ИщыIэкIэ-псэукIэ щысэтехыпI

Непэ зигугъу къэтшIы тшIоигъор Теуцожь районымкIэ ПчыхьалIыкъуае икIэлэ пIугъэу, икъуаджэ, зыщыщ районым, мы лъэхъаным зыщыпсэурэ Адыгэкъалэ ямызакъоу, Адыгэ Республикэм ичылэгъуабэхэм, янахьыжъхэм блэкIыгъэ уахътэр агу къэзыгъэкIыжьыщт ЛIыхьэтыкъо Асхьад ары.

Журналистэу улажьэ зыхъу­кIэ, цIыфыбэмэ уахэхьэ, нэIуасэ пфэхъурэри макIэп. Илъэс 60-м ехъугъэу районым тыщэлажьэшъ, а кIэлэ нэгушIор тапэ къи­мыфагъэу сIорэп. Ау теуа­лIэу, тыдэгущыIэу зыхъугъэм илъэс 20 фэдиз тешIагъ. Джащ къыщегъэжьагъэу тызэныбджэгъу. ЦIыфышIу, бэрэчэт, иадыга­гъэ гъунэнчъ, Iоф­шIэкIошху, ищы­IэкIэ-псэукIэ щысэтехыпI.

ЛIыхьэтыкъо Асхьад 1938-рэ илъэсым мэкъуогъум и 15-м ПчыхьалIыкъуае къыщыхъугъ. Яти яни еджагъэхэу щытыгъэ­хэп, колхозым щылажьэщты­гъэх. Апэрэ сабыеу къафэхъугъагъэ­хэр Асхьадрэ Разиетрэ. Ахэм зэшъхьэгъусэхэр ащыгушIукIхэу псэухэзэ, 1941-рэ илъэсым нэ­мыц техакIохэр тикъэралыгъо къытебэнагъэх. Асхьад ятэ Илясэ лъыгъэчъэ заом апэ Iу­хьагъэхэм ащыщыгъ. Сыбыр шхончэо дивизием хэтэу илъэс­рэ ныкъорэ зэуа­гъэу уIэгъэ хьы­лъэ къытыращи, ылъэкъо лъэ­ныкъо пымытыжьэу 1943-рэ илъэ­сым ишэ­кIогъу мазэ къэ­кIожьыгъагъ.

Къызегъэзэжьми щысыгъэп. УIэгъэшхо зэрэтелъзэ колхоз губгъо IофшIэнхэр къызыскIэ кумкIэ механизаторхэм, цIыфэу губгъом щылажьэхэрэм ашхыщтыр, псыр аригъэуалIэщтыгъэ. Джащ фэд, ишъхьэгъусэу Фа­тIимэти пкIэнакIо кIощтыгъэ. Ар етIани Илясэ заом къызекIы­жьым зэшъхьэгъусэхэм лъфыгъих къызэрафэхъужьыгъэзи – Сафыет, Марыет, Асиет, Нуриет, Нэфисэт, Сачнэт.

— СыцIыкIугъэми, заом илъэ­хъан тхьамыкIагъоу тызхэты-гъэр сщыгъупшэрэп,— еIо Асхьад.— Тянэ тхьамыкIэм ти­гъэ­былъызэ чIыунэ зиIэхэм адэжь тищэщтыгъ. Зэгорэми тызэрысым снарядыр къыте­фэ­гъагъ. Нэмыцхэм зыфаер ашIэщтыгъ. Унагъохэм чэми, мэ­ли, чэти яIэр ежьхэм яягъ. Тэ тичылэрэ ОчэпщыякIэмрэ азыфагу Псэкъупсэ закъо дэ­чъы, уплъэмэ щызекIохэрэри олъэгъу. КIымэфэ мэзагъ, партизан унагъоу Ереськэхэу нэмыцхэм палъа­гъэхэм яхьадэхэр памыхыжьхэу кIэрэуарэхэу бэрэ зэрэпагъэлъыгъагъэхэр сщыгъупшэрэп.

1996-рэ илъэсым гурыт еджа­пIэр къыухыгъ. Пшызэ мэкъу­мэщ институтым чIэхьанэу игу- ­­­хэлъыгъ, ау тхылъхэм ягъэ­хьазырын бырсыр къыпыкIы­гъэти, илъэс чIимынэным фэшI Шытхьалэ дэт кооперативнэ техникумым мэзих курсэу иIагъэр къыухи, бухгалтер сэнэхьатыр зэригъэгъотыгъ.IофшIэныр 1957-рэ илъэсым ПчыхьалIыкъое сельпом щыригъэжьагъ. Бэрэ пэмытэу Шевченкэм дэтыгъэ сельпом агъэкIуагъ, 1962-рэ илъэсым ятэ идунай зехъожьым, ПчыхьалIыкъое сельпом къыгъэзэжьыгъ. 1968-рэ илъэ­сым сельпохэр зызэхатэкъожьхэм, Тэхъутэмыкъуае ащэжьи, ащ дэт сельпом 1973-рэ илъэсым нэс Iоф щи­шIагъ. Ащ ыуж Адыгэ­къалэ къырагъэблэгъэжьи, апэ РТП-м, етIанэ Теуцожь райпом ябухгалтер шъхьэIагъ. КIэ­кIэу къэпIон хъумэ, по­требкооперацием иIоф­шIапIэхэу зи­гугъу къэт­шIыгъэхэм илъэс 32-рэ ябухгалтер шъхьаIэу къы­хьыгъ.

Ащ ыуж «Адыгейскгоргазым» къащэжьи, ащи илъэс 20-рэ ибухгалтер шъхьэIагъэу 2009-рэ илъэсым илъэс 52-рэ бухгалтер шъхьаIэу Iоф ышIагъэу, илъэс 71-рэ ыныбжьэу зигъэпсэфынэу тIысыжьыгъэ.

— Iоф сшIэзэ заочнэу Краснодарскэ кооперативнэ техникумри, ащ ыуж Москва дэт институтэу профессиональнэ бухгалтерхэр къэзыгъэхьазыр­хэрэри къэсыухыжьыгъагъэх, — еIо Асхьад. — Медальхэу «За доблестный труд» ыкIи «Ветеран труда» зыфиIохэрэр къысатыгъэх. Партием ирайком­хэм, райисполкомхэм, «Адыг­облпотребсоюзым», райпотребсоюзхэм, район администра­циехэм къысфагъэшъошэгъэ щытхъу тхылъхэр 150-м шIокIы.Иунагъу

ЛIыхьэтыкъо Асхьад ятэ Иля­сэ идунай 1962-рэ илъэсым ыухи унагъор ежь къызылъэ­хэнэм ыныбжьыгъэр илъэс 24-рэ ныIэп. Ежьыми 1957-рэ илъэ­сым Гъыщмэ япхъоу Любэ шъхьэгъусэ фэхъугъэкIагъ. Унагъом къинэгъэ нэбгырэ 12-мэ анахьыкIэм илъэсиплI ыныб­жьыгъ, ышыпхъуитф еджапIэм чIэсыгъэх, тIур пединститутымрэ мед­училищымрэ ащеджэщты­гъэх. Iофыр псынкIагъэп.

— Ау сыгу згъэкIодыгъэп, сшыпхъухэри хъупхъэх,— еIо Асхьад.— ТызэдеIэжьхэзэ зэ­кIэми техникумхэр, училищхэр къаухыгъэх. Сэри сиунагъокIэ пшъэшъитфырэ зы шъаорэ сиIэ хъугъагъэ. Ау кIалэхэм янэу Любэ бэрэ ашъхьагъ итынэу хъугъэп. АнахьыкIэр апэрэ классым кIогъагъэ, адрэхэри еджэкIуагъэх 1984-рэ илъэсым идунай зехъожьым. Сабыихымэ зыкъаIэтыфэ IэпыIэгъу къыс­фэхъугъэхэр сшыпхъухэр арых. Тхьэм псауныгъэ пытэрэ гъэшIэ кIыхьэрэ къаритынэу са­фэлъаIо. Бэу сафэраз.

Сипшъашъэхэу МулиIэти, За­мирэти, Асиети медучилищыр къаухыгъэу Адыгэкъэлэ сымэджэщым илъэс 40-м ехъу­жьыгъэу щэлажьэх. Хъариетрэ Светэрэ кооперативнэ техни­кумым щеджагъэх, Адыгэкъалэ Iоф щашIэ. Сишъаоу Даутэ псэолъэшI техникумыр къыухыгъ, Керченскэ зэпырыкIыпIэм унэхэр щызыгъэуцухэ­рэм ахэт. Нысэ хъупхъэ къысфи­щагъ. Саи­дэ Хьанэхъумэ япхъу. Лъфы­гъитIу яI – Руслъанрэ Шы­хьам­рэ. Силъфыгъэ нэ­бгы­рихмэ къа­кIэхъухьажьыгъэу къо­рэлъф-пхъорэлъф нэбгырэ 13, ахэм къапыфэжьыгъэу 10 сиI. Сшыпхъухэм, сипшъашъэ­хэм, сикIалэ къакIэхъухьагъэхэми къапыфэжьыгъэхэми тятэрэ сэрырэ тиIэр нэбгырэ 86-рэ мэхъу.

ЛIакъомкIэ анахьыжъ

— ЛIыхьэтыкъохэмкIэ бэ ты­хъурэп. Анахьыжъыр сэры. Зэ­кIэри тыпчыхьалIыкъуаех. Тя­тэжъ пIашъэхэр Матыурэ Ерэ­джыбэрэ,— къытфеIуатэ Асхьад.— Апэрэм текIыгъэхэ Къэ­сэикъо­хэу Аскэри, Рэмэзани, Моси, Юныси ошIэх, еджэгъэшхох. Ерэджыбэ ылъэны­къокIэ щыIэр сэры, сятэшым икIалэхэу Аслъан, Азмэт, тшыпхъухэр.

Зигугъу къытфашIыгъэхэм благъэу сымышIэу ахэтыр Рэ­мэзанрэ Азмэтрэ. Аскэр зытинэIуасэр МВД-м и Теуцожь райотдел ипащэу зыщытыгъэм къыщегъэжьагъ. Ащ ыуж Мые­къуапэ ащэ­жьыгъэу Iэ­нэтIэшхоу зыIуты­гъэхэри, джы ыгъэца­кIэрэри цIыфмэ ашIэ. Ышна­хьыкIэу Мосэ Теуцожь райсобесым итхьамат, ащ къыкIэ­лъыкIорэ Юныси МВД-м и Тэхъутэмы­къое райотдел ­ипащэ игуадз. Яунэкъощ Аслъан ДОСААФ-м иIофшIапIэу Адыгэ­къалэ дэтым итхьамат.

Зигугъу къэсшIыгъэ­­хэм къа­хэбгъэ­щы­щтыр къыхэхыгъуаеу зэкIэхэри цIыфы­шIух, IофшIэ­кIошхох, мы тхы­гъэр къызфэдгъэ­хьазырырэ ­янахьы­­жъэу Асхьад фэдэ закIэх.

Щыгъупшэхэрэп

— Уахътэу блэкIыгъэр сщыгъупшэрэп, сызэплъэкIыжьышъ, ахэр сыгу шIукIэ къэсэгъэкIы­жьых. Советскэ Союзым и ЛIы­хъужъэу Нэхэе Даутэ ти­еджа­пIэ идиректорыгъ. Тятэ дэжь къакIощтыгъ. Заом ыпэкIэ зэдеджагъэхэу щытыгъ. ШIу си­лъэгъущтыгъ, сщыгъупшэрэп. Ти­кIэлэегъэджагъэх Джамырзэ Абубэчыр, ШъхьапцIэжъыкъо Дзэгъащтэ, Гъыщ Айдэмыр. Ахэр арых гъогу тытезгъэхьагъэхэр.
— ПчыхьалIыкъое сельпом IофшIэныр зыщесэгъажьэм ибухгалтер шъхьэIагъэр Нэхэе Едыдж. Ар къызэрэсфыщыты­гъэр непэ къызнэсыгъэм сыгу шIукIэ илъ. Потребкооперацием лIэшIэгъу щанэ фэдизрэ бух­галтер шъхьаIэу сызыщэлажьэм пащэхэу, тучантесхэу цIыф бэ­дэдэмэ Iоф адэсшIагъ. Ахэр фэбагъэ хэлъэу бэрэ сыгу къэ­сэгъэкIыжьых. Ахэм ащыщых ТэхъутэмыкъуаекIэ Хъут Юныс, КIэрмыт Мэдин, Ерэджыбэ Шы­хьам, МыекъуапэкIэ Гъыщ Нур­бый, АдыгэкъалэкIэ ХъокIо Хьаз­рэт, нэмыкIхэри,— икъэ­Iотэнхэр фэухыхэрэп Асхьад.

— Джащ фэд, «Адыгейскгоргазым» сыкъащэжьи, лIэшIэгъу тфанэрэ Iоф зыщысэшIэм, ащ специалист гъэсэгъэ шIагъохэм сащыдэлэжьэнэу, ныбджэгъу къыс­фэхъунхэу хъугъагъэ, — игу­къэкIыжьхэм къахегъахъо Асхьад.— Ахэр «Адыггазым» иин­женер шъхьэIагъэхэу Шэр­тэнэ Алый, Тхьаркъохъо Шумаф, тиIофшIэгъугъэу ДэкIлэжь Махьмуд, Тэхъутэмыкъое райгазым ипэщагъэу Нащэ Гъу­чIыпс, Красногвардейскэ райгазым ипащэу Къанэкъо Иляс.

Мы лъэхъанми ахэм сащыгъупшэрэп. АдыгэкъалэкIэ сыздэлажьэщтыгъэхэм сызхащэ, къыслъэкIох. Ау непэ сидунае къэзыгъэдахэхэрэр, къэзыгъэбаихэрэр сигъунэгъухэр арых. Ахэр ЦIыкIу Пщымаф, ащ ышнахьыкIэу Азмэт, Тыгъужъ Адам, газ IофымкIэ сыздэлажьэщтыгъэу Джармэкъо Аскэр, тихьаблэкIэ тызэдэкIэлагъэу, синыб­джэгъоу, джыри къалэмкIэ сигъунэгъоу Зонтов Хъалид.

«Адыгэ макъэм» пишIын щыIэп

— Рэмэзан, лъэпкъ гъэзетыр къистхыкIэу, ащ седжэу зезгъэ­жьагъэр 1958-рэ илъэсыр ары, илъэс 60 хъугъэ, — къытфеIуатэ Асхьад.— Ащ семыджэуи сыщыIэшъущтэп, пэсшIын гъэзети щыIэп.
— КъызэрэсIогъахэу, Теуцожь, Тэхъутэмыкъое район­хэми, Адыгэкъали Iоф ащыс-
шIагъ. Гъобэкъуае щегъэжьа-гъэу ша­псыгъэ къуаджэхэм анэ­сэу ащы­псэухэрэм, Мыекъуапи, Красногвардейскэ, Шэуджэн районхэми къарыкIыхэрэми ты­зэдэлажьэхэу хъугъэ. Арышъ, ахэм афэгъэхьыгъэ тхыгъэхэм сагъатхъэ. Гъэзетым къихьа-­
гъэу зы блэстIупщырэп.

МэщбэшIэ Исхьакъ фэгъэхьыгъэу Шъхьэлэхъо Дарико къытхыгъэр сыдым пэпшIын! Тхьэр етагъ ар къызфатхыгъэми, къэ­зытхыгъэми бзэу аIулъым-
кIэ. Хъот Замрэт ичылэ къыфитхыгъэр зымыуасэ щыIэп.

Угу мыжъоми, ар къызэритхыгъэ фэбагъэм ыгъэткIун. Ансамблэу «Ислъамыем» Прагэрэ Берлинрэ концертхэр къызэра­­щитыгъэхэр, лъэпкъым ибыракъ Европэм зэрэщагъэ­бы­бэтагъэр, ымакъэ зэрэ­ща­гъэ­жъын­чыгъэр, нэмыкIыби тэ­­зы­гъэшIагъэр «Адыгэ ­макъэр» ары.

Лъэшэу сигуапэ лъэпкъ гъэзетыр нахь дэгъу зэрэхъугъэр. Уянэу укъэзылъфыгъэм ыбзэу апэу зэхэпхыгъэм уасэ фэмы­шIыныр акъылын­чъагъ.

ЛIыхьэтыкъо Асхьад ицIыфы­шIугъэ, иадыгагъэ, ипсэукIэ-шIыкIэ, идунэететыкIэ къяпIолIэн плъэкIыщтыр гъунэнчъ. Ащ фэдэ цIыф нэхъой шIагъом ыныбжь илъэс 80 зэрэхъурэр мы ма­зэм и 15-м хигъэунэфыкIыщт.

Тэри, «Адыгэ макъэм» иIофышIэхэмкIэ, тигъэзет иныб­джэгъушхоу зэрэщытри къыдэтлъытэзэ, ЛIыхьэтыкъо Асхьад шIоу, дэгъоу щыIэр къыдэхъоу, зыщыкIэрэ щымыIэу, идунае мамырэу, илъфыгъэхэм, ахэм къакIэхъухьажьыхэрэм ягушIуа­гъо адигощэу илъэсыбэ джыри къыгъэшIэнэу тыфэлъаIо.

Нэхэе Рэмэзан.