Зэчый ялые зыхэлъ сурэтышI

Iоныгъом и 20-м АР-м и Лъэпкъ тхылъеджапIэ зэIукIэгъу фабэ щыIагъ. Ар творческэ цIыф гъэшIэгъонэу, архитекторэу, скульпторэу, усакIоу, Адыгэ Республикэм ыкIи Къэрэщэе-Щэрджэсым язаслуженнэ сурэтышIэу, УФ-м культурэмкIэ изаслуженнэ IофышIэу Бырсыр Абдулахь Мыхьамодэ ыкъор къызыхъугъэр илъэс 70-рэ (щылэ мазэм) зэрэхъугъэм фэгъэхьыгъагъ.

МэфэкI зэIукIэгъум хэлэжьагъэх IэпэIасэм игупсэхэм ащыщхэр, илэгъу-ныбджэгъухэр, республикэм иныбжьыкIэхэу АКъу-м искусствэхэмкIэ иинститутэу хэтым ыкIи искусствэхэмкIэ Адыгэ республикэ колледжэу У. Тхьабысымэм ыцIэ зыхьырэм ястудентхэр, тхылъеджэхэр.

Iофтхьабзэр къызэIуихыгъ Лъэпкъ тхылъеджапIэм иIофышIэу Кучмэз Аминэт. Творческэ зэIукIэгъум мурадэу иIэр зэлъашIэрэ адыгэ сурэтышIым итворчествэ нахь куоу къафиIотыкIыныр ыкIи щысэшIумкIэ ныбжьыкIэхэр пIугъэнхэр арэу зэрэщытыр къыIуагъ.

МэфэкIыр зэрищагъ искусствоведениемкIэ кандидатэу, Урысыем исурэтышIхэм я Союз хэтэу Къуекъо Марыет.

Бырсыр Абдулахь илъэхъан ицIыф хьалэмэтэу зэрэщытыр, ныбжьыкIэхэм ащ упчIэхэр ратынхэ зэралъэкIыщтым анаIэ тыраригъэдзагъ. Абдулахь зэчый гъэшIэгъон зэриIэр, зэрэсурэтышI иныр игущыIэ къыхигъэщыгъ.

— Живописым, графикэм язакъоп, архитектор, скульптор, усакIо, орэдыIу, артист, сурэтышI-гъэуцуакIу ыкIи лъэшэу дэгъоу тхылъхэри спектаклэхэри егъэкIэракIэх, — къыIуагъ Марыет. — Шэуджэн районым ит къоджэшхоу Хьакурынэхьаблэ гъэсэгъэ-еджэгъабэр — шIэныгъэлэжь 80 Iэпэ-цыпэр къызыдэхъухьагъэм щапIугъ, Абдулахь итворчествэ лъэпкъ фольклорым пытэу епхыгъ, ащ къыхэщыгъэ сюжетхэмкIэ ыкIи адыгэ тарихъ лъапсэмкIэ исурэт-IэшIагъэхэр зэлъыпкIагъэх.

— Ленинград дэт живописым, скульптурэм ыкIи архитектурэм яинститутэу И. Е. Репиным ыцIэкIэ щытым щеджагъ. Хэкум лъэпкъ кадрэхэр ищыкIэгъагъэх, Адыгеим къэкIожьыгъ илъэпкъ фэлэжьэнэу ыкIи ар къыдэхъугъ. ЩыIэкIэ-псэукIэр ришIыкIыпэу, рилъэгъукIэу, лъэхъанхэр иIэшIагъэхэмкIэ егъэунэфых, — къыхигъэщыгъ Къуекъо Марыет. — ГущыIэм пае, «Адыгэ мэфэпчъыр» — ащкIэ апэрэу адыгэ мазэхэм ацIэхэр хэти тшIэжьыгъэх, саугъэтэу «ЗыкIыныгъэр ыкIи зэгурыIоныгъэр» зыфиIоу республикэ филармонием ыпашъхьэ итыр, мэщытыр зэнэкъокъу шIыкIэм тетэу ышIыгъэх, джащ фэдэу Адыгэ Республикэм и Къэралыгъо тамыгъэхэм якъыхэхын-гъэхьазырын хэлэжьагъ ыкIи Абдулахь иIофшIагъэхэр къащыхахыгъэх.

Сэнэхьатым имызакъоу, зэкIэ искусствэм ылъэныкъо зэфэшъхьафхэмкIэ шIэныгъэшхорэ амал-къулайныгъэ инырэ зэрэIэкIэлъхэр, лъэпкъ фольклорыр зэрилъапIэр, тарихъым дэгъоу зэрэфэнэIуасэр ыкIи ежь ыгукIэ шIоигъоу ренэу Абдулахь шIэныгъакIэхэм зэралъыкIорэр, зэрэмыпшъыжь IофшIакIор къыIуагъ.

Урысые Федерацием изаслуженнэу, АР-м инароднэ артистэу Зыхьэ Заурбый игуапэу зэIукIэгъум хэлэжьагъ ыкIи къыщыгущыIагъ.

— Илъэс 45-кIэ узэкIэIэбэжьмэ, Краснодар тыщеджэзэ тыщызэрэшIагъ, — еIо Заур, — Абдулахь ымышIэрэ ишIэжь хэмытрэ щыIэп. Ленинград еджакIо кIон мурад зэриIэр къыIогъэ къодыеу дзэм ащи къулыкъур ыхьыгъ, ащ джыри нахь теубытагъэ къыхилъхьагъ. ЗэриIогъагъэу, Урысыем ианахь тарихъ къэлэшхо кIуагъэ ыкIи Ленинград иапшъэрэ еджэпIэшхо сурэтшIынымкIэ щеджагъ. Ежь Тхьэм зэчый хэлъэу къыгъэхъугъ, ар игъорыгъоу къыхэкIыжьи, шIэныгъи, IэпэIэсагъи, гупшысэкIэ амалыби ыгъотыгъ. СурэтышI къодыеп Абдулахь — архитектор, ешIых анахь мэхьанэ зиIэ объектхэр, усакIу, иадыгабзэ къабзэ, куу, гъэшIэгъоны, апэрэ адыгэ художественнэ фильмэу «Гугъэм имэзах» зыфиIорэм игъэкIэрэкIэкIуагъ, игъэуцокIуагъ, ти Адыгэ театрэ исценэ щагъэуцугъэхэ IофшIагъэхэми — спектаклэхэми ахэлажьэуи ыкIи ахэр ыгъэдахэхэуи къыхэкIыгъ. Адыгэ орэдыжъхэр хьакIэщ къэIуакIэм тетэу мэкъэ гохькIэ къеIох, сэмэркъэур икIас, хэзагъэ, ежьыри ащ фэIаз, арышъ, хэбдзын хэлъэп тиныбджэгъу, уехъопсэнэу щыт нахь. Унэгъо дахэ иI, ыпхъу-ыкъохэм ясабыйхэри ыгъэуджыгъэх. ЦIыф Iуш Iае хъурэп, сикIас зэчый гъэнэфагъэ зыхэлъхэр. НыбжьыкIэхэм ясIо сшIоигъу: тхылъхэм бэу шъуядж, ахэм яджэрэм къыгъотыщт игъогуи, зытегъэпсыхьагъэри.

Зыхьэм ипсалъэ икIэухым ныбджэгъум творческэ гъэхъэгъакIэхэмкIэ, псауныгъэкIэ фэхъохъугъ.

ЗэIукIэгъум щыIагъ ыкIи ныкъылъфыгъэ шым фэгъэхьыгъэ псэлъэ фабэ къышIыгъ Абдулахь ышыпхъоу Хъаджэт. Ар исэнэхьаткIэ кIэлэегъадж, Адыгэ къэралыгъо институтым IэкIыб къэралыгъуабзэхэмкIэ ифакультет къыухыгъ:

— Сигуапэ мыщ фэдэу сшы уасэ фэшъушIэу шъукъызэрэфызэхэхьагъэр, Лъэпкъ тхылъеджапIэм иIофышIэхэу мэфэкIыр зэхэзыщагъэхэми ныбжьыкIэхэми сышъуфэразэу «тхьашъуегъэпсэу» къышъосэIо.

Ащ пыдзагъэу, зимэфэкI дахэ хэзгъэунэфыкIырэ ышынахьыжъ розэ къэгъэгъэ Iэрамышхор ритыгъ.

— Адыгэ унагъо тыщапIугъ, бын Iужъоу тыщытыгъ. Ау зэкIэми тызэгурыIощтыгъ, ны-тыхэм къытаIорэр зэхэтхыщтыгъ, тшIэщтыгъ. Абдулахь (непи сэгъэшIэгъожьы) тянэ-тятэхэмкIэ хъупхъэ дэдагъ, хэтэ джэдэжъыр пчэдыжьым къыкIэтаджэти, зы пыIухьэ фимышIэу, натрыф лъапсэ пэпчъ фэсакъэу IэкIэ ыгъэкъабзэзэ зэрипкIэщтыгъэр сынэгу къыкIэуцожьы. ТикIэлэгъу уахътэ къытэтэкъохыжьэу зэкIэ щымыIагъэми, гукIэгъу-шIулъэгъукIэ пкIэгъагъэ, зэрэтэмашъхьэу, зэрэчылэу типIуныгъэ къыхэлажьэщтыгъэх, тэри тыдаIощтыгъ. Гъэмэфэ зыгъэпсэфыгъохэм тигуапэу Фарзэ тыхэсыщтыгъ. Абдулахь нэпкъ лъагэмкIэ кIоти, псым икуупIэм щынэ ымышIэу къыхапкIэщтыгъ, аузэ щыIэныгъэм ыпсыхьагъ, егугъоу еджагъ, Ленинград еджэпIэшхор къыщиухыгъ, ащ къычIитIупщыгъэхэм анахь дэгъухэм ащыщ хъугъэшъ, сырэгушхо, — къыIуагъ.

ЗэлъашIэрэ артистэу Кукэнэ Мурат игуапэу зэIукIэгъур лъигъэкIотагъ.

— Непэ тызтегущыIэрэр цIыфышхо акъылышIу, Ленинград икультурэ гъэшIэгъон хэтыгъ, еджагъ, гъэсагъэ, сурэтышI цIэрыIу. Адыгэ лъэпкъым ыкъо шъыпкъ: ешIэ адыгабзэр дэгъоу, мэусэ, сурэт ешIы, зэкIэ лъэпкъым ышъхьэ къырыкIуагъэр, исурэтхэр IэкIыб къэрал 11-мэ ямузейхэм ачIэлъых, ышъхьэкIэ иIэшIагъэхэмкIэ къэгъэлъэгъоныбэ дэгъу зэхищагъ. Творчествэр зэфэдэкIэ ыпкъынэ-лынэ хэлъ, зэрэфаеу тыди хэзэгъэн елъэкIы. Адыгэ театрэм исценэ илъэс 40-м темыкIырэ спектаклэу «Псэлъыхъохэр» дгъэуцугъакIэу (Шыупащэ ироль къэзышIыщтыгъэ артистыр IукIыжьи, нэмыкI тищыкIагъэ зэхъум), тиныбджэгъу сурэтышI Абдулахьэу мы шъуапашъхьэ исыр къезэгъи, ролыр къышIыгъагъ зы тхьамафэкIэ ыгъэхьазыри, арышъ, артист сэнэхьатри фэхымэп. Исурэтхэр пIомэ, шъуи купкIи яI, темэ зэфэшъхьаф гъэшIэгъонхэр къызэIуахых, иных, бжьышIох. Щэч хэлъэп, зэчый ялые зэрэхэлъым урыгушхонэу щыт, — къыIуагъ, псауныгъэкIэ, тхъагъокIэ къыфэлъэIуагъ.

Мурат юбилярым ыкIи мэфэкIым хэлажьэхэрэм гитарэм къыдыригъаIозэ Б. Окуджава иорэд къафиIуагъ.

Ныбджэгъуныгъэм, цIыфыгъэм, IэпэIэсагъэм ямэхьанэ кIигъэтхъэу къэгущыIагъ Ленинград апшъэрэ еджапIэм мэз IофхэмкIэ щеджагъэу, Абдулахь дэгъоу зышIэу, лъытэныгъэ фэзышIэу Болэкъо Аслъан.

— Адыгэ унэгъо зэгурыIом къихъухьэгъэ Абдулахь ежьы-ри, ыш-ышыпхъухэм афэдэу, лъэпкъ гупшысэр зылэжьыщт сурэтышI хъугъэ. СурэтшIыным иамал пстэури, илъэныкъо зэфэшъхьафыби ыIэ къыригъэхьагъ. Еджэгъэ къодыеп, епщэжьыгъ зыфаIохэрэм ащыщ. Зыгорэм ебгъэпшэнэу щымытэу, философ ин Абдулахь, — къыIуагъ Аслъан ыкIи ащ зыфигъази фэхъохъугъ: — Сыдрэ Iофи акъыли, шIыкIи, пси хэолъхьэ, а зэкIэми акIыIужьэу сэмэркъэу къабзэми, хьалэлыми уфэгъэсагъ. Шъуиунагъо, уянэ-уятэхэм дахэу шъуагъэсагъ, цIыфыгъэм шъуфапIугъ. Джы зафэу адыгэ лъэпкъым уфэлажьэшъ, уузынчъэу гъэ мин огъашI!

Творческэ зэIукIэгъум хэлажьэхэрэр зэпыупIэхэм фильмэ кIэкIэу Бырсыр Абдулахь ехьылIагъэм рагъэплъыгъэх. IэпэIасэм ищыIэныгъэ ыкIи итворчествэ къизыIотыкIырэ тхылъ къэгъэлъэгъонэу «Художник особого дарования» зыфиIорэм, ар зыгъэхьазырыгъэу, тхылъеджапIэм исектор ипащэу ГъукIэлI Фатимэ IупкIэу къытегущыIагъ. Къоджэ орэдхэмкIэ картинэ 42-у ышIыгъэм анаIэ тыраригъэ-

дзагъ, Абдулахь иусэ тхылъэу «ТхьачIэгъ» зыфиIорэм къыщыуцугъ, ащ дэтхэм ащыщ уситIу Фатимэ къяджагъ. ШыкIэпщынэо кIэлэ IэпэIасэу Нэгъой Заур къыдеозэ, Абдулахь къоджэ орэдыжъ заулэ къыIуагъ, ахэм цIыфхэр ягуапэу ядэIугъэх, Iэгу афытеуагъэх. Адыгэ лъэпкъым хьалэлэу фэлэжьэрэ сурэтышI цIэрыIоу Бырсыр Абдулахь мэфэкIым хэлэжьэгъэ пстэумэ ыкIи зикIасэхэм ацIэкIэ «тхьауегъэпсэу!» раIуагъ.

НыбжьыкIэхэми упчIэ заулэкIэ IэпэIасэм зыфагъэзагъ, джэуапхэри агъотыгъэх.

МАМЫРЫКЪО Нуриет.

Сурэтхэр Iэшъынэ Аслъан тырихыгъэх.