэхэм тэркIэ мэхьэнэшхо яI, ахэм яшIын шIокI зимыIэ Iофэу щыт. Сыда пIомэ псы къабзэу цIыфхэм ящыкIагъэр икъу фэдизэу ягъэ­гъотыгъэн фае. Проектыр илъэ­сищым ателъытагъ, илъэс къэс сомэ миллиардым ехъу пэIу­хьащт.

Туристическэ кластерэу «Лэгъо-Накъэ икъэлапчъэхэр» зы­фиIорэм къыщыдэлъытагъэу гъэстыныпхъэ шхъуантIэм ыкIи псым якIуапIэхэри тэгъэпсых. Мы проектыр туризмэм зи­ушъом­бгъуным имызакъоу, цIыфэу а чIыпIэм щыпсэухэрэм ящыIакIэ нахьышIу хъуным фэIорышIэ. Инвесторхэр нахьыбэу къеблэгъэнхэмкIэ, гъогурыкIоныр щынэгъончъэнымкIэ шIуагъэ къэзытыщт псэолъэшхохэу транспортым епхыгъэхэри федеральнэ Гупчэм иIэпыIэгъукIэ тэшIых.

Экономикэр социальнэ лъэныкъомкIэ Iофыгъоу щыIэхэр зэшIохыгъэ хъуным фэIорышIэрэ Iэмэ-псым ныIэп. Пшъэрылъ шъхьаIэу УФ-м и Президент къытфигъэуцурэр демографием ылъэныкъокIэ Iофхэр нахьышIу шIыгъэнхэр ары. Ащ пае унэгъо ныбжьыкIэхэм ыкIи сабыибэ зэрысхэм IэпыIэгъу ятыгъэным фытегъэпсыхьэгъэ программэ заулэ щыIэныгъэм щыпхырытэщы. Сигуапэ ащ фэдэ унагъоу республикэм исыр нахьыбэ зэрэхъугъэр. Сабыибэ яIэу унэгъо 6823-рэ непэ Адыгеим щэпсэу.

— Гъэсэныгъэм ылъэныкъо­кIэ сыда зэшIохыгъэ хъугъэр?

— ЕджапIэхэм, кIэлэцIыкIу IыгъыпIэхэм нахьыбэу чIыпIэхэр яIэ хъунхэм ыуж тит, IэпэIэсэныгъэ зыхэлъ кIэлэцIыкIухэм тадеIэным тыпылъ. ХьисапымкIэ тикIэлэцIыкIухэм гъэхъагъэу ашIыхэрэм тарэгушхо. Мы илъэ­сым зыфэдэ къэмыхъугъэ шъхьэ­ихыгъэ хьисап музей къыщызэIутхыгъ республикэ естественнэ-хьисап еджапIэу тиIэм. Ащ фэдэ къэралыгъом итэп. ТиныбжьыкIэхэм яшIэныгъэ хагъэхъоным, ятворческэ амалхэм зягъэушъомбгъугъэным лъэшэу тызэрэпылъыр ащ къеушыхьаты. Гъэсэныгъэм и Гупчэу «Сириус» зыфиIорэм зэзэгъыныгъэу дэтшIыгъэми шIуагъэ къытынэу тыщэгугъы. Ащ IофшIэкIэ амалэу иIэм тыкIырыплъызэ, наукэмкIэ, искусствэмкIэ ыкIи спортымкIэ кIэлэцIыкIу анахь IэпэIасэхэр къы­хэгъэщыгъэнхэм ыкIи IэпыIэгъу ятыгъэным фэгъэзэгъэщт Гупчэ 2019-рэ илъэсым къызэIутхын тыгу хэлъ. Ащ нэмыкIэу кIэлэцIыкIу технопаркэу «Кванториум» зыфиIорэм ишIын пае грант джырэблагъэ къытатыгъ.

ТикIэлэеджакIохэм шIэныгъэ куу агъотыным, сэнэхьатэу зыфаехэм икъыхэхынкIэ зэкIэми зэфэдэу амал яIэным мэхьанэшхо етэты. Ащ фытегъэ­псыхьэгъэ Iофэу тшIэрэм къыкIэкIуагъ нэбгырэ 990-мэ ателъы­тэгъэ гурыт еджапIэу мыгъэ къуаджэу АдыгеякIэм къыщызэIутхыгъэр. Ащ фэдэ Мыекъуа­пи, ащ хэхьэрэ станицэхэм ащыщи ащыдгъэуцун тыгу хэлъ. Федеральнэ программакIэу ежьагъэм тызэрэхэлажьэрэм ишIуагъэкIэ еджэпIэ 11 дгъэуцунэу амал тиIэ хъугъэ.

КIэлэцIыкIу IыгъыпIэхэмкIи гумэкIыгъо щымыIэжьыным ыуж тит. Илъэсэу икIырэм Iыгъы­пIитIу икIэрыкIэу кIэтшIыкIыжьи чIыпIэ 280-рэ къэттыгъ. КIэлэцIыкIу IыгъыпIэ пэпчъ чIыпIэ 240-м телъытагъэу псэолъиплI едгъэ­жьагъ. Джыри къихьащт илъэсым ащ фэдизмэ ателъытагъэхэу 3-мэ яшIын тыублэщт, непэ Iоф зышIэрэ IыгъыпIиплIымэ апытшIыхьажьынышъ, чIыпIэ 480-рэ джыри хэдгъэ­хъощт.

Мы проектхэм япхырыщынкIи федеральнэ Гупчэр лъэшэу къыддеIагъ. УФ-м и Президент иIэпэчIэгъэнэ фонд къыхэхы­гъэу Адыгеим къыфатIупщыгъэм ишIуагъэкIэ гъэсэныгъэм, культурэм, псауныгъэм икъэухъумэн алъэныкъокIэ Iофыгъуабэ дэдгъэзыжьын тлъэкIыгъэ. А ахъщэмкIэ кIэлэцIыкIу IыгъыпIитIу, культурэм иунитIу ыкIи медицинэм иучреждениищ икIэрыкIэу кIэтшIыкIыжьыгъ.
Къэралыгъо мылъкумкIэ республикэм щедгъэжьагъэр е щытшIыщтыр псэолъэ 16 мэхъу, ахэм ащыщэу 8-р социальнэх. ГущыIэм пае, 2019-рэ илъэсым станицэу Джаджэм, 2020-рэ илъэсым – Адыгэкъалэ ФОК-хэр (физкультурнэ-оздоровительнэ комплексхэр) ащыдгъэуцущтых. Мыл Унэшхом ишIыни едгъэ­жьэщт. КIымэфэ спорт лъэпкъхэм зягъэушъомбгъугъэнымкIэ ащ федэ къыхьынэу тэгугъэ, хоккеим изэхэщэнкIэ программэм Iоф дэтэшIэ. А зэпстэумэ анэмыкIэу, ПАО-у «Газпромым» иправление итхьаматэу Алексей Миллер зэIукIэгъоу дытиIагъэм «Газпром – детям» зыфиIорэ программэр Адыгеим щыпхыращынэу зэзэгъыныгъэ щыдэтшIыгъ. Ащ къыдыхэлъытагъэу спортивнэ площадкэхэм яшIын къихьащт илъэсым рагъэжьэщт.

— Псауныгъэм икъэухъумэн­кIэ системэр лъэхъаным ди­штэу гъэпсыгъэнымкIэ зэшIо­хыгъэ хъугъэхэм тащыбгъэгъо­загъэмэ дэгъугъэ.

— Диагностическэ Гупчэшхом ишIын мары джырэблагъэ тыухыгъ, къызэIутхын тыгу хэлъ. Ащ иунашъхьэ вертолетыр къы­щытIысыным фытегъэпсыхьагъ, лъэхъаным диштэу ищыкIэгъэ пстэури къыщыдэлъытагъ. Сы­мэджэщхэм, поликлиникэхэм ягъэкIэжьыни, ящыкIэгъэ оборудованиемкIэ зэтегъэпсыхьэгъэнхэми мымакIэу мылъку пэIудгъэхьагъ. Мыекъуапэ иполиклиникэу N 1-р зычIэтыщт унакIэ тшIыгъэ, Тэхъутэмыкъое район сымэджэщым пае корпусыкIэ дгъэуцугъ.

УФ-м и Президент иIэпэчIэгъэнэ фонд къыхэхыгъэ мылъкоу къытфатIупщыгъэмкIэ Шэуджэн район сымэджэщэу IыгъэкI хъу­гъагъэм гъэцэкIэжьынышхохэр етшIылIагъэх, Джэджэ район сымэджэщым ишIын едгъэ­жьагъ. Джы жъэгъэузым зыщеIэзэхэрэ диспансерыкIэ, Мыекъопэ къэлэ сымэджэщым терапиемкIэ иотделение зычIэтыщтыр тшIынхэу, Перинатальнэ гупчэр дгъэ­кIэжьынэу гухэлъхэр тиIэх.

КIэлэцIыкIу поликлиникэхэм ягъэцэкIэжьын ыкIи оборудованиеу ящыкIагъэр афэщэфыгъэным сомэ миллион 53-рэ пэIудгъэхьагъ. Ащ пае «Десятилетие детства» зыфиIорэ программэм Адыгеир хэхьагъ. Ащ нэмыкIэу уз хьылъэ зиIэ сымэджэ дэйхэм апае отделение апэрэу респуб­ликэм къыщызэIутхыгъ. Мыекъо­пэ район сымэджэщыр ары зыщыдгъэпсыгъэр. Ащ сомэ миллион 17 пэIухьагъ.

Медицинэм «терапевтическое окно» ыIоу гущыIэ зэпхыгъэ хэт. Ар цIыфым ыпсэ къэбгъэ­нэным пае IэпыIэгъу зыщетыгъэн фэе уахътэу узшIокIы мыхъущтыр ары. А уахътэр зыIэкIэтымыгъэкIыным пае рес­публикэм исхэм зэфэдэу меди­цинэ IэпыIэгъу игъом агъотыным лъэшэу тыпылъ. Анахьэу къоджэ псэупIэхэм адэсхэр ары тынаIэ зытетхэр. Мары мы аужырэ уахътэхэм ФАПи 6 ыкIи «врач общей практики» зыфаIорэм Iоф зыщишIэщт офис респуб­ли­кэм ирайонхэм ащыдгъэ­псыгъ, IэпыIэгъу псынкIэм пае автомашинэ 18 къэтщэфыгъ.

«Земский доктор» зыцIэ федеральнэ программэм ишIуа­гъэкIэ къуаджэм Iоф щызышIэн фэе специалистэу тызщыкIэхэрэм япчъагъэ нахь макIэ тшIыгъэ. Технологие пэрытхэм адиштэу медицинэ IэпыIэгъур цIыфхэм аIэкIэхьаными тыпылъ. БлэкIыгъэ илъэсым нэбгырэ мини 2,5-мэ ащ фэдэ IэпыIэгъу агъотыгъ.

ШэпхъэшIухэм адиштэу тимедицинэ щытыным фэшI инвесторхэри къетэгъэблагъэх. Ащ тетэу Адыгэкъалэ дэт межрайон сымэджэщым рентгенохиругическэ амалхэр зыщагъэфе­дэхэрэ отделение къыщызэ­Iутхыгъ. Ащ ишIуагъэкIэ гум екIурэ лъынтфэхэм агъэгумэкIырэ сымаджэу Адыгэкъалэ, Тэхъутэмыкъое ыкIи Теуцожь районхэм адэсхэм IэпыIэгъу игъом агъотыщт.

Iэзэгъу уцхэр икъоу цIыфхэм аIэкIэмыхьэхэмэ зэрарэу къы­хьыщтыри къыдгурэIо. Ащ фэшI ахэм ящэфын пэIудгъэхьащт ахъщэм илъэс къэс хэтэгъахъо. 2018-рэ илъэсым бюджет пстэуми къахэхыгъэу зэкIэмкIи сомэ миллион 867-рэ ащ пэIудгъэ­хьагъ.

Адыгеим исхэм къагъашIэрэр гурытымкIэ илъэс 73-м нэсыгъ. Урысыер зэрэщытэу пштэмэ, гурытымкIэ щагъашIэрэм нахьи ар нахьыб. Дунаим ехыжьыхэрэм япчъагъи бэкIэ нахь макIэ тшIышъугъ. Нэбгырэ 1000 пэпчъ 12-р ары зидунай зыхъожьырэр.

— Социальнэ программэхэм ягъэцэкIэни, нэмыкI пшъэрылъхэм язэшIохыни экономикэм бэкIэ елъыты­гъэх…

— Промышленностыр ары анахь Iофыгъо инэу тиэкономикэ иIэр. Арышъ, охътабэм къакIоцI ащ икъэгъэлъэгъонхэр еIыхыщтыгъэхэу джы хэхъоныгъэхэр ышIынхэу зэрежьагъэм тегъэгушIо. Мэкъумэщ хъызмэтымкIэ илъэс пчъагъэ хъугъэу пэрытныгъэр тIыгъ. Мы илъэсым джыри хэхъоныгъэхэр проценти 112,7-у тшIыгъэх. Лэжьыгъэу мыгъэ тыугъоижьыгъэр тонн мин 553-м ехъу.

Адыгэ къуаер тэщ нэмыкI зыпарэми къыдигъэкIын фимытэу зэрэхъугъэм тэркIэ мэхьэнэ ин иI. УФ-м и Апшъэрэ Хьыкум мы илъэсым ащкIэ къыткъоуцуагъ. Арышъ, джы Адыгеим ихъызмэтшIапIэхэр ары ныIэп адыгэ къуаер къыдэзгъэкIынэу фитыныгъэ зиIэр. Роскачествэми тикъуае иIэшIугъэ къызэрэкIигъэтхъыгъэм имызакъоу, гъомылапхъэхэр щынэгъончъэнхэмкIэ шапхъэхэм адиштэу ылъытагъ. Специалистхэм къызэраIорэмкIи, IэкIыбым ащэщт гъомылэпхъэ шъхьаIэхэм ар ащыщ. Мы уахътэм Германием ибэдзэршIыпIэхэм ащы­IуагъэкIы, Иорданием ащэ. США-м, Тыркуем, Зэхэт Араб Эмиратхэм ыкIи Азербайджан япредпринимательхэми тикъуае ащэфымэ ашIоигъоу тихъызмэт­шIапIэхэм зэдэгущыIэгъухэр адашIых.

Типредприятиеу щэм хэшIыкIыгъэ гъомылапхъэхэр къыдэзыгъэкIыхэрэм оборудованиеу Iоф зэрашIэрэри агъэкIэжьыгъ. Джы ахэм кIуачIэу яIэр процент 37-кIэ нахь ин хъугъэ. 2017-рэ илъэсым къое зэфэшъхьафэу тонн мин 12,8-рэ къыдагъэ­кIыгъ. 2016-рэ илъэсым егъэпшагъэмэ, ар проценти 113-кIэ нахьыб. Илъэсэу икIырэм имэзэ 11 пштэмэ, тонн мин 12,3-рэ къа­шIыгъах. 2021-рэ илъэсым нэс къуаеу типредприятиехэм къыдагъэкIырэр тонн мин 16,4-м нэсынэу тэгугъэ.

Лэжьыгъэм нахьэу, хэтэрыкI­хэр, пхъэшъхьэ-мышъхьэхэр нахьыбэу республикэм къыщагъэкIыным тыкъыфакIомэ на­хьышIу хъущтэу тэлъытэ ыкIи ащ ыуж тызэритым ишIуагъэ къэкIо. Пхъэшъхьэ-мышъхьэхэм ыкIи цумпэ зэфэшъхьафхэм якъэгъэкIынкIэ, фэбапIэхэм ягъэпсынкIэ IэпыIэгъу цIыфхэм яттыным тыпылъ. Мары мы илъэсым езыгъэжьэгъэкIэ фермерхэм ыкIи былымэхъо фермэ зыгъэпсы зышIоигъохэм грантэу пстэумкIи сомэ миллиони 126,8-рэ къаратыгъ. Ахэм зэкIэми тэркIэ мэхьанэшхо яI, къоджэ псэупIэхэм адэсхэм ягъот на­хьыбэ хъунымкIэ ыкIи цIыфхэм IофшIэпIэ чIыпIэхэр яIэнхэмкIэ яшIуагъэ къэкIощт.

Бизнесым зиушъомбгъун амал иIэным, езыгъэжьэгъэкIэ предпринимательхэм къэралыгъо IэпыIэгъу агъотыным, тхылъхэм ягъэхьазырын нахь псынкIэ афэхъуным лъэшэу тынаIэ тет. Бизнес цIыкIум ыкIи гурытым IэпыIэгъу ятыгъэным мыгъэ сомэ миллиони 121-м ехъу пэIудгъэхьагъ. Бизнесыр мы­лъку къэкIуапIэ зышIымэ зышIоигъо­хэмкIэ Адыгеир хъопсагъо хъу­нэу тыфай. IофшIэпIэ чIыпIэ зимыIэхэм япчъагъэ къыщыкIэным ар фэIорышIэщт. Ащ фэшI бизнесым инфраструктурэу ищыкIэгъэ пстэури къызщыдэлъытэгъэ парк илъэс благъэхэм дгъэпсыным ыуж тит. Агробизнес-инкубаторым ишIын тэухы. Мары мы илъэсэу икIырэм промышленностым зегъэушъомбгъугъэнымкIэ республикэ Фонд къызэIутхыгъ. Банкхэм чIыфэу къатырэр нахь къызIэкIэгъэхьэгъошIу шIыгъэныр ащ ипшъэрылъ шъхьаIэхэм ащыщ.

— Республикэм иэкономикэ инвестициехэр нахьыбэу къы­хэлъхьэгъэнхэмкIэ сыда джыри анахьэу шъунаIэ зытежъу­гъэтырэр?

— Адыгеир инвесторхэмкIэ нахь хъопсагъо къэхъугъ. Прогнозхэм къызэрагъэлъагъорэмкIэ, 2018-рэ илъэсым инвестициеу къыхалъхьагъэр миллиард 24-м нэсы. Республикэм ирейтинг фэдитIукIэ нахьышIу хъугъэ. ИнвестициехэмкIэ субъектхэм яIофхэм язытет зыгъэунэфырэ агентствэм къызэритыгъэмкIэ, 2017-рэ илъэсым Адыгеир я 43-рэ чIыпIэм нэс къыдэкIоегъа­гъэмэ, 2018-рэ илъэсым чIыпIэ 19 къызэринэкIи, я 24-рэ хъугъэ.

ИКЕА-м УрысыемкIэ анахь инвестиционнэ проект иныр зыщыпхырищырэр Адыгеир ары. Илъэсищ благъэм ащ квадратнэ метрэ мини 100 фэдиз хъоу псэолъэ зэфэшъхьафхэр щэпIэ зэхэтышхоу «МЕГА-Адыгеям» дэжькIэ щигъэуцун, непэ Iоф зышIэрэ площадкэхэри ыгъэ­кIэжьынхэ ыгу хэлъ. ПстэумкIи «МЕГА-Адыгеям» изегъэушъомбгъун сомэ миллиард 14 инвестициеу хилъхьанэу ыгъэнэ­фагъ.

Мэкъу-мэщым ылъэныкъокIэ анахь проект инхэм ащыщ соем Iоф зыщыдашIэщт заводэу компаниеу «Ошер» зыфиIорэм Джэджэ районым щишIыщтыр. 2018-рэ илъэсым Шъачэ щыкIогъэ инвестиционнэ форумым зэзэгъыныгъэу тызщыкIэтхагъэм къыщыдэлъытагъэу, ООО-у «СБ-Агро» зыфиIорэм технологие пэрытхэм атегъэпсыкIыгъэ фэбапIэ станицэу Курджипскэм дэжькIэ къыщешIы. ХэтэрыкIхэр зыщызэкIоцIащыхьащт цехыр атIупщыгъах, нэмыкI оборудованиеу ящыкIагъэри къащэфыгъ. ПстэумкIи сомэ миллион 600 проектым хилъхьанэу компанием гухэлъ иI.

ХэтэрыкIхэм, пхъэшъхьэ— мышъхьэхэм ыкIи цумпэ зэфэшъхьафхэм якъэгъэкIынкIи Ита­лием испециалистхэм зэзэгъыныгъэхэр адэтшIыгъэхэу Iоф адэтэшIэ. Мы илъэсым ащ къи­кIыгъэ предпринимательхэр тихьэкIагъэх. Щылэ мазэм Ады­геим илIыкIо куп Тыркуем кIощт.

ИнвесторхэмкIэ анахь хъо­псэгъо субъектипшIым республикэр ащыщ тшIыныр пшъэ­рылъ шъхьаIэу тиIэхэм ащыщ. Ащ пае хъызмэтшIапIэ къызэIузыхырэм ар зыщаригъэтхыщт, электрическэ сетьхэм зыщапишIэщт, нэмыкI Iофыгъоу пылъхэр зыщызэшIуихыщт уахътэр нахь дгъэкIэкIыгъ. Ащ тетэу проект 11 тэгъэхьазыры. Ахэр щыIэныгъэм щыпхырыщыгъэ хъухэмэ, IофшIэпIэ чIыпIэ мини 2,8-рэ къатыщт.

Республикэр зыдэщыс чIыпIэм шIуагъэу хэлъыри тэгъэфе­дэ. Краснодар пэблэгъэ районхэм непэ нахь заушъомбгъу. Ахэр инвесторхэмкIэ нахь хъо­псагъох. Ау ахэм ямызакъоу, нэмыкI районхэми амалэу, хэкIыпIэу яIэхэр къыдэтлъытэхэзэ, хэхъоныгъэхэр ядгъэшIынхэм тыпылъ.

Энергетическэ кIуачIэхэр нахь ин тшIынхэми ыуж тит. Сыда пIомэ инвестициехэр нахьыбэ хъунхэмкIэ ащ мэхьанэ иI. Гъэстыныпхъэ шхъуантIэр цIыфхэм аIэкIэгъэхьэгъэнымкIэ апэ итхэм тащыщ, ау ащ икIуа­пIэхэм кIуачIэу яIэр гъэфедагъэ хъурэм нахьи нахь макI. ПАО-у «Газпромым» иправление итхьаматэ зэIукIэгъу зыдытеIэм а Iофыгъор лъыдгъэIэсыгъ ыкIи гъэстыныпхъэ шхъуантIэу рес­публикэм щызэпхырыкIырэм ыкIуачIэ нахь ин къашIынэу зэзэгъыныгъэ зэдэтшIыгъ. Ащ пае ар зэбгырызытIупщырэ станцие (ГРС) агъэуцущт. Краснодар пэблэгъэ районэу нахь зызыушъомбгъухэрэм гъэстыныпхъэ шхъуантIэу ящыкIагъэр икъоу аIэкIэгъэхьэгъэнымкIэ ащ ишIуагъэ къэкIощт.

Экологием ылъэныкъокIэ гумэкIыгъо Адыгеим иIэп. Ар зэщымыкъонми тыпылъ. Ары зыфэIорышIэщтхэр ветропаркэу республикэм щедгъэжьагъэхэр. Ахэм анахь ин мы уахътэм къэралыгъом итэп. Ветропаркым ишIуагъэкIэ электроэнергиемкIэ щыкIагъэу тиIэр процент 20-кIэ нахь макIэ хъущт. 2019-рэ илъэ­сым аухынышъ, атIупщынэу ары зэрэдгъэнэфагъэр.

— Транспорт инфраструктурэм игъэпсынкIэ сыда зэшIохыгъэ хъугъэр?

— Хы ШIуцIэ Iушъом ыкIи Къыблэ Федеральнэ шъолъырым исубъектхэм ягупчэхэм якIурэ гъогу анахь кIэкIхэр Адыгеим пхырэкIых. Керчь илъэмыдж къызызэIуахыгъэм къыщыублагъэу цIыфэу Адыгеир зэпызычырэри нахьыбэ хъугъэ. А зэпстэумэ апкъ къикIыкIэ лъэ­хъаным диштэрэ гъогу дэгъухэм яшIын лъэшэу тынаIэ тетыдзагъ. 2018-рэ илъэсым бюджет пстэумэ къахэхыгъэу ащ сомэ миллиардитIу пэIудгъэхьагъ.

Краснодар лъэныкъокIэ рес­публикэр зэпызычырэ автомобиль гъогумрэ М4 «Дон» зыфиIорэ федеральнэ гъогумрэ анахьыбэ зытегъэуагъэ хъурэр. Ащ фэшI ахэм гъогу зэхэкIыпIэхэр афэшIыгъэныр апэ идгъэшъыгъ. Къэралыгъо компаниеу «Российские автомобильные дороги» зыфиIорэм иIэпыIэгъукIэ объектыкIэхэм яшIын едгъэжьагъ. ГущыIэм пае, поселкэу Лъэустэнхьаблэ дэжькIэ гъогу зэхэкIыпIэ щытэшIы. Ари, къуаджэу Тыгъургъой дэжь щед­гъэжьагъэри къихьащт 2019-рэ илъэсым тыухынхэу тыфай.

Ермэлхьаблэ ылъэныкъокIэ укъикIымэ Мыекъуапэ укъызэрэдэхьэрэ гъогури икIэрыкIэу тэшIыжьы. Ари мэхьэнэ ин зиIэ проектхэм ащыщ. Мыекъуапэ къэзыухьэрэ гъогу тиIэ зыхъу­кIэ, къалэр зэпызычырэ транспортыр нахь макIэ хъущт, экологиер къызэтенэщт.

— Адыгеим зекIоу къи­хьэ­рэм ипчъагъи нахьыбэ хъугъэ…

— Аужырэ илъэсхэр пштэ­хэмэ, Адыгеим зыщызыгъэ­псэфынэу къакIорэм проценти 5 — 8 илъэс къэс къыхэхъо. 2017-рэ илъэсым нэбгырэ мин 432-рэ къихьагъ, ар 2016-рэ илъэсым тиреспубликэ щыIа­гъэм нахьи проценти 5-кIэ нахьыб. Мыгъэ къэкIуагъэр нэбгырэ мин 450-м нэсы. Илъэ­сыкIэ мэфэкI мафэхэм Адыгеим къакIорэр нахьыбэ мэхъу, мы зыгъэпсэфыгъо мафэхэу къэблагъэхэрэм нэбгырэ мини 100-м къыщымыкIэнэу тежэ.

ЗекIоным изегъэушъомбгъун инфраструктурэм бэкIэ елъытыгъ. Ащ фэшI тикъушъхьэхэм гъогухэр ащытэшIых, энергосетьхэр ащытэгъэпсых. ЗекIоным хэхъоныгъэ егъэшIыгъэным фытегъэпсыхьэгъэ федеральнэ программэм къыдыхэлъытагъэу къихьащт илъэсым сомэ миллион 500 Адыгеим къыфэкIощт. Республикэм иIахьи ащ хэлъын фаеу щыт. Ахъщэр бгы сэтхэу Лэгъо-Накъэрэ поселкэу Гъо­зэрыплъэрэ зэзыпхыщтхэ гъогум ишIын пэIудгъэхьащт. АдыгеимкIэ ащ стратегическэ мэхьанэ иIэу щыт.

КъызэрэсIуагъэу, Хы ШIуцIэ Iушъом ыкIи Къырым якIурэ гъогу нахь кIэкIым Адыгеир зэпечы. Арышъ, ахэм защызыгъэпсэфынэу кIохэрэм республикэри агу рихьынэу, къыщыуцухэ ашIоигъоу шIыгъэным тыпылъ. IэкIыбым къикIыгъэ туристхэр къегъэблэгъэгъэнхэмкIи опыт тиI. Этнографическэ ыкIи культурнэ мэхьанэ зиIэ Iофтхьабзэхэм язэхэщэн ащкIэ зишIуагъэ къакIорэр. ГущыIэм пае, адыгэ къуаем ифестиваль. Мыгъэ ащ нэбгырэ мин 12 фэдиз къекIолIэгъагъ. Адыгэ культурэм и Дунэе фестивалэу зэхатщэрэми IэкIыбым къикIыгъэу хьэкIабэ къеблагъэ.

— Мурат Къэралбый ыкъор, илъэсэу къихьащтымкIэ сыд фэдэ пшъэрылъа зыфэжъу­гъэуцужьыгъэхэр?

— Лъэпкъ проект 12-у демографием, псауныгъэм икъэухъу­мэн, гъэсэныгъэм, псэупIэхэм ыкIи къэлэ щыIакIэм, экологием, автомобиль гъогухэм, цIыфхэм IофшIэпIэ чIыпIэхэр ягъэгъотыгъэнхэм, наукэм, цифровой экономикэм, культурэм, бизнес цIыкIум ыкIи гурытым, дунэе кооперацием ыкIи экспортым афэгъэхьыгъэхэм ягъэцэкIэн анахьэу тиIофшIэн зыфэгъэзэгъэщтыр. Мыхэм тахэхьаным пае предложение гъэнэфагъэхэр федеральнэ хэбзэ органхэм афэдгъэхьыгъэх. Федеральнэ программэхэм тахэлэжьэным пае амалэу щыIэ пстэури дгъэ­федагъэ. Проект 46-мэ тахэлэжьэнэу тхылъхэр дгъэхьазырыгъэх.

Адыгэ автоном хэкур загъэ­псыгъэр илъэси 100 зэрэхъурэм изыфэгъэхьазырыни IофшIэны­шхоу щыт. Ащ ихэгъэунэфыкIын, мэфэкI Iофтхьабзэхэм ямыза­къоу, социальнэ псэолъэ зэфэшъхьафхэм яшIыни къыдыхэлъы­тагъ. Мы мэфэкIым изыфэгъэ­хьазырынкIэ ыкIи ихэгъэунэфыкIынкIэ зэхэщэкIо комитетэу УФ-м и Правительствэ ипащэ игуадзэу Виталий Мутко зитхьа­матэм предложениеу дгъэхьа­зырыгъэ­хэм къадыригъэштагъ, ахъщэ къатIупщынэу тежэ.

НахьыпэкIэ федеральнэ гупчэм Iоф зэрэдэтшIэщтымкIэ, программакIэхэм тызэрахэлэжьэщтымкIэ пшъэрылъ гъэнэфагъэу зыфэдгъэуцужьыгъагъэ­хэм шIуагъэ къатыгъ. Гъэсэныгъэм, медицинэм, спортым алъэныкъокIэ псэолъакIэхэм яшIын пае, Адыгеим имылъкуи хэлъэу, ахъщэ къатIупщынэу зэзэгъыныгъэхэр тиIэ хъугъэх.
Туристическэ кластерым пае едгъэжьагъэхэм яшIыни лъыдгъэкIотэщт. Муниципальнэ образованиехэм ягупчэхэм яобщественнэ чIыпIэхэм язэтегъэ­псыхьанкIи пшъэрылъхэр зыфэдгъэуцужьыгъэх. Мы илъэсым ащ сомэ миллион 245,8-рэ пэIудгъэхьагъ. ИкIэрыкIэу тшIыщт е зэтедгъэпсыхьащт псэуалъэхэм якъыхэхын республикэм щыпсэухэрэри къыхэдгъэлэжьагъэх. 2019-рэ илъэсым джыри фэтэрыбэу зэхэт унэхэм ящагу 36-рэ ыкIи общественнэ чIыпIэ 20 дгъэкIэжьын тыгу хэлъ. Ащ пае сомэ миллион 251-м ехъу дгъэнэфагъэ.

УФ-м и Президент къытфишIыгъэ пшъэрылъхэм ягъэцэкIэн, ахэм шIуагъэу къатырэр нафэ хъуным кIочIэ пстэури етхьылIэн фае. Адыгеим щыпсэухэрэм ящыIакIэ нахьышIу хъу­ным ахэр фэIорышIэщтых. Iофэу зэшIотхыхэрэм ятэрэзыгъэ къэ­зыгъэлъэгъощтыр цIыфхэм цыхьэу къытфашIырэр ары, кIочIэ къэ­кIуапIэуи ар тэркIэ щыт. Ахэр къызэрэтщыгугъы­хэрэр къэд­гъэшъыпкъэжьын, шъхьэихыгъэу, тшIэрэр зэкIэхэмкIи нэрылъэгъоу тылэжьэн фае.