ИцIыфышIугъэкIэ джыри къытхэт

1967-рэ илъэсым Шэуджэн райисполкомым гъэсэныгъэмкIэ иотдел сырипащэу пчъэр къыIуихи зы лIы дэхэшхо горэ кабинетым къихьагъ. Зэрэсишэнэу, сэламэу къыхыгъэм иджэуап естыжьи, сыкъыфэтэджыгъ, къэзгъэтIысыгъ.

ЛIыр апэрэу сэлъэгъу, адыгэбзэ къабзэкIэ къыздэгущыIэ. Адыгэмэ зэряшэнэу, ежь къымыIоу зыфаемкIэ сеупчIыныр къезгъэкIугъэп. Ау зыримыгъэукIыхьэу Мыекъуапэ къызэрикIырэр, Адыгэ радиом Iоф зэрэщишIэрэр, районым иеджапIэхэр къэзыухыхэрэр экзаменхэм зэрафэхьазырхэм сыкъытыригъэгущыIэнэу зэрэфаер къыIуагъ. Зыщыщыр сшIэмэ сшIоигъоу, зи сымыIоу, сеплъыгъ. Ащ ежь псынкIэу гу къылъити, къыIуагъ: «Сэ Хьанэхъумэ сащыщ, сцIэр Асхьад — редактор шъхьаIэу хэку радиокомитетым сыщэлажьэ, мы районым бэшIагъэу сыкъакIомэ сшIоигъуагъ…»

Асхьадрэ сэрырэ тызэзэгъыгъ сыхьат горэкIэ тызэIукIэнэу. ЦIыфэу къысажэщтыгъэхэр зэбгырысэгъэкIыфэхэкIэ Асхьад методкабинетэу къыгот унэм чIэтыгъэм чIахьи, ащ изаведующэу Иван Романович Бардобановыр инэIуасэти, зэдэгущыIэхэзэ сыхьатыр агъэкIуагъ. ЕтIанэ а кабинет шъыпкъэм интервьюр щысIихыгъ. Иван Романовичри тиIэпыIэгъоу Асхьад упчIэу къытыгъэхэм яджэуапхэр еттыжьыгъэх, дгъэрэзагъэ. «Тхьашъуегъэпсэу, сиIоф псынкIэу зэшIожъугъэкIыгъэ», — ыIуагъ.

Мы зигугъу къэтшIырэм илъэс 50-м ехъу тешIэжьыгъэми, непэ хъугъэм фэдэу сэ къысщэхъу. ХьакIэм зыкъызеIэтыжьым, къэзгъэкIотэжьи, имашинэ итIысхьажьи Мыекъуапэ кIожьыгъэ. Ау сэ сиумэхъыгъэм фэдэу сегупшысэ: мыр кIэлэегъаджэкIэ енэгуягъо, упчIэу къытыхэрэр упкIэпкIыгъэх, гущыIэ лые ахэмытэу, яджэуап къептыщтми псынкIагъоу щытых.

СыгукIэ сигъапэ зэхъум, Иван Романовичым (мыр сэ сикIэлэегъаджэщтыгъэ) есIокIыгъ: «Хьанэхъу Асхьадэу мы къычIэхьэгъагъэр кIэлэегъэджагъэкIэ сенэгуе, игущыIакIи иупчIэхэми джаущтэу къысщагъэхъу. «КъэпшIагъ, ар директорэу Теуцожь районым ит еджапIэ горэм къикIыгъэу Краснодар щырекIокIыгъэ конференцием къыщыгущыIэгъагъэу къэсэшIэжьы, «Если не ошибаюсь, его зовут Асхад Биляович — порядочный человек», — къыIуагъ.

СэркIэ, цIыфышIу дэдэмэ ащыщыгъэти, Иван Романовичым къызиIокIэ Тхьэм къыIуагъэм фэдэу къысщыхъущтыгъэ. Джыри хэукъуагъэп, иеплъыкIэ тэрэзэу къычIэкIыгъ.

«Мыхъурэ щыIэп» аIо цIыфхэм. Ащ ыуж илъэс зытIущ тешIагъэу сэри Мыекъуапэ IофшIапIэкIэ сыкъэкIожьы. ГъэшIэгъонба, унэу къысатыгъэмрэ Хьанэхъу Асхьад зычIэс унэмрэ зы щагу дэтых. Бэрэ тызэIокIэ, тызэдэгущыIэ, тызэIумыкIэмэ тызэфэзэщы хъугъэ.

Хьанэхъу Асхьад 1918-рэ илъэсым жъоныгъокIэ мазэм адыгэ чылэу Тыгъургъой къыщыхъугъ. КъыгъэшIагъэр макIэми (илъэс 66-рэ ныIэп), гъэхъагъэу иIэр бэ. Чылэм щеджагъ, педучилищыр 1937-рэ илъэсым къыухыгъ, кIэлэегъаджэу, завучэу, директорэу еджапIэм Iоф щишIагъ. Хэгъэгу зэошхом хэлэжьагъ, медальхэр иIэхэу псаоу чылэм къыгъэзэжьыгъ, кIэлэегъэджэн Iофым пыхьажьыгъ. 1950-рэ илъэсым Мыекъуапэ, партием ихэку комитет ыпкъ къикIыкIэ, Адыгэ тхылъ тедзапIэм редакторэу къырагъэблагъэ, етIанэ радиокомитетым адыгэ кадрэхэр ищыкIэгъагъэхэти, 1954-рэ илъэсым ащ адыгэ къэтынхэм яредактор шъхьаIэу агъакIо. Асхьад адыгабзэм ихэхъоныгъэ иIахьышIу хишIыхьагъ — радиом, телевидением хьалэлэу зэращылажьэрэм дакIоу урысыбзэкIэ тхыгъэ тхылъхэр адыгабзэкIэ зэридзэкIыщтыгъэх, адыгэ литературэмкIэ учебникхэм язэхэгъэуцон хэлажьэщтыгъ, радиомкIэ пчыхьэзэхэхьэ пчъагъэхэм япроектхэр зэхигъэуцощтыгъэх… ЦIыфышIум ышIагъэр, лъэпкъым шIуагъэу къыфихьыгъэр къэлъытэгъуай, ау зэкIэри къызэлъиубытэу Хьанэхъум ышIагъэхэм анахь къахэзгъэщы сшIоигъор цIыфхэм, илъэпкъэгъухэм шIу заригъэлъэгъун зэрилъэкIыгъэр ары. ЦIыфхэм шIу уалъэгъоу узекIоным нахь насыпыгъэ зи щыIэп. Ащ фэдэу къыхэкIырэр зырыз дэд. ИжъыкIэ щыIэгъэ Къэзанэкъо Джэбагъэ зэкIэми шIу алъэгъоу къаIотэжьы, ащ ехъуапсэрэмэ ащыщхэм упчIэ ратыгъагъ «Мы цIыфхэм афапшIэрэр къытаIу, зэкIэми шIу уалъэгъу?» аIуи. Джэбагъэ зи ымыIоу къяплъи, игущыIэ уасэ фишIызэ къыIуагъ: «Дунаим сэ ахэм афасшIэрэ щыIэп, ау делэм сэ сышIокIы, Iушыр ежь къысшIокIы» къариIожьыгъагъ.

Ащ нахь кIэкIэуи, нахь Iушэуи а упчIэм иджэуап къетыгъуай. ЦIыфхэр пшIэнхэ зэрэфаем фэгъэхьыгъ ар. Узыдэлажьэхэрэр пшIэнхэ фае ахэм узэрадэзекIощтыр къыхэпхыным пае. Джар къызыхэпхышъукIэ, цIыфмэ зэфэдэу шIу уалъэгъущт. Ащ фэдэу тилъэхъан зигугъу ашIырэмэ ащыщыгъ Андырхъое Джантэмыри. Мы цIыфышIу лъэпкъмэ ахахьэщтыгъ Хьанэхъу Асхьади. Ар зысшIэрэм къыщегъэжьагъэу джы къызнэсыгъэм игугъу IаекIэ къышIыгъэу цIыф сырихьылIагъэп. ИтеплъэкIи, ишэнкIи, иунагъокIи узэхъопсэн адыгэлIэу щытыгъ. Рэхьатэу, шэн гъэнэфагъэ иIэу, имыIофмэ ахэмыхьэу, иIоф нахьышIоу зэрэзэшIуихыщтым пылъэу зекIощтыгъэ, «зику исым иорэд къезыгъаIорэми» ащыщыгъэп. Iоф зыдишIэхэрэм шIу алъэгъущтыгъ, сыда пIомэ ымыушъхьакIухэу яIоф зэрагъэцэкIэн фаер, ежь щысэ афэхъузэ, агуригъаIощтыгъ. Асхьад IэнэтIэшхо иIагъэп, ау анахь IэнэтIэшхоу иIагъэр ицIыфыгъ, иадыгагъ, ары ыкIи цIыфхэм зыкIащымыгъупшэжьырэр.

«ЦIыфыр зылIэкIэ зэкIэ дэлIэжьы» зыIорэмэ адезгъаштэрэп. ЦIыфым шIушIагъэу иIэр кIодырэп, къэнагъэхэм къахэнэ, агъэфедэ. Сэ Асхьад ибын-унагъо сыщыгъуаз. Ыкъо анахьыжъэу Руслъанрэ сэрырэ тызызэшъэогъур бэшIагъэ. 1969-рэ илъэсым Белоруссием дзэ учениехэр щыкIощтыгъэх. Ащ Руслъани сэри тащэгъагъ. Ежьыри сэри батальоным изамполитэу штатымкIэ тыщытыгъ, листовкэхэр къыдэдгъэкIыщтыгъэх, лекциехэм тыкъяджэщтыгъ. Ежь философыщтыгъ, обкомым Iоф щишIэщтыгъ, сэ сыфилологэу ушэтэкIо институтым Iоф щысшIэщтыгъ. Джы илъэс 20-м къехъугъэу а зы институтым Iоф щытэшIэ. Джащ фэдиз лъэхъаным Руслъан мыхъун еслъэгъулIагъэп, иIоф дэгъоу егъэцакIэ, философиемкIэ отделым ипащ. Ятэу Асхьад гум къыгъэкIыжьэу, Iэдэб хэлъэу, имыIофхэм ахэмыхьэу, ылъэкIыщтымкIэ иIофшIэгъухэм ишIуагъэ арегъэкIы, доктор, профессор.

Руслъан ышнахьыкIэу Зауркъан институтитIу къыухыгъ, культурэмкIэ Министерствэм ипереплетнэ фабрикэ директорэу иIагъ, цIыфышIоу щытыгъ, ау бэ къыгъэшIагъэп.

Асхьад икIэлэ анахьыкIэу Адам талант гъэнэфагъэ хэлъэу къэхъугъагъ. Ышнахьыжъхэм ишэнкIэ анахь псынкIэба пIонэу щытыгъ, ау сенэгуе ар талантышхоу иIэм епхыгъагъэкIэ. Адам Саратов дэт къэралыгъо консерваториер дэгъу дэдэу къызеухым, 1970-рэ илъэсым Мыекъопэ музыкальнэ еджапIэм фортепианэмкIэ икъутамэ къыщызэIуехышъ, ныбжьыкIэхэр щырегъаджэх. Ащ нэмыкIэу, ежь Адамэ солистэу, концертмейстерэу Адыгеим, Налщык, Краснодар, Черкесскэ ащыкIохэрэ концертхэм ахэлажьэщтыгъ. Училищым идиректорэуи щытыгъ, ащ ыуж Адыгэ Республикэм культурэмкIэ иминистрэу агъэнафэ, адыгэ культурэм хэхъоныгъэ ышIэу еублэ. Адыгэ Республикэ цIыкIум симфоническэ оркестрэ, Камернэ музыкальнэ театрэ, эстраднэ ансамблэу «Ошъутен», нэмыкIхэри иIэхэ мэхъу. Адамэ ишIушIагъэхэр цIыфхэм ащыгъупшэхэрэп, ащ къыхэкIэу Мыекъуапэ зыщыпсэущтыгъэ унэм идэпкъ ибарельеф дахэу тырагъэуцуагъ.

Асхьад ыкъохэм щытхъоу апылъыр зишIушIагъэр ежьыр. Ар сэзыгъаIорэмэ ащыщ Адам ыпхъоу Мариет, джы Санкт-Петербург дэсым, адыгэгъэшхо хэлъэу зэрэщытыр.

Руслъан ипхъорэлъфхэр — Амиррэ Астемиррэ — Асхьад къылъэгъужьынхэу инасып къыхьыгъэп, ау ежь зэрадэзекIощтыгъэм къыщимыгъакIэу япIун-лэжьын ятэжъэу Руслъан пылъ. Адыгабзэр, адыгэ зекIокIэ-гъэпсыкIэхэр, адыгэ къэшъуакIэр ахэм арегъашIэ. Адамэ ыпхъу нахьыжъэу Заретэ юристэу Iоф ешIэ, анахьыкIэу Нэфсэт ПенсиехэмкIэ фондым Iоф щешIэ. Зауркъан ипшъашъэу Беллэ Инэм еджапIэм музыкэмкIэ щырегъаджэх. Асхьад ищыIэныгъэ лъызыгъэкIотэщтхэр ахэр арых.

ГЪЫЩ Нухь.

Филологие шIэныгъэхэмкIэ доктор.