КъоджацIэхэр тэжъугъэугъоижьых

Урысые дзэ-патриотическэ обществэм икъутамэу Адыгэ Республикэм щызэхащагъэм ипшъэрылъ шъхьаIэхэм тарихъ хъугъэ-шIагъэхэм апылъ къэбархэр къызэтыригъэнэнхэр зэращыщым гупшысэ гъэнэфагъэхэр уегъэшIых.

ХъымыщкIэй зыдэщысыгъэ чIыпIэр.

ХъымыщкIэй зыдэщысыгъэ чIыпIэр.

Адыгэ чIыгоу тызэрысым Кавказ заор щыкIозэ Урысыем ипачъыхьэу ЯтIонэрэ Александр къызэрэкIогъагъэр зымышIэрэ Кавказми Урысыеми исэп. 1861-рэ илъэ­сым Iоныгъом и 16 – 18-м ар станицэу Новосвободнэм иIэгъо-блэгъу адыгэ лъэпкъым илIыкIо куп щыIукIэгъагъ. Пачъыхьэм идзэхэм Кавказым заор щызэпагъэунэу зэрытхэгъэ меморандумыр адыгэ лъэпкъым ыцIэкIэ ащ ратыгъагъ.

Пачъыхьэр Кавказым къызэрэкIогъэгъэ закъом паеп, чIыпIэрыс адыгэ лъэп­къыр зэо зэпымыужьым зэрэритэкъухьагъэм, цIыфхэм ашъхьэ рахьы­жьэ­жьынэу зэрэхъугъэм а хъугъэ-шIагъэр афэгъэ­хьыгъ. Ахэр зызэIукIэгъагъэхэм илъэси 158-рэ тешIагъ, ау зыщызэIукIэгъэгъэхэ пытапIэм зы саугъэти, зы тамыгъи непэ къызнэсыгъэм тетэп.

Хъугъэ-шIэгъэ инэу лъэпкъым идунэететыкIэ зэзыхъокIыгъэм икъэбар тари­хъым къыхэнагъ, ау а чIыпIэр зыми хигъэунэфыкIыгъэп, шIэжьым итамыгъэ гори фыхахыгъэп.

БлэкIыгъэм мэхьанэшхо иI

Ахэм сягупшысэзэ, сыгу къэкIыгъ: сыда Кавказ заом, зэкI пIоми хъунэу, хэкIодэгъэ адыгэ лэжьэкIо лъэпкъым илъэуж тарихъым къызкIыхэмынэрэр? Адыгэ къоджэ цIыкIухэу къушъхьэм хэсыгъэхэм яшIэжь ащызымыгъэгъупшэщт тамыгъэхэр зыкIамыгъэуцухэрэр?

Iофэу дгъэцакIэрэм елъытыгъэу Мые­къопэ районым сыкIоу бэрэ къыхэкIы. ПсэупIэ зэфэшъхьафхэм адэсхэм «мы­чыжьэу», «ыпшъаIокIэ», «мыщ дэжьым» адыгэ къуаджэ щысыгъ» аIоу зэхэсэхы. Къагъэлъэгъогъэ чIыпIэхэр теубытагъэ хэлъэу сыгу къэкIыжьыщтхэп, ау чIыпIи 3 – 4-р къызэрэзгъотыжьышъущтым сицыхьэ телъ.

Гъозэрыплъэ итIысыпIагъэр.

Гъозэрыплъэ итIысыпIагъэр.

Адыгэ чылэхэр зыдэщысыгъэ чIыпIэхэм унэ лъэпсэжъ тэкъуагъэхэр, псынэжъ зэхэуагъэхэр, адыгэ къужъ чъыгыжъхэр джыри ащыолъэгъух. Мыхэм Кавказ заом ыпэкIэ адыгэ къуаджэу ХьакIэмзые е Даурхьаблэ (нэмыкIыцIэхэри атетхагъэхэу) мемориал тамыгъэхэр ащыбгъэуцухэмэ, блэкIыгъэ лъэпкъ тарихъым икъызэтегъэнэн иегъэжьапIэ хъущт. Дэгъуба къуаджэхэр зыдэщысыгъэхэ чIыпIэхэр, ацIагъэхэр тиныбжьыкIэхэм ашIэхэмэ!

Тэри, лъэпкъым щымыщхэми, ащ къырыкIуагъэр тшIэнэу тыфай, тшIогъэшIэгъон. Сыда пIомэ тызхэс адыгэхэр (черкесхэр) Кавказым щыпсэущтыгъэ анахь лъэпкъыжъхэм зэу ащыщых. Ахэм ятарихъ умышIэу Кавказым къырыкIуагъэри икъоу къыбгурыIощтэп.

Адыгэ къуаджэхэр зыдэщысыгъэхэ чIыпIэхэр дгъэнэфэжьыщтхэмэ джы зэпхыгъэщтыр непэ лъэпкъым ащ еплъыкIэу фишIыщтыр ары. ЯщыкIагъа ныбжьыкIэхэм ыкIи ахэм къакIэлъыкIощтхэм лъэпкъым иблэкIыгъэ зыфэдагъэр? Iофэу етхьыжьэрэм уасэ фашIыщта, агу рихьыщта, тэ тигухэлъхэ­ри зэрэкъабзэхэр къагурыIощта, хьауми мыскъарэ ташIыщта?

Щысэхэр щыIэх

Мы упчIэхэр къызкIэуцухэрэм лъапсэ иI. ЦIыфхэмкIэ мэхьанэ зиIэу ыкIи зишIуагъэ къэкIонэу щытыгъэ Iофыгъо тапэкIэ зетэхьыжьэм, ащ изэшIохын зыми ыпшъэ рилъхьажьыгъагъэп, ипроект дгъэхьазырыгъэхагъэми, дгъэцэкIэжьы­шъугъагъэп. Адыгэкъа­лэ социальнэ ыкIи экономическэ хэхъоныгъэхэр егъэшIыгъэнхэм пае амалэу ыкIи хэкIыпIэу агъэфедэ­шъущтхэм якъыхэхын зыщыпылъыгъэхэ лъэ­хъаныр ары ар зыхъу­гъагъэр. IэрышI хым ынэпкъ нэбгырэ миллион зыдэс къалэм (Краснодар) пае зыгъэ­псэфыпIэ анимацион- нэ гупчэ къыщызэIуа­хымэ бгъуитIумкIи федэ зэрэхъущтыр гъэнэфэгъагъэ. Апэ­рэмкIэ, Адыгэкъалэ щыпсэухэрэм IофшIапIэхэр яIэщтыгъэх ыкIи ахэр яунэхэм апэблэгъэщтгъагъэх. ЯтIонэ­рэмкIэ, къалэм цIыф жъугъэу дэсыр зыгъэ­псэфыпIэу агъэпсырэм ягуапэу къэкIощтгъа­гъэх.

Ащ фэдэ гупчэхэр Урысыеми Европэми щашIыгъэхэу, щаушэтыгъахэхэу щытых. ГущыIэм пае, Ростов дэсхэм псыхъоу Дон исэмэгубгъукIэ зыгъэпсэфыпIэ чIыпIэу «Лебердоныр» къыщагъэпсыгъ. Къухьэжъхэу хабзэм ымыгъэфедэжьхэрэр къызэхаугъуаехи, шхапIэхэр, хьакIэщхэр, зыгъэпсэфыпIэ чIыпIэ зэфэшъхьафхэр къащызэIуахыгъэх.

Джащ фэдэ анимационнэ гупчэу зэрэ Европэу щызэлъашIагъэр къалэу Венэ игъунапкъэ щагъэпсыгъ, «Венскэ мэзкIэ» еджэх. Сыдигъо укIуагъэми мыщ дэгъоу зыщыбгъэпсэфыщт, ущыгупсэфыщт.

Адыгэкъалэ пэблагъэу бгъэпсын плъэ­кIыщт зыгъэпсэфыпIэм фэшъхьафэу къухьэ цIыкIухэм уарысэу IэрышI хым утехьан, пцэжъые ущешэн амал цIыфхэм яIэщтгъагъэ. Пцэжъыешэ ыкIи этническэ маршрутхэр а чIыпIэм щыпхырыпщынхэ, адыгэ къуаджэхэр зыдэщысыгъэ чIыпIэхэм адэжь ахэм ацIэхэр, лIакъоу дэсыгъэхэр зыфэдагъэхэр атетхагъэхэу стеллэхэр ащыбгъэуцунхэ плъэкIыщтыгъ.

Зикъуаджэ чIышъхьашъом темытыжь унагъо пэпчъ ар зыдэщытыгъэ чIыпIэу псычIэгъ хъужьыгъэм кIонэу фэещтгъагъэ. Гъэнэфагъэу ащ якъуаджэ зыфэдагъэр, къоджэ къэбархэр агу къагъэкIыжьыщтгъагъэ, якъоджэжъхэм ащыIагъэхэм афэдэу къагъэзэжьыщтгъагъэ. Джары шIэжьыр зымыгъэкIосэщтыр. Джары этнотуризмэм зезыгъэушъомбгъущтыр.

Ау ащыгъум типроект къыдырагъэштэгъагъэп. ЯщыкIэгъэщта адэ ар джырэ лъэхъаным?

Къуаджэхэр щымыIэжьхэми, ацIэхэр къэрэнэх

Къафэдгъэзэжьын джыри адыгэ къо­джэжъхэм. Къушъхьэхэм зекIо маршрутхэр къыхэзыхыхэрэ экспедициехэм ащыщ сыхэтэу къушъхьэу Аулъ (Аулъэмэ якъушъхь) зыфиIорэм тыдэкIоегъагъ. Ащ Аулъэхэм якъуаджэ зытесыгъэ чIыпIэ тешъор къыщыдгъотыгъагъ. ЧIыгу Iэгъо- благъохэм, хэпIэжъхэм защытплъыхьэзэ, адыгэ обзэгъужъи къэдгъотыгъагъ. Аулъэ лIакъом инасып къыхьыгъ, Аулъэ къуа­джэр зыдэщысыгъэр гъэнэфагъэу къызэрэчIэкIыгъэм фэшъхьафэу, ахэм якъушъхьи, япсыхъо цIыкIуи, Аутлинка ыцIэу, яIэх.

Адыгееу къызщыхъугъэр шIу зылъэ­гъоу, зыгъашIоу, ащ хэхъоныгъэхэр ышIыхэзэ лъыкIотэнэу фаехэм ижъырэ адыгэ къуаджэхэр зыдэщытыгъэхэр къы­хагъэщыжьхэ ашIоигъомэ, тэ ахэр Адыгэ Республикэм ыкIи Краснодар краим якартхэм ахэттхэжьынхэм Iоф дэтшIэнэу тыхьазыр. РВПО-м илъыхъокIо куп Iофым къыдыригъэштэщт ыкIи IэпыIэгъу къытфэхъущт.

«Iоф мыублэм блэ хэс» аIо адыгэхэм, ау гъогу техьэрэри гъогу тенэрэп.

Черкесием чIыналъэу къызэлъиубытыщтыгъэр иныгъэ. Шапсыгъэ чIыгум ущылъыхъонри гъэшIэгъоныщт. Непэми картым хэдгъэхьанхэу къоджитIу — Шъэ­охьаблэрэ Шэхапшъэрэ щыIэх.

Псыхъоу Къурджыпс къыфэбгъэзэжьмэ, ащ ыбгъухэм адыгэ къоджэ 400 фэдиз ащыпсэущтыгъэу къэбархэр къе­кIокIых. Кавказ заор къемыжьэзэ ахэр фэдэ пчъагъэкIэ нахьыбагъэу къэзытхыхэрэри щыIэх. Къуаджэхэр мыиныгъэ­хэми, зэпэблагъэу щысыгъэх.

Адыгэ къоджэжъхэм уалъыхъуныр ыкIи къэбгъотыжьынхэр научнэ ыкIи тарихъ IофшIэгъэ инэу зэрэхъущтыр гъэнэфагъэ. Лъэпкъыр мыкIодыпэу къызэрэзэтенагъэр бгъэшIэгъонэу щыт. Сыда пIомэ черкесхэр мэзым ыкIи къушъхьэхэм чыжьэу ахахьэщтыгъэх, чылэ цIыкIу зэпэблагъэхэу тIысыщтыгъэх, гъаблэм ымыгъэлIэнхэм пае чIыгур агъэфедэнэу рагъажьэщтыгъ.

Пачъыхьадзэм заоу адыгэхэм къаришIылIэгъагъэр зыфэдэгъэ шъыпкъэр макIэ зышIэрэр. Ащ пшъэры­лъэу иIагъэр адыгэ къуаджэ пэпчъ лъэп­сэкIодыр къыфихьыныр арыгъэ. Апэ цIыфхэм яунэхэр агъэстыщтыгъэх, етIанэ ягъомылапхъэ­хэмрэ былымIусхэмрэ агъэкIодыщтыгъэх. ПсэукIэ зимыIэ егъэ­зыгъэхэр ащ пэпчъ къушъхьэхэм нахь чыжьэу ахахьэщтыгъэх. А чIыгухэр цIыф лъакъо зынэмысыгъэ чIыпIэх зыдэщыIагъэхэр.

Иван Бормотов.
ТхакIо.