Илъэхъан ицIыфыкIагъ

Апэрэ адыгэ бзылъфыгъэ тхакIоу, режиссерэу Натхъо Долэтхъан къызыхъугъэр илъэси 105-рэ мэхъу

Натхъо Долэтхъан Мыхьамчэрые ыпхъур Пшызэ хэкум адыгэ чылэ закъоу къинэжьыгъэгъэ Хьатрамтыку («Суворово-Черкесск» ащ урысхэр зэреджэщтыгъэхэр) гъэтхапэм и 15-м, 1913-рэ илъэсым къыщыхъугъ.

Адыгэ автоном хэкур зызэхащэгъэ ужым, 1925-рэ илъэсым, къуаджэу Хьатрамтыку Тэхъутэмыкъуае пэгъунэгъоу къэкощыжьыгъ ыкIи чылэм цIэу Натыхъуай фаусыгъ. Мыдрэ адыгэ къуаджэмэ зэу афэдэу, хэкум щыщ хъужьыгъэ. Долэтхъан ятэу Мыхьамчэрые, къызэратхыжьырэмкIэ, сатыушIэу щытыгъ ыкIи Анапэ унэ цIыкIу щыриIагъ. Ащ бэрэ кIон фаеу хъущтыгъэ иIоф епхыгъэу. Зы чэщ горэм къалэм къикIыжьызэ, ощх чъыIэм хиубыти, чъыIэлIэшхом зэлъиубытыгъ ыкIи ыжъагъэ къызэрэхэIагъэм къыхэкIэу, бэ темышIэу идунай ыхъожьыгъ. Ащ дэжьым пшъэшъэжъыем илъэси 4 нахьыбэ ыныбжьыгъэп. Ипщыкъохэр къыдеIэщтыгъэхэми, шъузабэмкIэ псынкIэгъуагъэп сабыим ипIун. Зы заулэ тешIагъэу Долэтхъан янэу Фатимэ мы къуаджэм — Натыхъуае щыщэу ЩэхэлI Индрыс дэкIожьыгъагъ. ЛIым еджэкIэ-тхакIэ ышIэщтыгъэ. Долэтхъан илъэс 12 ыныбжьэу Краснодар дэтыгъэ педтехникумым къыщызэIуахыгъэ еджэпIэ-интернатым ратыгъ. Ащ бэ темышIагъэу, янэ-ятэхэри Краснодар мэкощыжьых. ЯтэнэпIосыр чылэм итхьаматэуи, къалэм зэкIожьхэм, бухгалтерэуи щытыгъ. Классиблыр къызеухым, илъэс 16 зыныбжь хъугъэ Долэтхъан педучилищым чIэхьагъ ыкIи ащ апэрэ пьесэу «ЦIыфыкIэхэр» зыфиIорэр щетхы. Мы пьесэр хэкум исамодеятельнэ театрэхэм, еджапIэхэм, культурэм иунэхэм ащагъэуцугъ. ЯтIонэрэ пьесэу Долэтхъан ытхыгъэр «ЩыIакIэм игушIуагъохэр» (1936) зыфиIорэр ары. Адыгэ тхэкIо ныбжьыкIэу, ау а лъэхъаным зэлъашIэу хъугъэ Еутых Аскэр иредакциекIэ къыдэкIыгъэ адыгэ литературэм иапэрэ хрестоматие Долэтхъан ипьесэу «ЦIыфыкIэхэр» къыдэхьагъ.

1932-рэ илъэсым Натхъор Краснодар кIэлэегъэджэ институтым филологиемкIэ ифакультет иадыгэ къутамэ чIэхьэ, ащ адыгабзэмрэ литературэмрэ аготэу, урыс литературэри щызэрегъашIэ. Институтым щеджэзэ, Долэтхъан ишъхьэгъусэ хъущт IэкIыб хэгъэгу литературэмкIэ кIэлэегъэджэ ныбжьыкIэу Василий Очерет щыIукIагъ. Ари тхэкIуагъэ, поэтическэ сборник мыинитIу къыдигъэкIыгъагъ, Украинэм щыщыгъ. Ахэр 1932-рэ илъэсым къэзэрэщагъэх, 1933-рэ илъэсым якIалэу Юрэ къэхъугъ. Мы илъэсхэр охътэ хьылъагъэх, Василий Краснодар ихудожественнэ музей научнэ IофышIэ шъхьаIэу Iухьагъ, Долэтхъан институтыр къызеухым, педучилищым IофшIэныр щыригъэжьагъ, ащ ыужым Краснодар дэт театрэ техникумым Iухьагъ, идиректорэуи щытыгъ. Ащ бэрэ Iумытыгъэу, 1938-рэ илъэсым Москва еджакIо макIо, ГИТИС-м ирежиссерскэ факультет чIэхьэ, илъэситIо щеджагъэу, заом ыпкъ къикIэу, Адыгэ хэкум къэкIожьы.

1943-рэ илъэсым щегъэжьагъэу Адыгэ хэку драматическэ театрэм иактрисэу, режиссерым иIэпыIэгъоу Iоф ешIэ, Адыгэ театрэм икуп ипащэу къыхэкIыгъ, гастроль гъогубэ зэпичыгъ, а зэкIэми Долэтхъан ипсауныгъэ къыхагъэIэгъагъ. Iофыбэ ешIэми, илэжьапкIэ мэкIагъэ, зычIэсын уни имыIэу, ащкIэ ыкъо ыпIун фэягъэ.

Хэгъэгу зэошхом бзылъфыгъэм итворческэ мурадхэм язакъоп зэщигъэкъуагъэр, зэкIэ иунэгъо насып зэблихъугъ, хьазабыбэ зэпичыгъ. Фашистхэр Краснодар къекIущтыгъэх, ащ дэжьым Василий Очерет кандидат диссертациер Данте итворчествэкIэ къыгъэшъыпкъэжьыгъагъ. Фашистхэр Краснодар къызыдахьэхэм, Василий тхьамыкIагъо хэфагъ, ыбгъэрэ ышъхьэрэ къауIагъэу гъэры хъугъэ. Илъэс заулэрэ дзэкIо гъэрхэмрэ агъэкощырэ цIыфхэмрэ ялагерьхэм адэсыгъ. 1949-рэ илъэсым Василий Америкэм кIуагъэ, бэ сэнэхьатэу зэблихъугъэр, ипсауныгъэкIи зэкIэкIогъагъ, ащ къыхэкIэу пенсием кIуагъэ ыкIи творчествэм зыритыгъ.

1942-рэ илъэсым Долэтхъан апэу Мыекъуапэ шъхьэегъэзыпIэ фэхъугъагъ, пыир зырафыжьым, етIанэ Краснодар ыгъэзэжьыгъагъ. ЩыIэныгъэ ыкIи творческэ гъогу хьылъэ дэдэ къыкIугъ. Бзылъфыгъэ Iэпс-лъэпс цIыкIум ыщэчыгъэм гъуни нэзи иIэп: Октябрэ революциер, граждан заор, коллективизациер, гъаблэр, Хэгъэгу зэошхор ыкIи зэоуж илъэс хьылъэхэр.

Ау етIани ыгу а зэкIэми къамыгъэкIодэу, фэлъэкIырэр зэришIэщтым, итворчествэ зэрэхигъэхъощтым сыдигъуи мыпшъыжьэу пылъыгъ.

1947 — 1953-рэ илъэсхэм Долэтхъан Кощхьаблэ дэсыгъ, къоджэ гурыт еджапIэм адыгабзэмрэ адыгэ литературэмрэкIэ щыригъаджэщтыгъэх. Ахэм адакIоуи литературнэ-критическэ статьяхэр, пьесэ мыинхэу зы акт нахь мыхъухэрэр драматическэ кружокхэм апае ытхыщтыгъэх, ахэр еджапIэхэм ащагъэуцущтыгъэх, ежьыр яавторыгъ, ярежиссерыгъ. А илъэсхэм ытхыгъэх зы акт хъурэ пьесэхэу «Чэщ гумэкIыгъу», «Фыжь», «Асиет игукъау» ыкIи рассказэу «Къурамбий» зыфиIохэрэр.

Советскэ щыIэкIакIэм ицIыфыкIэ зыфэдэр, игугъэ-гупшысэхэр зэрэкIищыхэрэр «ЦIыфыкIэхэм» ыкIи «ЩыIакIэм игушIуагъохэм» къащыриIотыкIыгъэх. Хэгъэгур ыкIи народыр зыхэфэгъэ хьазаб заом ехьылIагъ «Чэщ гумэкIыгъу» зыфиIорэр. Къыхэгъэщыгъэн фаер адыгэ литературэ ныбжьыкIэм лъапсэ ыдзынымкIэ Долэтхъан итворчествэ — ипьесэхэм, ахэр щыкIэгъэнчъэу щымытхэми, лъэшэу яшIуагъэ къызэрэкIуагъэр ары. Джащ фэдэу, зэоуж лъэхъаным, зэокIэзыжьым цIыфхэр зэряхъулIэхэрэр ащыгъэунэфыгъ ипьесэхэу «Фыжь», «Асиет» ыкIи рассказэу «Къурамбий» зыфиIохэрэм. Натхъо Долэтхъан илъэс 41-рэ ныIэп къыгъэшIагъэр. КIэлэегъэджагъ, актрисагъ, зэхэщэкIо чаныгъ, тхэкIо-режиссерыгъ.

ГукIочIэ лъэш, акъыл дахэ зиIэгъэ бзылъфыгъ.

Темыр Кавказым итхакIохэм яконференциеу 1935-рэ илъэсым Ростов-на-Дону щыIагъэм хэлэжьагъ.

Я ХХ-рэ лIэшIэгъум ия 30-рэ илъэсхэм адыгэ литературэмкIэ илъэсибл еджапIэм щызэрагъэшIэрэ адыгэ тхэкIуи 8-мэ Долэтхъан итворчествэ ащыщыгъ. Литературэм, театрэм ыкIуачIи италанти афигъэлэжьагъ, адыгэ драматургием икъежьапIэ Iутыгъэхэм ащыщ шъыпкъ. Натхъо Долэтхъан илъэхъан ицIыфыкIэ лъэшэу зэрэщытыгъэм ишыхьатых итхыгъэхэр.

МАМЫРЫКЪО Нуриет.