ИшIушIэ IэшIэх

ШIушIэныр зыпэ ит цIыфым шIу фэпIоныр псапэ. Ахэм апэ ибгъэуцоныр тефэ Даутэ Юрэ Юныс ыкъом. ШIум ыуж имыкIырэ цIыфэу Даутэр Урысыем псауныгъэр къэухъумэгъэнымкIэ изаслуженнэ IофышI, медицинэ шIэныгъэхэмкIэ доктор, профессор, Европейскэ академием естественнэ шIэныгъэхэмкIэ идействительнэ член. Ахэм къаушыхьаты зэрэдокторышхор, ау пстэуми апэр зэрэцIыф шъыпкъэр ары.

джаррррррЕчэнды. Гъэмэфэ тыгъэр къэшэлIагъэми, джыри хэпшIыкIэу жъоркъы. Пщыщэ псыхъо къытырихырэ жьы гохьыр зэхапшIэу пкъынэ-лынэм къыхэхьэшъ, гум шъхьапэ щэхъу. Мы лъэхъаныр икIас псым ынэ тыримыхэу хэплъэрэ кIэлэ къопцIэ цIыкIоу нэпкъышъхьэм тесым. Пцэжъые зэфэдиз закIэхэу тыжьынышъо зезыгъэшIыхэрэр, къыхэпкIынхэу зызыгъэпсыхэрэр псышъхьашъо къызыхъухэкIэ, гуIэхэзэ зычIагъэбыжьы, къычIэужьхэшъ, псы рэхьатым тхъэжьхэу щесых. Хьалыгъуанэу кIочIэгъу зыфэмыхъущтхэр къаухьэх, зырырагъэхьыжьэрэп. Псыхъоу зэтечъызэ чъэрэм хэплъэ зэпытыгъэкIи езэщырэп кIэлэ Iэтахъор, дунаишхор щэгъупшэ, мэрэхьаты.

— КъэкIожь, сикIал! КъэкIожь, си Юр! — къэджэ янэжъ ШыпхъукIасэ, — узгъэшхэщт, щэджэгъуашхэри блэбгъэкIыгъ, уимышхакIэкIэ пкуцI изыщт, сэкъатэу укъэнэщт! Зянэр зыпылIыхьэу, сикIэлэ закъу. Уянэ уцуи, тIыси иIэп, чэщымрэ мафэмрэ шIузэхэкIокIэжьыгъэу къекIухьэ, сымаджэхэр зыпIокIэ, зишIэжьырэп. Сэ сигоныхьи уянэ игоныхьи къызIумыгъакI, спсэ къурмэн зыфэхъун! Шхэ!

ФэгуитIу хьазырэу Юрэ къыгъэзэжьыгъ. Мытхъытхъэу унэ цIыкIоу фыжьыбзэу кIэижьыгъэм ихьажьыгъ. Къумгъаныпс-

рэ сабынрэкIэ ыIэхэр шIоу ытхьакIыгъэх. Чэтщыпс плъыжьыбзэу къонымэ IэшIур къызхэоу Iанэм тетым егугъугъэп. ПIэстэ учъыIыжьыгъэм къыхихи IэпищымкIэ щыпсым хигъапкIэзэ Iулъхьэ заулэ ригъэхыгъ. Чэт кIэпцыри щигъэзыягъ.

— Тхьэр къысэмыуи, сикIэлэцIыкIу, зи пшхыгъахэпи, пцагэхэр къыхэщы ухъугъ! ПкуцI изыщт, уесымыгъэзымэ, ужэ тIуалэ пIапэ фэпщэирэп. Ухъыртэ ухъугъ, жьым уриутыщт, — мэгуIэ ШыпхъукIасэ.

— Семыгъэз, синэнэжъ кIас, сфикъущтым фэдиз сэшхы. Адрэр зэкIэ лые, сIихырэп сыгу.

Арэущтэу Даутэ Юрэ икIэлэцIыкIугъо мафэхэр Гъобэкъуае щыкIощтыгъэх. Бэ ымышхыныр кIалэзэ къыздиштагъ. АщкIэ яни янэжъи ядэIущтыгъэп.

Янэ Сарети къыфэкъаигъэщтыгъэп. Сарет Гъобэкъуаеу зыщыщхэр ыцIэ шъыпкъэкIэ еджагъэхэп, Сар е Хьэкуаку цIэ гъэшIуагъэу зэреджэщтыгъэхэр, нахьыбэрэм зэресагъэхэу Сар раIощтыгъ.

Къэбарыр кIыхьащи кIэкуащи сымышIэу Даутэ Юрэу зищыIэныгъэ гъогу пхырызыщырэм игугъу къэсшIымэ сшIоигъу. БэшIагъэ зызтесIажэрэр къэстхынэу, ау джынэс къысшIосыгъ седжэнджэшызэ. «Мощ фэдизэу лIы гъэсэгъэшхоу дунаим щызэлъашIэ хъугъэм тхэнымкIэ сиамал фырикъун шъуIуа?» зыфэпIощтыр сыгу къихьагъ. Ау сэщ нахь дэгъоу икъэхъукIэ, иеджакIэ, иIофшIакIэ зынэгу кIэкIыгъэ дунай нэфым зэрэтемытыр къызэхасшIи, ыуж сихьагъ тхэным.

Тыкъызэдэхъугъ, тыщызэдеджагъ зы еджапIэ, сапэ илъэс зытIущкIэ итыгъ Юрэ. Фаблэу, кIэзыгъэ фимышIэу, зыдеджэхэрэм къахэщэу щытыгъ. Гъобэкъое гурыт еджапIэр щыкIагъэ имыIэу къыухыгъ. Янэрэ янэжърэ апсэ Iуалъхьэзэ апIугъ, рагъэджагъ.

Юрэ янэкIэ инэнэжъ Сихьаджэкъо ШыпхъукIасэ Нэшъукъуае щыпхъугъ. Янэ Сарэ Уджыхъухэм япхъугъ. Ятэжъ пIашъэр Уджыхъу Пэчан, ащ ыкъу Уцужьыкъо, Уцужьыкъом ыкъожь Хъымыщыр, ар Юрэ ятэжъ, Сарэ ят. Ятэжъ пIашъэу Пэчаным ыцIэкIэ лIакъом еджагъэх. Джы къызнэсыгъэм а цIэр къатенагъэу ПэчаныкъокIэ яджэх.

Сарэ Хъымыщ ыпхъур къызхиубытэгъэ лъэхъаным IэзэнымкIэ анахь еджагъэхэм ащыщыгъ. 1939-рэ илъэсым Мыекъопэ медицинэ училищыр къыухыгъ, фельдшер сэнэхьат иIэ хъугъэ. Ышнахьыжъэу Аслъанбэчрэ Сарэрэ Пэнэжьыкъуае Iоф щашIэщтыгъ. Ахэм Iоф адэзышIэщтыгъэ Даутэ Юныс 1940-рэ илъэсым шъхьэгъусэ фэхъугъ Сарэ ыкIи Шэуджэнхьаблэ Iоф ашIэнэу кIуагъэх, нэужым Юныс зыщыщ Кощхьаблэ загъэзэжьыгъ. 1941-рэ илъэсым Даутэхэм яунагъо сабый къихъуагъ. Ащ ятэжъ Сахьидэ къорэлъфым Юр фиусыгъ. 1942-рэ илъэсым Сарэ илIэу Юныси ышэу Аслъанбэчэу кIэлэ зикъэмыщэри Хэгъэгу зэошхом хэкIуадэх.

Даутэ лIакъоу Юрэ къызхэкIыгъэм хъишъэ гъэшIэгъон пылъ. Ахэр Къэбэртэе чыжьэм къикIыжьхи, чылэ заулэ хъухэу Лэбэ Iушъо IутIысхьэгъагъэх. Кощхьабли ахэм ахэтыгъ. А къуаджэм щыщыгъ Юрэ ятэжъ пIашъэу Мухьамэдыр, ащ ятагъ Хъалидэ. Ящэнэрэу къакIэлъэкIо Сахьидэ, яплIэнэрэу мэхъу Юрэ ятэ Юнысэу заом хэкIодагъэр. Нахьыжъхэр Кавказ заом ригъэзыхи зышъхьэ езыхьыжьэжьыгъэхэм ащыщыгъэх. Даутэр ары Къэбэртае къикIыжьыгъэу хъурэр. Ар къызтекIыгъэхэм ЩэпарэкIэ яджэщтыгъэх. Даутэ лъэкъуацIэр къызфэнэгъэ кIалэр псыикIыжьым хэфагъэп.

ЯнэхэмкIэ зэфэшъхьафхэу, ятэ къыкIэныгъэу зы шыпхъу иI Юрэ ЛюбэкIэ еджэхэу. Итэтэжъэу Сахьидэ нэм кIэпкIэрэ икъорэлъф Юрэ шIудэдэ ылъэгъущтыгъ, къыгъашIощтыгъ. МылъкукIэ фэшIыгъэ Сахьидэ амал иIагъ Юрэ дахэ къыриIонэу, зи къыгъанэщтыгъэп, шъхьамысэу къешIушIэщтыгъ.

Сари шIу ригъэлъэгъущтыгъэх итэтэжъэу Сахьиди, ышыпхъу цIыкIоу Люби, ятэшхэри, ятэшыпхъухэри, Кощхьабли.

Тхьэр зышIошъ хъурэ ШыпхъукIасэ ипхъорэлъф цIыкIум ыIапэ ыIыгъэу ягъунэгъу Тыужъыебын адэжь нэмазышIэ зы- дищэщтыгъ, тхьэшIошъхъуныгъэм къыфигъэущыщтыгъ. Къуаджэм урыс врач дэсыгъ, ащ Сарэ тIэкIурэ Iоф дишIагъ, нэужым Аскъэлае зигъэзагъ.

Гъобэкъое закъоп Сарэ Iоф зыщишIагъэр, ащ къутыр пчъагъэу къегъэтIысэкIыгъэхэри хэтыгъэх. Сарэ закъу а лъэхъаным диплом зиIэу Iазэщтыгъэр. Илъэс 40-м къехъурэ къуаджэми ащ епхыгъэ къутырхэми IэзэпIэ пчэгоу Гъобэкъуае щыриIагъэм итхьаматэу лэжьагъэ. Юрэ сабыйзэ къыгурыIогъагъ цIыфым ипсауныгъэ уфэбэнэным нахь сэнэхьат лъэш зэрэщымыIэр, ыгукIэ ар къыхихыгъэу янэ риIощтыгъ: «Сэри ощ фэдэ сыхъущт! Тызэготэу сымаджэхэм тызэдяIэзэщт».

ИщыIэныгъэ шъхьамысыжьэу цIыфхэм япсауныгъэ пае ыпсэ ытынэу хьазырыгъэ Сарэ игъашIэ зеухым, къоджэдэсхэм ялъэIукIэ район депутатхэм унашъо ашIыгъ Уджыхъу Сарет Хъымыщ ыпхъум шIэжь пхъэмбгъу къуаджэм къыщыфызэIуахынэу ыкIи ар агъэцэкIагъ. Медицинэм иIофышIэ уасэу фашIырэр арэущтэу Адыгеим апэрэу къыщыгъэлъэгъуагъэ хъугъэ. Ащ ыпэкIэ «Медицинэм иотличник» зыфиIорэ щытхъуцIэр, ЛэжьэкIо Быракъ Плъыжьым иорден къыратыгъагъэх.

Ны щысэтехыпIэшIу зиIэгъэ Юрэ ехъырэхъышэжьыгъэп, Гъобэкъое гурыт еджапIэр къызеухым, Мыекъопэ медицинэ училищым чIэхьэ, ау Краснодар мэкIожьы, ащ еджэныр щеухыжьы. Дзэ къулыкъур Германием фельдшерэу щихьыгъ. Къулыкъум ыуж Пшызэ медицинэ институтым чIэхьагъ. Ар зыхъугъэр 1964-рэ илъэсыр ары. А лъэхъаным еслъэгъулIагъэр сшIогъэшIэгъоныгъ. Дзэм зэмыкIом зытетыгъэ шъыпкъэу къэкIожьыгъ, зэхъокIыныгъэ иIагъэп. Лъэрыгъым ралъэшъугъэм фэдэу псыгъо цIыкIугъ, зэрэчаныгъ. Мединститутымрэ университетымрэ (ащыгъум кIэлэегъэджэ институтыгъ) зы унэшхом зэдыхэтыгъэх. СэмэгубгъумкIэ кIэлэегъаджэхэр щырагъаджэщтыгъэх, джабгъумкIэ — врачхэр. ПэшIорыгъэшъэу зыщагъэхьазырыхэрэ курсхэу хьисапымкIэ къызэIуахыгъэхэм тIумкIи тызэгосэу тычIэс. Зы хьарыф блимыгъэкIэу егугъузэ профессорым къыIорэр зэкIэ ытхыщтыгъ. ЗгъэшIагъощтыгъ гуетыныгъэшхо шIэныгъэм зэрэфыриIэр. Дэгъу дэдэу ушэтынхэм апхырыкIи институтым чIэхьагъ. Илъэси 3-рэ тызэдеджагъ, ежь джабгъумкIэ ыгъазэщтыгъ, сэ сэмэгумкIэ сурэтышIэ сыкIощтыгъ. ЗгъэшIагъощтыгъэхэм джыри зы къахэхъуагъ — тутыни, аркъи ешъощтыгъэп, шхэуи слъэгъугъэп. СэгъэшIагъо: «Тхьэм семыукIи, мыр жьыкIэ щыIа?!»къат тэуцожъ

Мафэ горэм тызэIукIагъ.

— Сыд, земляк, неущ уимурад? — тыкIалэзэ цIэу тызэрэзаджэщтыгъэм тетэу къысэупчIыгъ.

— Iоф сиIэп, узыфаер къаIо.

— Къэлэм зэмылIэужыгъохэр къигъэгъуси, тхылъыпIэ къабзэ къашти, институтым къыIухь.

ЗэриIуагъэу сшIыгъэ. Ежьхэм ябгъукIэ сищи чIыунэм сычIищагъ. МэкIаем апч банкэ горэ къырихьыхи, кIэлэцIыкIуIэ къырихыгъ. Iэ къэуфапIэм ыкIоцIыкIэ шъор плIэмыеу техыгъагъ. IадэмкIэ иIаби, лъынтфэхэр къырикъудыикIыгъэх.

— Сурэт тешIыкI, — къысиIуагъ.

Сэ сиIоф дэи къэхъугъ, сызфэежьи щымыIэу сшъхьэ къыIусхыжьыгъ.

Хэт ышIэра Даутэ Юрэ иIоф зэрэкIэкIыщтыгъэр Милинэ Сарет псэогъу фэмыхъугъэемэ?! Ящэнэрэ курсым исхэу ныбжьыкIитIур къэзэрэщагъэх. Сарэ Саратов дэт консерваторием щеджэщтыгъ, Юри а къалэм дэт медицинэ институтым зигъэзэжьыгъ.

Институтыр къызеухым, врач ныбжьыкIэр хэку сымэджэщым эндокринологиемкIэ иотделение аштагъ. Уахътэ зытешIэм, эндокринологиер ылъэ тыригъэуцуагъ, муниципалитет пэпчъ къутамэхэр къащызэIуаригъэхыгъэх. Джащ фэдэ къабзэу кардиологием иотделениеу зыщылэжьагъэми дэпсэугъ. ИIахьышIу хишIыхьагъ медицинэ институтыр Мыекъопэ технологическэ университетым къыщызэIуахынымкIэ, къыкIэлъыкIогъэ илъэситфым институтым идиректорыгъ.

— Джащ сыфэд сишэнкIэ — сигъашIэм Iоф сэшIэ, зэкIэхэмкIи гъэхъагъэ сшIы сшIои-

гъу, фэшъхьафэу сисэнэхьаткIэ хъун ылъэкIыщтэп. КъегъэжьапIэм щыублагъэу кIэухым нэскIэ нэцIэкI имыIэу узпылъыр зэшIопхын фае. Загъорэ сызыфаер къыздэмыхъоу, зэрэслъэкIэу сикъарыу, сишIэныгъэ хэслъхьагъэми, цIыфым ипсауныгъэ зэтесымыгъэуцожьышъумэ, сычъыен слъэкIырэп.

Джэуапым сыфищагъ щыIэныгъэм. Профессор цIэрыIоу Юрий Николаевым, Iэзэгъу гъэнэкIыным пылъым, щыIэныгъэм лъапсэ фэзышIызэ природэм зыпкъ ригъэуцожьырэ амалхэу цIыфым хэлъхэр къызфигъэфедагъэх. ТIэшъу Феликсэу Мыекъуапэ щыщ врач-терапевтыр игъусэу яшъыпкъэу Iофым ыуж ихьагъэх.

Амалхэр ыIэ къихьэхи, нахь инэу ышIошъ зэхъум, ишъыпкъэу а IэзакIэм щыIэныгъэм зыщыригъэушъомбгъугъ.

— СэркIэ зыфэдэ щымыIэ къэзгъотыгъэу хъугъэ, — еIо Юрэ. — Зыгу узырэ цIыфхэм зэряIазэхэрэм сэ къэзгъотыгъэ гъэодын IэзакIэр изгъэгъусагъ. Ахэм яшIогъэшхоу къакIорэр зысэлъэгъум, Iэзэгъу уц ешIэфыныр зэпызгъэугъ, ар ищыкIэгъэжьыгъэп. Къэзгъотыгъэ IэзакIэмкIэ медицинэ шIэныгъэхэмкIэ кандидатыцIэр къэзгъэшъыпкъэжьыгъ.

А IэзакIэр зылъэпсэ мэлэкIэлIэным псауныгъэ шхыныр игъусэу докторэу Даутэм илъэс 33-м ехъугъэу Iоф решIэ. А илъэсхэм нэбгырэ мин 20-мэ япсауныгъэ зыпкъ рагъэуцожьыгъ. КъеолIагъэх гъэхъужьыпIэм Москва, Петербург, Прибалтикэм, Тыркуем, Грецием, Германием, Францием, Израиль, Англием, Америкэм къарыкIыгъэхэр. Ахэр зэкIэ фэягъэх Кавказ ибэгъашIэхэм яшъэф ашIэнэу. Докторэу Даутэр гушIозэ зэкIэми адэгуащэщтыгъ.

— Псауныгъэм пэшIуекIоу щытэп! Гиппократ ыIощтыгъ: «Хэтрэ цIыфи илъэси 120-рэ щыIэн ылъэкIыщт!» Псауным пае цIыфым къыгурыIон фае щыIэныгъэр къызкIыратыгъэр. ТыкъызыхъукIэ, природэм ыпкIэ хэмылъэу шIухьафтын лъапIэ къытфешIы — щыIэныгъэмрэ псауныгъэмрэ. Ащ пае щыIэныгъэм ищыкIагъэр зы — цIыфым ирэзэныгъ. Сыда ар къэзыгъэлъагъорэр? ШIулъэгъур яптын плъэкIынэу, хьалэлыгъэмрэ гукIэгъумрэ нэмыкIхэми, ори зэптыжьынэу. Уипкъышъол шIу плъэгъуныр, ащ пае узфэсакъыжьыныр. ЗэрэхъурэмкIэ, гъэшIэгъонышхоп, къызэрыкIу нахь. Нахьыбэхэм ар къагурыIорэп. Ащ фэшI клиникэм иIэзэгъу уахътэ лекциехэр игъусэх. Шъыпкъэу узшIомыкIы мыхъущтхэр агурытэгъаIо, — еIо Даутэм.

Даутэ Юрэ иунагъо а Iофыгъо дэгъухэр къыгурэIох. Нахьыбэр илъагъо рэкIо пIомэ, ухэукъощтэп. КъорэлъфитIу, пхъорэлъфиплI — пстэуми медицинэ гъогур къыхахыгъ. Ыпхъу нахьыкIэу Тэмарэ 2010-рэ илъэсым Москва медицинэ шIэныгъэхэмкIэ доктор диссертациер къыщигъэшъыпкъэжьыгъ, ВАК-м иунашъокIэ профессорыцIэр къыфагъэшъошагъ. МКъТУ-м имедицинэ институт щырегъаджэх, клиникэми щэлажьэ. Ипшъэшъэ Дианэ Пшызэ медицинэ университетым щеджэ. Къорэлъф анахьыкIэу Ибрахьимэ институтыр къеухы. Ипхъорэлъф нахьыжъэу Рустем врач-терапевтэу ятэжъ иклиникэ щэлажьэ. Ащ янэ Тифлис консерваториер къыщиухыгъ.

Профессорищ лекцие къыщеджэх Даутэ Юрэ иклиникэ: ежь Юр, ащ ыпхъоу Тэмар, ящэнэрэр Сергей Петр ыкъор — диетологыр. Профессорищри яшэнкIи, ясэнэхьаткIи зэдештэх, ягухэлъи зы — цIыфхэм яшIуагъэ якIыныр ары. Шхэным имэхьанэ, шхыныгъо зэтефэн-зэкIужьыным федэу хэлъыр ижъыкIэ къыщежьэу непэ къызэрэнэсыжьырэм ихъишъэ профессорхэм къагъэлъагъо. Еджэнджэшыщтыгъэхэри къеуцолIэжьых.

Клиникэм етIупщыгъэу Iоф ешIэ. Сыда Даутэ Юрэ ямышIыкIэ IэзакIэкIэ ишIуагъэ зыкIаригъэкIырэр? МэлэкIэлIэным имэхьанэр?

Юрэ Iэзэн IофкIэ гъэсэгъэшху, дунэе мэхьанэ зиIэ лэжьэкIошху, цIэрыIу. Илъэс пчъагъэм зыпылъыгъэ ямышIыкIэ IэзакIэм творческэ гупшысакIэр ригъэгъусагъ. Ар илекциехэмкIэ къыушыхьатыгъ. Iэзэгъу гъэнэкIын закъоу щымытэу, илекциехэри къыгуигъэуцуагъ, ащ фэшI иIофшIэн кIэлъэныкъогъазэп, IофшIэн псау нахь. Лъэпкъ шхынхэу мыгуаохэрэм, цIыфым хахьэхэу зиягъэ къемыкIыщтхэм лекциехэр ягъусэх. Ахэр цIыфэу зэIазэхэрэм апкъырэхьэх, джэуап афэхъух. Илекциехэм тIогъогогъо сядэIугъ. АпэрэмкIэ сыгу джэнджэш макIэ къафихьэгъагъ. «ЗыбгъэнэкIымэ икъунба, лекцие имыгъусэми ишIуагъэ къэкIонба?» зыфэпIощт гупшысэхэр сшъхьэ къихьагъэх. ЯтIонэрэм — кIэзыгъэ фэсымышIэу седэIугъ, къызгурыIуагъ Iофыр зытетыр — тIури зэгъусэ. ГъэнэкIынри лекциери зэдеIэжьых, зы мэхьэнэ ухыгъэ къарэкIы. Щэч хэлъэп «узыгъуибл егъэкIоды» адыгэхэм зыфаIощтыгъэм ахэр зэришыхьатхэм.

Бэрэ илекциехэм къахэфэ гущыIэхэу «ТыкъэзгъэшIыгъэм», «Дунаим тыкъытезгъэхъуагъэм», ары пэпчъ уашъом Iапэ фешIы, тхьэшIошъхъуныгъэр зэрэхэлъыр къеушыхьаты. Гъэсэгъэшхом, цIыф Iушым тхьэщынагъор шъхьащыт, зыкIи щыгъупшэрэп.

Дунэешхом цIэрыIо щыхъугъэу, зэмыблэжьэу цIыфхэм ишIуагъэ языгъэкIырэ Iэзэшхоу Даутэ Юрэ бэмышIэу ыныбжь илъэс 75-рэ хъугъэ. Ащ фэд, ишъхьэгъусэ Сарэу пкъэушхоу къыкIэгъэкъуагъэу, игушIуагъуи, игукIаий дэзыгощыгъэмрэ ящыIэныгъэ гъогу зызэдытетхэр илъэс 50 хъугъэ. НасыпышIохэу, ежь Даутэ Юрэ зэриIоу, илъэси 120-рэ зэдыращынэу сафэлъаIо.

КЪАТ Теуцожь.

Урысыем итхакIохэм, ижурналистхэм ясоюзхэм ахэт.