ИсурэтхэмкIэ къыддэгущыIэ

СурэтышI цIэрыIоу Цэй Евгений иIофшIагъэхэм якъэгъэлъэгъон фэгъэхьы­гъэ зэхахьэм Краснодар краим, Адыгэ Республикэм къарыкIыгъэхэр щызэIукIагъэх.

КъокIыпIэм щыпсэухэрэ лъэпкъ­хэм яискусствэхэмкIэ Къэралыгъо музееу Мыекъуапэ дэтым къэгъэ­лъэгъоныр къыщызэIуахыгъ. Музеим ипащэу Кушъу Нэфсэт сурэтышIэу Цэй Евгений къызытегущыIэм, анахьэу ынаIэ зытыридзагъэр искусствэ лъагэм лъэпкъ­хэр зэрэзэфищэхэрэр ары.

Цэй Евгений 1924-рэ илъэсым Щынджые къыщыхъугъ. Ятэу Сулейман адыгэ, янэу Анастасия Поповар къэзэкъхэм ащыщ. Е. Цэим икIэлэцIыкIугъор Сыбыр щыкIуагъ. Краснодар зыщеджэм, сэнэхьатэу къыхихыщтым егупшы­сэ­гъахэу щытыгъ. Илъэс 18 ыныбжьэу дзэм къулыкъур щихьынэу регъажьэ. Темыр Кавказым, Литвам ащыIагъ. Хьылъэу къызауIэм, ипсауныгъэ зыпкъ рагъэуцожьыным фэшI медицинэм иIофышIэхэр къеIэзагъэх.

1949-рэ илъэсым илъэныкъо гупсэ Е. Цэим къыгъэзэжьыгъ, 1952-рэ илъэсым Краснодар дэт художественнэ училищым чIэ­хьагъ. Краснодар итеатрэхэм шъуашэхэр гъэхьазырыгъэнхэмкIэ сурэтышIэу Iоф ащишIагъ.

ЩыIэныгъэм имэхьан

— СурэтышIым щыIэныгъэм имэхьанэ къызэрэгурыIорэр иIоф­шIагъэхэм къащегъэлъагъо, — зэхахьэм къыщиIуагъ Татьяна Соколинскаям. – Сэ искусствовед, Краснодар краим сыщэпсэу. Цэй Евгений исурэтхэр заом, мамыр псэукIэм игъэпытэн, лъэ­хъанэу зыхэтым гушъхьэ кIуа­чIэр зэрэщигъэфедэрэм, нэмыкIхэм афэгъэхьыгъэх. СурэтышIыр зэрэфаем тетэу тхэщтыгъ. ЧъыIэми, ышхын ымыгъотми сурэтхэр зэришIыщтхэм ягупшысэщтыгъ.

Татьяна Соколинскаям, нэмыкI­хэм къызэраIуагъэу, Е. Цэим исурэтхэр унэу узыщыпсэурэм къыщыдгъэлъэгъонхэр гукIэ пфа­штэхэрэп. ЦIыфыр икъоу мыфэпагъэу, Iашэр ыIыгъэу зыгорэм хэпыджэу сурэтхэр олъэгъух. Фэбагъэу ахэплъагъорэр макIэ. Исурэтхэр къыбгурыIонхэм фэшI сэнаущыгъэ ин пхэлъын, искусст­вэм уемызэщэу гукIэ уеплъын фае.

СурэтышIэу, тхакIоу Людмила Байцер къызэрэтиIуагъэу, Цэй Евгений иIофшIагъэ гурыIогъуае зыкIэхъурэр щыIэныгъэм дэеу хилъагъорэм пэуцу шIоигъошъ ары. ХэкIыпIэхэм сурэтышIыр алъэхъу…

1977-рэ илъэсым Цэй Евгений ыугъоигъэ цIыфхэр сурэтхэр нэмыкIэу зышIы зышIоигъохэр арых. 1980-рэ илъэсым ныбжьыкIэхэу Сергей Воржевым, Виталий Коробейниковым, Михаил Скворцовым, нэмыкIхэм Е. Цэир ягъусэу куп зэхащагъ. Хэбзэ шапхъэхэм ади­штэу Евгений зе­кIощтыгъ. Сурэтыр лъыхъон, искусствэр къызыгуры­Iорэ цIыфым Iу­кIэн, къылъыплъэн ылъэкIын фаеу ащ ылъытэщтыгъ. УиIофшIагъэ зы­шIо­гъэшIэгъонэу, къызыгурыIоу щыт цIыфым удэгущыIэныр нахь IэшIэх къыпфэхъущтэу ащ ылъытэщтыгъ.

Е. Цэир дунаим псаоу тетыфэ исурэтхэр зэ ныIэп къызэра­гъэ­лъэгъуагъэ­хэр. Ащ ыкъоу Валерий ишIу­шIагъэ гъэ­зетеджэхэр ти­гуа­пэу щытэ­гъэ­гъуазэх. Ятэ ису­рэт 2653-рэ Мые­къуапэ дэт музеим шIу­хьаф­тын фи­шIыгъ. Сурэт къэгъэлъэгъуапIэу Краснодар къы­щызэIуа­хы­гъэм IофшIэгъэ 75-рэ шIу­хьаф­тынэу щыт.

Искусствэм пыщагъэу Нина Стрижовам зэрилъытэрэмкIэ, цIыфым иузхэм, игумэкIхэм Цэй Евгений къапкъырыкIызэ сурэтхэр ышIыщтыгъэх. Илъэсыбэ зэрэтешIагъэм фэшI сурэтхэм ашъохэр нахь кIыфы хъугъэх. ЦIыфым сыда Iашэр къызыкIиштэрэр? Сыда цIыфхэр кIуачIэкIэ, гущыIэ дысыхэмкIэ зыкIызэпэуцухэрэр? Е. Цэим иIофшIагъэхэм уяплъызэ, джэуапхэм уалъэхъу. Сурэтхэм цIыфым идэхагъэ ахэплъагъорэп. Гур къэзыIэтырэ сурэт гъэшIэгъо­ни музеим къыщагъэлъагъорэп. Евгений ар игупшысакI, иIоф­шIакI.

Къэгъэлъэгъоным ныбжьыкIабэ щызэIукIагъ. СурэтышI-модельер цIэрыIоу СтIашъу Юрэ къызэрэтиIуагъэу, искусствэр зэкIэми псынкIэу къагурыIорэп. Цэй Евгений исурэтхэмкIэ обществэу зыхэтым дэгущыIэ шIоигъу.