ИлъэпкъкIэ къогъанэ иIагъэп

Зышъхьамысыжьэу адыгэ лъэпкъым фэлэжьэгъэ Абрэдж Альмир Нухьэ ыкъор зэрэтхэмытыжьыр лъэшэу гукъау. Адыгеим иобщественнэ-политикэ щыIэныгъэ ар зыхэхьагъэр зэхъокIыныгъэшхохэр хэгъэгум зыщыфэхъущтыгъэ лъэхъаныр ары. Адыгэ Республикэр щыIэ хъунымкIэ Iофышхо зышIагъэхэм ар ащыщ.

Абрэдж Альмир Нухьэ ыкъор Шэуджэн районымкIэ къуаджэу Хьатыгъужъыкъуае 1945-рэ илъэсым шэкIогъум и 28-м къыщыхъугъ. Дэгъоу еджагъ, гурыт еджапIэр дышъэ медалькIэ къыухыгъ. Адыгэ къэралыгъо кIэлэегъэджэ институтым филологиемкIэ ифакультет чIахьи, я 3-рэ курсым щеджэзэ, адыгэхэм ятарихъ нахь куоу зэригъашIэ шIоигъо хъугъэ. Ау инджылызыбзэкIэ ары адыгэхэм къарыкIуагъэм ызыныкъо нахьыбэр зэрэтхыгъагъэр. Альмир Къэбэртэе-Бэлъкъар къэралыгъо университетым иректорэу Хь. М. Бэрбэчым зыIуигъакIи, яуниверситет щеджэ зэрэшIоигъор риIуагъ. Ректорым ащ илъэIу къыфигъэцэкIагъ. Альмир къыдеджэхэрэ студентхэм ишIэныгъэкIэ къахэщыщтыгъ, француз, инджылыз, нэмыц литературэм ар дэгъоу ащыгъозагъ, адыгэхэм ятарихъ изэгъэшIэн ишъыпкъэу пылъыгъ. 1970-рэ илъэсым Къэбэртэе-Бэлъкъар къэралыгъо университетыр къызеухым, Тбилиси дэт къэралыгъо университетым иаспирантурэ ар чIэхьагъ.

Абрэдж Альмир IофшIэныр зыщыригъэжьагъэр Сыхъум ары. Илъэс 12 — 1976-рэ илъэсым къыщегъэжьагъэу 1988-рэ илъэсым нэс Абхъазым икъэралыгъо научнэ музей иученэ секретарэу Iоф ышIагъ. Кавказым щыпсэухэрэ къушъхьэчIэсхэм я Ассамблее, Дунэе Адыгэ Хасэр зэхэзыщагъэхэм ащыщ. Зигугъу къэсшIыгъэхэ организациехэм лъэпкъ зэгурыIоныгъэмрэ зыпкъитыныгъэмрэ Темыр Кавказым къыщыухъумэгъэнхэм иIахьышхо хишIыхьагъ.

1988-рэ илъэсым Абрэдж Альмир Адыгеим къыгъэзэжьыгъ, тарихъ-краеведческэ музеим идиректорэу агъэнэфагъ. Адыгэ Республикэм и Лъэпкъ музееу ащ пэщэныгъэ зыдызэрихьагъэр район музейхэмкIэ научнэ, методическэ гупчэу хъугъагъэ, Урысые Федерацием имузей пэрытхэм яреестрэ хагъэхьэгъагъ. Музей Iофхэм хэшIыкIышхо афызиIэгъэ, зиеплъыкIэхэр къыдалъытэщтыгъэ А. Н. Абрэджыр 2007-рэ илъэсым нэс музеим ипэщагъ.

Общественнэ движениеу «Адыгэ Хасэр» зэхэзыщагъэхэм ар ащыщ, зигугъу къэтшIыгъэ организацием и Хэсашъхьэ итхьамэтагъ. 1990-рэ илъэсым чъэпыогъум и 5-м Адыгэ Республикэр щыIэ зэрэхъугъэмкIэ макъэ къызагъэIум, къэралыгъо суверенитетым ехьылIэгъэ Декларацием изэхэгъэуцон Iоф дэзышIагъэхэм Альмир зэу ащыщ. РСФСР-м и Апшъэрэ Совет тиреспубликэ игъо къыфилъэгъугъагъ депутати 100 зыхэтыщт парламент зэхищэнэу. Адыгэхэр зэхэубытагъэу зыщыпсэухэрэ чIыпIэхэм хэдзакIохэм япчъагъэ нахь зыщымэкIэн ылъэкIыщт койхэр ащызэхащэнхэу фит ашIыгъагъ.

Адыгэхэм янаучнэ-техническэ, ятворческэ интеллигенцие илIыкIохэм «Комитет-40» зыфиIорэ общественнэ движениер 1991-рэ илъэсым чъэпыогъум и 2-м зэхащэгъагъ. Чъэпыогъум и 9-м комитетым итхьамэтэгъухэу А. Н. Абрэджыр, А. Т. КIэращэр, Дж. Хь. Мэкъулэр, Р. А. Хъуажъыр хадзыгъагъэх. Абрэдж Альмир печатым зэрэщыхигъэунэфыкIыгъагъэу, «Комитет-40» зыфиIорэр анахьэу зыкIызэхащэгъагъэр адыгэ лъэпкъым къырыкIощтым, парламентым хадзыщтхэм зэрагъэгумэкIыщтыгъэр ары. Адыгэхэм язэфэс изэIугъэкIэн кIэщакIо фэхъугъэри а комитетыр ары.

Делегат 600-м ехъу зэфэсым хадзыгъагъ, къырамыгъэблэгъагъэхэу ащ хэлэжьагъэхэм япчъагъи джащ фэдиз хьазыр хъущтыгъэ. Адыгеим ипарламент изэхэщэн фэгъэхьыгъэ доклад шъхьаIэр къэзышIыгъагъэр А. Н. Абрэджыр ары. Р. А. Хъуажъыр адыгэхэм афэкIорэ Джэпсалъэм зэфэсым къыщеджэгъагъ.

Народнэ депутатхэм яхэку Совет изимычэзыу я VII-рэ сессиеу 1991-рэ илъэсым чъэпыогъум и 25-м щыIагъэм Адыгэ Республикэм ипарламент изэхэщэнкIэ зэфэсым унашъоу ыштагъэм къыдыригъэштагъ.

Ау депутатхэм къызэрашIошIыгъэу зэфэсым иунашъохэр бгъэцэкIэнхэр псынкIагъэп. АпэрэмкIэ, народнэ депутатхэм яхэку Совет ия VII-рэ сессие ыштэгъэ унашъор зыфэгъэхьыгъагъэр урыс, адыгэ депутатхэм япчъагъэ зэфэдизыныр — нэбгырэ 50 зырыз хъунхэр ары. Зэфэсыр зыкIэдэущтыгъэр адыгэ депутатхэмрэ нэмыкI лъэпкъхэм къахэкIыгъэхэм ядепутатхэмрэ япчъагъэ зэфэдизыныр ары. ЯтIонэрэмкIэ, зэфэсым ыпэкIэ агъэнэфэгъэгъэхэ койхэм къякIолIэн фэе хэдзэкIо пчъагъэмрэ ахэм ягъунапкъэхэмрэ зэхъокIыныгъэ афишIынэу хэдзынхэмкIэ Гупчэ комиссиер фэягъэп. Арыти, «Комитет-40» зыфаIорэм къыфэнэжьыгъагъэр адыгэхэм язэфэс икIэрыкIэу зэхищэжьыныр ары. Зэфэсым ия 2-рэ чэзыоу 1991-рэ илъэсым шэкIогъум и 16-м щыIагъэм адыгэхэм язэфэс игъэцэкIэкIо комитетэу (ИКСАН) нэбгырэ 15 зыхахьэрэр щыхадзыгъагъ, ыпэкIэ аштэгъэгъэ унашъохэр дэх имыIэу агъэцэкIэнхэм лъыплъэнэу зэфэсым ащ пшъэрылъ фишIыгъагъ.

Лъэпкъ (адыгэ) шъолъыркIэ зэджагъэхэр зэхащэнэу зэзэгъыгъагъэх. Адыгеим икъалэхэмрэ ирайонхэмрэ ягъэцэкIэкIо хабзэ ипащэхэм къызыдырагъэштэгъэ зэзэгъыныгъэм ИКСАН-ри къезэгъыгъагъ. ИКСАН-р зыхадзым «Комитет-40» зыфиIорэ общественнэ движениер зэхэкIыжьыгъагъ. ЫужыIокIэ Адыгэ Хасэм изэфэсэу 1993-рэ илъэсым игъэтхапэ щыIагъэм ИКСАН-м Iофэу ышIагъэмкIэ отчет къыщишIыжьи, иполномочиехэр ыгъэтIылъыжьыгъэх.

КъэIогъэн фае а лъэхъаным адыгэ лъэпкъым щыщ депутат 44-рэ зэрэхадзыгъагъэр, Адыгэ Республикэм и Къэралыгъо Совет — Хасэм идепутатхэм яхэдзынэу 2016-рэ илъэсым Iоныгъом и 18-м щыIагъэм республикэ парламентым ичIыпIэ 50-м щыщэу чIыпIэ 32-р адыгэхэм зэращафагъэшъошэгъагъэр.

Адыгеим икъэралыгъо тамыгъэхэм — къэралыгъо быракъым, гимным, гербым яштэнкIи Iофыбэ тиреспубликэ а лъэхъаным щызэшIуахыгъ. Адыгэ быракъэу Адыгеим икъэралыгъо тамыгъэу щытыщтым иэскизрэ имакетрэ научнэ лъапсэ къафэзышIынэу зыпшъэ ралъхьэгъагъэр Альмир ары. Адыгеим щыпсэурэ цIыф лъэпкъыбэмэ языкIыныгъэ итамыгъэу хъугъэ къэралыгъо быракъыр 1992-рэ илъэсым мэлылъфэгъум и 25-м аштагъ.

1992-рэ илъэсым ишышъхьэIу мазэ Грузиер Абхъазым зытебанэм, Абхъазым щыпсэухэрэ лъэпкъхэм адезгъэштэщт Комитетыр ащ лъыпытэу Адыгеим щызэхащэгъагъ. Абхъазым иIофхэм язытет дэгъоу щыгъуазэщтыгъэ Альмир а комитетым хэхьагъ. Ар Абхъазым кIуи, зэпэуцужьырэ лъэныкъохэр зэгъэшIужьыгъэнхэмкIэ фэлъэкIыщтыр зэкIэ ышIагъ. Адыгеим иапэрэ Президентэу А. А. Джарымэми а лъэхъаным Урысыем иIэшъхьэтетхэм зафигъази, Темыр-Кавказым ипащэхэм язэIукIэгъоу Ермэлхьаблэ щыкIуагъэм зэрэзекIощтхэмкIэ щызэдырагъэштэгъагъ. Абхъазым ишъхьафитыныгъэ къэзыухъумэгъэ добровольцэхэми яшIогъэшхо къызэрэкIуагъэр, Пшызэ шъолъыр ис къэзэкъхэм, ахэм яатаманэу, генералэу В. П. Громовым комитетым Iофтхьабзэу зэрихьэхэрэм къазэрадырагъаштэщтыгъэр къэIогъэн фае. Абрэдж Альмир идунай зэрихъожьыгъэм фэгъэхьыгъэ къэбар гухэкIыр зызэхехым, В. П. Громовым мыщ фэдэ тхыгъэ къысфигъэхьыгъагъ: «Казбек! Альмир иунагъуи, иIахьылхэми сызэрафэтхьаусыхэрэр сфяIожь. ЩымыIэжьым Тхьэм джэнэт лъапIэ къырет!»

Грузиемрэ Абхъазымрэ язэпэуцужьыныгъэ къыкIегъэчыгъэнымкIэ, Iофхэр зыпкъ игъэуцожьыгъэнхэмкIэ бэ зэрэзэшIуихыгъэр къыдалъытэзэ, Абхъазым и Президентэу В. Г. Ардзинба и УказкIэ А. Н. Абрэджым Абхъазым иорден къыфагъэшъошэгъагъ.

Абрэдж Альмир пенсием зэрэщыIэзи, абхъазхэмрэ адыгэхэмрэ яIофхэм афэгъэхьыгъэ научнэ сессие зэфэшъхьафхэм, общественнэ-политикэ Iофхэм чанэу ахэлажьэщтыгъ.

Абрэдж Альмир пстэуми цыхьэ афишIыщтыгъ. ТхьагъэпцIыгъэ хэлъыгъэп, нэфэрыIоу щытыгъ, ыгу илъыр занкIэу къыIощтыгъ.

Абрэдж Альмир унэгъо дахэ ышIагъ. Ишъхьэгъусэу Азэ — Инал-Ипа Ипполит ыпхъум гуманитар ушэтынхэмкIэ Адыгэ республикэ институтэу КIэрэщэ Тембот ыцIэкIэ щытым бзэмкIэ иотдел Iоф щишIагъ. Адыгэ-абхъаз-урыс гущыIалъэу Къ. Хь. Мэрэтыкъомрэ ежьыррэ 2013-рэ илъэсым къызэдыдагъэкIыгъэм, гущыIэ мини 10 фэдиз къызыдэхьагъэм иIахьышхо хишIыхьагъ. Зэшъхьэгъусэхэм акъоу Иландрэ апхъоу Саидэрэ дахэу зэдапIугъэх.

2017-рэ илъэсым мэзаем Азэ идунай ыхъожьыгъ. Альмири мэзэ заул ныIэп ащ кIэлъигъэшIэжьыгъэр.

Дунэе Адыгэ Хасэм, Къэбэртэе-Бэлъкъарым, Къэрэщэе-Щэрджэсым, хы ШIуцIэ Iушъом щыпсэухэрэ шапсыгъэхэм я Адыгэ хасэхэм ялIыкIохэр, къэзэкъхэр, Абхъазым щыщ лIыкIо куп А. Н. Абрэджыр иаужырэ гъогу агъэкIотэжьынэу Мыекъуапэ къэкIогъагъэх. Абхъазым и Президентэу Рауль Хаджимби шъыгъо телеграммэ къаригъэхьыгъагъ.

Адыгэхэм хъулъфыгъэ хьадэм кIэкIо шIуцIэ тырахъо хабзэ. АльмиркIи а хабзэр аукъуагъэп, ау адыгэ лъэпкъымкIэ ар зэрэзышъхьамысыжьыгъэр къыушыхьатэу кIакIом ышъхьагъ Адыгэ Республикэм и Къэралыгъо быракъ тырахъогъагъ.

ЧIэнагъэу тшIыгъэр зыфэдизыр уахътэ тешIэ къэс нахь къыдгурыIощт. Абрэдж Альмир ыцIэ Мыекъуапэрэ Хьатыгъужъыкъуаерэ яурамхэм ащыщ горэм фаусыныр, мыжъобгъу фагъэуцуныр тефэу сэлъытэ.

АЦУМЫЖЪ Казбек.

Тарихъ шIэныгъэхэмкIэ доктор.