Къоджэ мэкIэ-къоджэшху

1929-рэ илъэсым апэрэу БжыхьэкъоякIэм колхоз щы­зэхащагъ. Апэрэ тхьаматэу ащ иIагъ Къэлэкъутэкъо Хьамедэ. Колхозым «Мафэ» фаусыгъагъ. 1930-рэ илъэсым чылэм джыри зы колхоз щагъэпсыгъ. Ащ «Федэ» ыцIагъ. Унэгъо миным ехъу къуаджэм дэсыгъ.

ДэхэкIаеу зэтеуцуагъэхэу, ябылыми, яIофшIэни хагъахъозэ, 1930-рэ илъэсым игъэтхапэ Афыпс къыдэкIи, губгъуи, унагъуи къакIэуагъ, зэрарышхо къа­рихыгъ, къыкIэлъыкIогъэ илъэсми ар дэдэр къяхъулIагъ.

Унагъохэр къуаджэм дэкIыжьхэу рагъэжьагъ, унэгъо 65-рэ Пэткэу (АдыгеякIэм), Яблоновскэм унэгъо 40 фэдиз кощыжьыгъэх. Щынджые, Инэм унэгъо пчъагъэхэм загъэзагъ. Арэу щытми, къыдэнэгъэ цIыфхэр хьалэлэу колхозым щылажьэщтыгъэх. Чэмыщхэу Лаикъо Хъаный, Хьатитэ Кокуащ, КIэрмыт Щамсэт, Нэтхъо Унай, Лаи­къо Щамсэт, Тырку Сафыет, Барцо Джансэт, Сыджыхь Фа­тIимэт хьалэлэу лэжьагъэх. Сы­джыхь Гощнашхъо къоджэ Советым итхьаматэ игуадзэу Iоф ышIагъ. ХэтэрыкI бэгъуагъэ къагъэкIыщтыгъ Лаикъо Хъаные, КIэрмыт Долэтхъан, Лаикъо Ме­лэчхъан, Козинэ Мерэм, Ко­зинэ Цыу, КIэрмыт Щэрифэт, Хьадыпэшъо Зулэ, Къэлэкъутэ­къо Мэзагъо… Ау илъэс къэс псыкъиуным Iоф хидзэщтыгъэх. Ащ къыхэкIэу Шапсыгъэ псыIыгъыпIэр ашIынэу хабзэм унашъо ышIыгъ.

1941-рэ илъэсым гъэтхапэм Шапсыгъэ псыубытыпIэм ишIын рагъэжьагъ. ЗэкIэ Краснодар краим ит колхозхэм яцIыфхэр къагъэкIуагъэх. IэкIэ дамбэ БжыхьэкъоякIэм щегъэжьагъэу поселкэу Хомуты кIоу, Афыпсыпэ еуалIэу ашIынэу аублагъ. Мэзэу Хъыбылышхуи раупкIэу рагъэжьагъ. Унагъохэу зищагу псычIэгъ хъухэрэр агъэкощы­гъэх. Нахьыбэр Инэм кIожьыгъэ.

Мэкъуогъум и 22-м зэо мэхъаджэр къежьи, псыIыгъыпIэм ишIын зэпагъэугъ, 1952-рэ илъэсым аухыжьыгъ ныIэп.

Хэгъэгу зэошхор къызежьэм БжыхьэкъоякIэм щыщ нэбгырэ 200 фронтым Iухьагъ, 160-мэ къагъэзэжьыгъэп.

Фронтым Iухьагъэхэм ащыщыгъэх сятэжъэу КIэрмыт Къыр­мызэрэ сятэу КIэрмыт Рэмэзанрэ.

Апэрэ Украинскэ фронтым ия 33-рэ шхончэо дивизие хэтэу зэо гъогу километрэ мин пчъа­гъэ Къырмызэ ыкIугъ. ЧIыпIэ щынэгъуабэм сятэжъ арыфагъ, хьадэгъур къышъхьащыхьэу пчъагъэрэ къыхэкIыгъ. Анахь чIыпIэ къин зыщифэгъагъэхэм ащыщыгъ Украинэм икъалэу Коростень. Зы мэфэ закъом пчъагъэрэ къалэр тидзэхэмрэ пыимрэ зэIэкIахыгъ. Бэ тидзэ­кIолIэу ащ щыхэкIодагъэр, ау сыд зэхъуи тидзэхэм къалэр аштагъ. А чIыпIэм сятэжъ къы­щауIэгъагъ. IэзапIэм къызыще­Iэзэхэхэ нэуж икIэрыкIэу дзэ­кIолIхэм ясатырэ хэуцожьыгъагъ ыкIи Апэрэ Украинскэ фронтым хэтэу заор аухыгъ.

Дзэ техникэу мэшIогъэкIосэ къулыкъум ищыкIагъэхэр къэзыгъэхьазырырэ еджапIэу къа­лэу Кронштадт дэтым 1941-рэ илъэсым мэкъуогъум и 22-м еджапIэм аужырэ экзаменхэр сятэу КIэрмыт Рэмэзанэ щитыхэзэ, заор къежьагъ. Ежьхэр кIэлъэIухи, нэбгырипшI хъухэу хы ШIуцIэ флотым имэшIо­гъэ­кIосэ частэу къалэу Одессэ дэтым агъэкIуагъэх.

Къалэм зэошхо щыкIощтыгъ, къухьэхэм арылъхэу хымкIэ ЧIы­гушхом къыращхэти, дзэхэм ящыкIэгъэ Iашэхэр, шхыны­гъо­хэр къащэщтыгъэх. Къухьэхэр аунэкIхэти, уIагъэхэр, нэжъ-Iужъхэр, сабыйхэр Iуарагъэщы­щтыгъэх.

МэшIогъэкIосэным чэщи ма­фи пылъыгъэх, къалэр амы­гъэ­стыным ыуж итыгъэх. Ау кIуа­чIэхэр зэфэдагъэхэп. Верховнэ Главнокомандующым иуна­шъо­кIэ къызэкIэкIонхэ фаеу хъугъэ. Къалэу ТIуапсэ чъэпыогъум ыкIэ­­хэм адэжь къащагъэх. Мыщ машIор рагъэкIосэнэу Iэмэ-псымэ дэгъухэр къащаратыгъэх.

Мафэ горэм ТIуапсэ дэт ба­зэу чIыдагъэ зыщаIыгъым пыим бомбэхэр къытыридзэхи, мэшIошхом зэлъиштагъ. ЧIыдагъэ зэрыт цистернэхэр къэох, ба­зэм ызыныкъо нахьыбэ мэсты. А машIом хэтхэу, ащыгъыр стызэ, ар агъэкIосэн алъэкIыгъ. ЯлIыгъэкIэ къызэрахэщыгъэхэм пае сятэрэ иныбджэгъоу Калачиков Николайрэ шIухьафтынэу сомэ 200 зырыз къаратыгъагъ, наградэхэри къафагъэшъошэнхэу агъэлъэгъогъагъэх…

Хы лъэсыдзэм ия 83-рэ бригадэ Керчь хыгъэхъунэныкъом ит къутырэу Туклук пыим къы­IэкIахыжьыным пае ыпэкIэ лъыкIуатэ къэс къызэкIэкIожьын фаеу хъущтыгъэ. Пыим идзот зэхакъутэнэу КIэрмыт Рэмэзанэ, Николай Калачиковым ыкIи Иван Лисецкэм пшъэрылъ къафашIыгъ. Нэфшъагъом дзотым екIолIагъэх. Пстэумэ апэу Рэмэзанэ гранатыр ыдзыгъ. Омэкъэшхом чIыгур къыгъэгырзыгъ. ФашиститIур а чIыпIэм щаукIыгъ, псаоу къэнэгъэ нэ­бгырищыр тидзэкIолIхэм къа­жэхэбэнагъэх. Фашистищыр аукIыгъ, ау сятэ къауIагъ. Хьы­лъэу уIагъэу пчэдыжьым сятэ къагъотыжьи, госпиталым ­ащагъ. Пшъэрылъэу фашIыгъэр дэгъоу зэригъэцэкIагъэм пае наградэ къыфагъэшъошагъ. Ау заом иилъэсхэм ар къыратыжьынэу хъугъэп. Илъэс 40-м ехъужьыгъэу райвоенкоматым ригъэблагъи лIыхъужъныгъэу зэрихьа­гъэм фэшI, ДзэкIолI щытхъум иорденэу ящэнэрэ шъуашэ зиIэр къыратыжьыгъ…

Мазэрэ ныкъорэ госпиталым къызыщеIазэхэм ыуж хы лъэсыдзэм ия 83-рэ бригадэ Акмонайскэ перешейкэм нэсы­гъэу акIэхьажьыгъ, зэо мэшIуаеми Iууцожьыгъ.

Мафэ горэм батальоным икомандирэу Пановым къари­Iуагъ дзэкIолI куп зэриугъоирэр пыир чIыпIэу къызыщыуцугъэр, пчъагъэу зэрэхъурэр, Iашэу, техникэу иIэр зэгъэшIэгъэнхэм пае. Рэмэзанэ ащ хэлажьэ шIоигъоу ариIуагъ, ау бэмышIэу госпиталым къызэрэчIэкIыжьыгъэм, иуIагъэхэр джыри икъоу зэрэмыкIыжьыгъэхэм апае къыфадагъэп. ЯлъэIупэ зэхъум, а купыр ыгъэхьазырынэу, цIыфэу зыфаехэри къыхихынхэу пшъэрылъ къыфашIыгъ. Ишъэогъу хьалэлэу Калачиков Николай, ащ нэмыкIэу нэбгырищ снайперхэу къыхихыгъэх.

Апшъэ къыралъхьэгъэ Iофыр къин дэдагъ. Абг нэсэу мы­лыпсым хэтхэу псыуцугъэм зэпырыкIхи, метрэ 15 нахьыбэ къэмынэу нэмыц дзотым екIо­лIагъэх. Iэгъо-блэгъум щыхъурэр зэрагъашIэзэ нэфшъагъо хъугъэ. Нэфылъыр къызэкIичызэ ошIэ-дэмышIэу дзотыр къагъауи, фашист пчъагъэ аукIыгъ, гъэрэу фельдфебелыр къаубытыгъ. ЗэкIэ зэхакъути, къутырэу Каменскэр къызIэкIагъэхьа­жьыгъ. Гъэрэу къаубытыгъэм мэхьанэшхо зиIэ къэбарыбэ къа­риIуагъ. А зэошхом сятэ уIэ­­гъэ хьылъэ­хэр къыщытыращагъэх. Иакъыл щыуагъэу санинструктор пшъэшъэжъыеу Га­лина Петровам къегъотыжьышъ, губгъо госпиталым негъэсы. Операцие зы­шIыгъэр къутырэу Абинскэм щыщ хирург. Госпиталым мэзищэ зычIэлъ нэуж мэзих отпуск къырати, икъуаджэу Бжьыхьэ­къоякIэм къэкIожьыгъ ыкIи ипсауныгъэ изытет къыдалъыти, ащ ыуж заом ащэжьыгъэп.

Къоджэ цIыкIум пый мэхъаджэм бэ дишIыхьагъэр. ЗэкIэ зэхэкъутагъэу, колхозыр зэхэзыжьыгъэу, чылэри шъой-цые дэдэ хъугъагъэ.

УIэгъэ хьылъэхэр ателъэу къэкIожьыгъэхэ Шъэо Рэщыд, Лаикъо Щэбан, Дэрбэкъо Рэмэзан, Натхъо Ахьмэд, КIэрмыт Рэ­мэзан, нэмыкIхэри зэрэу­гъоигъэх. Комсомольцэхэу нэ­бгырибгъу къахэкIыгъ, ахэм комсомольскэ организацие зэ­хащагъ. Сятэ секретарэу хадзыгъ. Колхозым техникэ зыпари имыIэжьэу, IэкIэ а илъэ­сым гектари 180-м натрыфи, тыгъэгъази щалэжьыгъэх ыкIи афэбэгъуагъэх. Бзылъфыгъэ IофышIэ пэрытыбэ колхозым хэтыгъэх: КIэрмыт Щамсэт, Нэтхъо Унай, Лаикъо Щамсэт, Лаикъо Мелэч, Лаикъо Хъаный, Тырку Сафыет, КIэрмыт Щарифэт, Барцо Джансэт, КIэрмыт Долэтхъан, Къозинэхэу Цыу, Мерэм, Хьадыпашъохэу Кощ, Зул, Сыджыхь Гошнашхъу… Мыхэм янахьыбэр шъузэбагъ, ялIыхэр заом хэкIодэгъагъэх, ежьхэм Iоф ашIэзэ ясабыйхэр апIущтыгъэх.

ЦIыкIу-цIыкIузэ къуаджэм, колхозым зыкъырагъэIэтыжьыщтыгъ. Илъэс зэфэшъхьафхэм колхозым итхьамэтагъэх Пчэнышъое Аминэ, АкIэIу Сулейман, Лаикъо Хьамидэ. Лаикъо Махьмудэ гъукIэ ыкIи пхъэшIэ IэпэIэсагъ, шIыхьафхэм чанэу ахэлажьэщтыгъ. Кухэр, налхэр, пхъэчайхэр ышIыщтыгъэх. Нэ­ужым Махьмудэ ыкъохэу Юсыф, Юныс, Мэдинэ тым ишэн-хэбзэ зекIуакIэхэр лъагъэкIотагъэх.

Къэлэкъутэкъо Таужъые шъуа­шIэщтыгъ: къамыщ, уанэ, шъошэ дахэхэр ышIыщтыгъ, «дышъэр ыIапэ пэзы» зыфаIо­рэм фэдагъ. Ыкъуищ Хэгъэгу зэошхом хэкIодагъ. Шъоумыз Джанхъот идахэ къуаджэм щаIощтыгъ. ХьалыгъугъэжъапIэм Iоф щишIэщтыгъ, IэпэIэсэныгъэшхо хэлъыгъ.

1951-рэ илъэсым колхозэу «Мафэмрэ» «Мировой Октябрь» зыфиIоу Инэм дэтыгъэмрэ зэхагъэхьажьхи колхоз правлениер Инэм ахьыжьыгъ. Колхозыми «Дружба» цIэу фаусыгъ. Нахьыбэу колхозым механизаторэу хэтыгъэхэр бжыхьэкъоякIэ кIалэхэр арыгъэх: БжьэшIо Мухьарбый, КIэрмыт Щамсудин, Лаикъо Рэмэзан, КIэрмыт Ас­лъан, Жъажъый Хьис, Хьатитэ Юсыф. Пчэнышъое Долэтмызэ шоферэу илъэс 50-рэ хьалэлэу колхозым щылэжьагъ. БжьэшIо Мухьарбый Лениным иорден къыратыгъ, КIэрмыт Щамсуди­нэрэ Джармэ Чэрымэрэ Лэ­жьэ­кIо Быракъ Плъыжьым иор­ден къафагъэшъошагъ. Джа­стэ Щам­судин, Ныбэ Нурбый, Хъоткъо Нурбый, Натхъо Къамболэт, КIэрмыт КIыщмай, Тырку Хьазрэт, Бгъэнэ Рэщыдэ, Нэхъой Къырмызэ хьалэлэу илъэс пчъа­гъэрэ колхозым щылэжьагъэх, къуаджэм ыцIэ дахэкIэ арагъэ­Iуагъ.

Сянэ Псэйтыку щыпхъугъ, Лъэцэрыкъомэ япхъугъ. Сятэ кIэлэ ибэу, яти, янэжъ-ятэжъхэри имыIэжьхэу, ятэшэу До­лэтмызэ дэжь исыгъ. Ятэшыри унэгъо Iужъоу щытыгъ, унэр афикъущтыгъэп. ЗэхэгущыIэжьхи, фэтэр къаубыти, Хъоткъо Джанбэчрэ Нуретрэ яунэ итIыс­хьагъэх. 1949-рэ илъэсым апэрэ сабыир къафэхъугъ. Юр цIэу фаусыгъ. Ащ ыуж къикIыгъэх Махьмудэ, Чэбэхъан, Налбый, сэры.

Лъэшэу шIукIэ сыгу къэкIы­жьыхэрэр тихьэблэ ныохэр арых. Непэ пчъагъэрэ тадэжь къакIощтыгъэх, къытлъыплъэщтыгъэх. Сянэ шъуз Iэшъхьэ- зэкъуагъ, IофышIэ кIощтыгъэти, къыдэIэпыIэщтыгъэх. Хьалыгъу ащыщ горэм зигъажъэкIэ, гъогум тыджэгоу тытет зыхъукIэ, къыдахыти, хьалыгъу гъэжъэ­гъакIэр къытфагощыщтыгъ, зэтетхызэ тшхыщтыгъ. ЗэкIэ хьа­блэм ныоу тесхэм нэнэжъкIэ тяджэщтыгъ; гушIубзыухэу, дэ­хэIуалэхэу, тшъхьашъо Iэ къыщафэу, гъэсэпэтхыдэ къытаIоу… Сянэ ыIощтыгъ: «Мы хьэблэ ныохэр мыхъугъэмэ, шъусфэпIущтыгъэп». А нэнэжъ Iушхэм ацIэ къесIо сшIоигъу: Козинэ Туц, Козинэ Мерэм, Лаикъо Хьаджыхъан, КIэрмыт Долэт­хъан, Хьадыпэшъо Хъаний, Пчэнышъое Асет, Хьатитэ Ас­лъан­хъан, ЛIэхъужъэкъо Зульфа, Къэлэкъутэкъо Мэзагъу, Козинэ Цыу.

Тикъоджэ ныохэр нахь зыпылъыгъэхэр пIоблэ шIыныр ары. Бжыхьэм Шапсыгъэ псыубытыпIэм псыр зызэкIакIорэм IутIэн къикIэщтыгъ. КIохэти, Iу­тIэныр къызэкIоцIапхэти, ата­мэ телъэу къахьыщтыгъ, агъэгъу­щтыгъ, агъэлэтхъыщтыгъ. КIымафэм щагу Iоф ямыIэжь зы­хъурэм, пIуаблэ, ыужым Iалъмэкъ хашIыкIынэу зэрагъэшIагъ. Тхьамэфэ реным ашIыти, етIанэ къэлэ бэдзэрым ахьыщтыгъ.

Непэ сянэ-сятэхэр щыIэжьхэп, Тхьэм джэнэтыр къарет, шыпхъу закъоу сиIэри игъонэмыс хъугъэ, ащи Тхьэм джэнэтыр къырет. Сэ Еджэркъуае сыщэпсэу. Амалэу сиIэмкIэ си­чылэ цIыкIу сэкIо. Сшына­хьыжъэу Юрэ хэпIэжъым, сятэ иунагъо къинагъ. Тятэ ычIыпIэу ар тэлъытэ. ЖъоныгъуакIэм и 9-м, заор зыщыуцужьыгъэ ма­фэм зэкIэми унэгъо лъачIэм тыщызэрэугъои, тянэ-тятэхэр тыгу къэтэгъэкIыжьых.

БжыхьэкъоякIэм унэгъуи 100 нахь дэсыжьэп, къоджэшху озы­гъаIорэр ащ дэкIыжьыгъэхэр бэу Инэм, Яблоновскэм, Козэт, Щынджые, Тэхъутэмыкъуае псэ­упIэкIэ къыхахыгъэу ащэпсэу­хэшъ ары. Непэ сикъоджэ цIы­кIу дэмыкIыжьыгъэхэу зи­унэхэр зымыбгынагъэхэм щытхъушхо афэпIоныр атефэ. ЛIы­гъэ шъыпкъэ зэрахьагъ, сыд фэдэ къини къызэкIигъэкIуа­гъэхэп, къуаджэр хэкужъ ашIыгъэп. ЕджэпIэ дэгъу дашIыхьагъ, мэщытым къоджэ гузэгур къегъэдахэ.

Джаущтэу сикъоджэ цIыкIоу БжыхьэкъоякIэр мэпсэу. АIэ зэкIэдзагъэу, къини хъяри зэдагощэу, зэгурыIохэу щыIэх. ­Адыгэ гущыIэжъым къызэриIоу, «Уижъ ыIорэр шIэ, уикIэ ышIырэр шхы», нахьыжъхэм яжьау чIэтхэу, нахьыкIэхэр лажьэхэу, ясабыйхэр зэдапIухэу мэпсэух.

Дэгужъые Сурэт.
Еджэркъуай.