Зэхэфыныр шъхьэихыгъэу щытыным фэIорышIэ

Непэ Натусе хьыкумышIхэм яятIонэрэ квалификационнэ класс иI. АР-м и Апшъэрэ хьыкум и Тхьаматэу В. Лебедевым иунашъокIэ «Хьыкум системэм иIофышIэ гъэшIуагъ», УФ-м ихьыкумышIхэм ясовет ипрезидиум иунашъокIэ УФ-м ихьыкумышIхэм ясовет ибгъэхалъхьэу «За служение правосудии» АР-м и ЛIышъхьэ и УнашъокIэ «АР-м изаслуженнэ юрист» зыфиIохэрэр къыфагъэшъошагъэх. Ащ нэмыкIэу АР-м и Апшъэрэ хьыкум и Президиум хэт ыкIи АР-м ихьыкумышIхэм я Совет ипащ. Пшъэрылъэу къыфагъэуцугъэр щытхъу хэлъэу егъэцакIэ ыкIи республикэм ихьыкум сообществэ хэтхэмкIэ шъхьэкIэфэныгъэр къылэжьыгъ.

Урысыем хьыкум зэхъокIыныгъэу щыхъугъэм илъэбэкъу шъхьаIэу щыт къэралыгъом ихьыкумышIхэр зэкIэ зэхагъэхьажьхи, сообществэ зыкI зэрашIыжьыгъэр. Хьыкум сообществэм иIофыгъохэр зэхифынхэу ыкIи ахэм яшIоигъоныгъэхэр нэмыкI къэралыгъо хэбзэ къулыкъухэм къыщигъэлъэгъонхэу, илъэс 25-кIэ узэкIэIэбэжьмэ, УФ-м ихьыкумхэм я Совет зэхащагъ. Шъолъыр пэпчъ хьыкумхэм ясоветхэр ащэлажьэх. Республикэ хьыкум къулыкъум исообществэ пшъэрылъэу непэ иIэхэм ыкIи граждан обществэм иинститутхэм зэрадэлажьэхэрэм афэгъэхьыгъэу гущыIэгъу тыфэхъугъ Адыгеим ихьыкумышIхэм я Совет итхьаматэу, АР-м изаслуженнэ юристэу Бзэджэжъыкъо Натусе Шыхьам ыпхъум.

— Къэралыгъом ихьыкумхэр зэкIэ зэзыпхыхэрэ къулыкъу закъоу щыIэр хьыкумышIхэм я Cовет ары. Сыд фэдэ пшъэрылъха ащ иIэхэр ыкIи сыдэущтэу иIофшIэн ыгъэпсыра?

— Хьыкум къулыкъум исообществэ игъэпсын лъапсэ фэхъугъэр 1989-рэ илъэсым СССР-м и Законэу «СССР-м ихьыкумышIхэм ястатус» зыфиIорэм хэхьэу хьыкумхэм яконференцие зэрэзэхащагъэр ары. 1991-рэ илъэсым хьыкумышIхэм яа 1-рэ Зэфэс щыIагъ. Ащыгъум хьыкумышIхэм я Совет зэхащэнэу унашъо ашIыгъагъ. 1993-рэ илъэсым хьыкумышIхэм яя 2-рэ Зэфэсэу щыIагъэм хьыкумышI сообществэм икъулыкъу шъхьаIэу УФ-м ихьыкумхэм я Совет зэхащагъ. Адыгэ Республикэм ихьыкумышIхэм я Совет иапэрэ зэхэсыгъо 1993-рэ илъэсым щыIагъ. Охътэ зэкIэлъыкIохэм ащ ипэщагъэх Трахъо Аслъан, Владимир Ткаченкэр, Набэкъо Аслъанхъан, Ольга Кулинченкэр, нэмыкIхэри. Советым иIофшIэн зыфэгъэзэгъагъэр хьыкумыр зыми емыпхыгъэу гъэпсыгъэныр, хьыкумхэм хэукъоныгъэу ашIыхэрэм анаIэ тырадзэныр, хьыкумышIхэм ясэнэхьаткIэ IэпэIэсэныгъэу яIэм хэгъэхъогъэныр, хьыкум процессым хэлажьэхэрэм апае правосудиер зэIухыгъэу щытыным фэIорышIэныр, нэмыкIхэри.

Илъэси 4 пэпчъ Советым хэтыщхэр конференцием икIэрыкIэу щыхадзыжьых. Хэбзэгъэуцугъэм къызэрэдилъытэу, илъэсым плIэгъогогъом нахь мымакIэу зэхэсыгъохэр зэхащэх. Адыгеим ихьыкум сообществэ иIофшIэн шIуагъэ къытэу зэрэзэхищэрэм ишыхьат зэхэсыгъо пчъагъэу яIагъэм. БлэкIыгъэ илъэсым ащ фэдэ зэхэсыгъо 18 рагъэкIокIыгъ, шапхъэу щыIэхэм а пчъагъэр фэдитфыкIэ анахьыб. Адыгеим ихьыкумышIхэм я Совет илъэсым Iофыгъо 50 — 60 зэхефы. Iофыгъохэм язэшIохынкIэ Советым епхыгъэхэу коррупцием пэшIуекIогъэнымкIэ, хьыкум этикэм иIофыгъохэмкIэ, хьыкумышIхэм ыкIи хьыкум аппаратым IофышIэхэм яфитыныгъэхэр ыкIи яшIоигъоныгъэхэр къэухъумэгъэнхэмкIэ хэушъхьафыкIыгъэ комиссиехэм Iоф ашIэ.

— Хьыкум сообществэм икъулыкъу шъхьаIэу Урысыем ихьыкумышIхэм я Совет хэбзэгъэуцугъэхэм ыкIи унашъохэм язэхэгъэуцон дэлажьэ. ХьыкумышIхэм яшъолъыр Совети хэбзэгъэуцугъэм изэхэгъэуцон хэлажьа?

— УФ-м ихьыкумышIхэм я Совет иIофшIэн иапэрэ уцугъо шэпхъэтворческэу щыт. Ащ пшъэрылъ шъхьаIэу иIэхэр непэкIэ зэхъокIыгъэхэп, зэпхыныгъэр ыкIи зэдэштэныгъэр Советым иIофшIэн шъхьаIэхэм ащыщ. Хабзэм къызэриIорэмкIэ, хьыкум сообществэм икъулыкъухэм яIофшIэнкIэ опытэу аIэкIэлъыр Урысыем ихьыкумышIхэм я Совет зэфехьысыжьы ыкIи зэлъарегъашIэ, яIофшIэн кIэу къыхэхьагъэхэр зэрагъашIэ, ежь Советым япащэхэр УФ-м и Федеральнэ ЗэIукIэ федеральнэ бюджетым фэгъэхьыгъэ федеральнэ хэбзэгъэуцугъэм ипроект итегущыIэн хэлажьэх. Хьыкумхэм яIофшIэн епхыгъэ хэбзэ проект анахь шъхьаIэхэм хьыкумышIхэм я Урысые зэфэс изэхэсыгъохэм щахэплъагъэх. ХьыкумышIхэм яшъолъыр зэфэхьысыжь-хэдзын конференциехэм субъект пэпчъ яделегатхэр хадзых. АдыгеимкIэ апэу хадзыгъагъэх А. Голубевыр, С. Едыджыр, З. Нэхаир, А. Честнейшэр.

2000-рэ илъэсым УФ-м ихьыкумышIхэм я Совет апэу хэхьагъ АР-м и Апшъэрэ хьыкум и Тхьаматэу Трахъо Аслъан. А уахътэм къыщегъэжьагъэу Урысыем ихьыкумышIхэм я Совет изэхэсыгъохэм ар ахэлажьэ, федеральнэ мэхьанэ иIэу Адыгеим ихьыкум системэ ащ къыщегъэлъагъо.

— Непэрэ мафэхэм хьыкум сообществэмкIэ мэхьанэ зиIэ гумэкIыгъоу къэуцухэрэр сыд фэдэха, ахэм язэшIохын хьыкумышIхэм я Совет сыдэущтэу дэлажьэра?

— Хьыкум системэр нахьышIу пшIын плъэкIыщтэп шIыкIакIэу щыIэхэр умыгъэфедэхэу, арышъ, хьыкумыр къэбархэмкIэ зэIухыгъэу щытыным апэрэ илъэсэп хьыкум сообществэм ынаIэ зытыригъэтырэр. Информационнэ технологиер къызежьагъэм къыщыублагъэу хьыкум системэр зэIухыгъэ хъугъэ. Интернетыр къызфагъэфедэзэ мыщ зыкъыфэзыгъазэхэрэм япчъагъэ илъэс къэс хэхъо. Процессуальнэ документхэм электроннэ гъэпсыкIэ яIэу хьыкумым фагъэхьынхэ амал цIыфхэм яIэ хъугъэ. Анахь мэхьанэшхо зэратырэ Iофыгъохэм ащыщ цIыфхэмкIэ правосудиер зэIухыгъэу ыкIи зыпари пэрыохъу къафэмыхъоу ахэм зафагъэзэн алъэкIынэу гъэпсыгъэныр. Ащ нэмыкIэу хэбзэгъэуцугъэу щыIэм къызэрэдилъытэу къэбар зэпхыныгъэ тедзэу СМС-мэкъэгъэIур хьыкумышIхэм къызфагъэфедэным мэхьанэшхо раты. Хьыкумым Iофыр зэхифын хъумэ, мафэу ыкIи уахътэу ар зыщыIэщтыр мобильнэ телефоныр е Интернетым исайт къызфагъэфедэхэзэ цIыфхэм макъэ арагъэIу. Электроннэ хьыкум документхэр ухъумэгъэнхэм фэIорышIэрэ амалхэр агъэпсых. 2018-рэ илъэсым мэкъуогъум къыщегъэжьагъэу хьыкумым Iофыр зэрэзэхифырэр тезытхэщт аудиопрограммэхэр агъэфедэнхэ гухэлъ щыI. Зы лъэныкъомкIэ, мыщ ахъщэ макIэп пэIухьащтыр, ау ащ хьыкумыр зыми емыпхыгъэу, цIыфым ифитыныгъэхэр къэухъумэгъэнхэмкIэ амал тедзэхэр иIэхэу ешIы. Непэ хьыкум системэм интернет-сайтхэр, информационнэ киоскхэр ыкIи таблохэр, видеозэпхыныгъэм исистемэхэр имыIэхэу иIофшIэн ыгъэпсыныр къины къыщыхъущт.

— Къэралыгъо къулыкъухэм янахьыбэм яIофшIэн хахьэхэрэм ащыщ граждан обществэм иинститут зэфэшъхьафхэм зэпхыныгъэ адыряIэныр. Адыгеим ихьыкумышIхэм я Совет организациехэм ыкIи общественностым сыдэущтэу адэлажьэра?

— Хьыкум сообществэм икъулыкъу иIофшIэн зэIухыгъэу щыт. Урысыем ихьыкумышIхэм я Совет Интернетым сайт щыриI, къулыкъум епхыгъэ документхэр ыкIи чIыпIэ подразделениехэм яIофшIэн епхыгъэ къэбархэр ащ итых. КъэпIон хъумэ, хьыкум къулыкъухэм якъэбар зэIухыгъэу, правосудиер шъхьэихыгъэу щытыным ыкIи шъыпкъагъэ хэлъэу хьыкумышIхэм яIофшIэн къэбарлъыгъэIэс амалхэм къыхаутыным республикэм мэхьанэшхо щыраты. Ащ нэмыкIэу судьяхэм унашъоу ашIыгъэхэр Адыгэ Республикэм и Апшъэрэ хьыкум, къэлэ ыкIи район хьыкумхэм ясайтхэм къарэхьэх.

2006-рэ илъэсым къыщыублагъэу республикэм ихьыкумышIхэм ясайт Iоф ешIэ. Ащ ыпэкIэ Советым иунашъокIэ илъэс къэс пресс-конференциехэр, Iэнэ хъураехэр, творческэ зэнэкъокъухэр зэхащэхэу аублагъ. ХьыкумышIхэм анахьэу анаIэ зытырагъэтырэр социальнэ лъэныкъо зиIэ даохэм, хэбзэ зэфыщытыкIэу унагъом илъхэм, чIыфэтыным алъэныкъокIэ хабзэу щыIэхэм, IофшIэнымкIэ ыкIи пенсиехэмкIэ хэбзэгъэуцугъэр зэрагъэцакIэрэм, щэфакIохэм яфитыныгъэхэр къэухъумэгъэным яIофыгъохэр ары.

Ведомственнэ журналэу «Судебный вестник Адыгеи» зыфиIорэр къыдэкIы. Адыгеим ифедеральнэ ыкIи зэгъэшIужь хьыкумышIхэр зыхэлэжьэгъэхэ тхыгъэ пчъагъэхэр ащ къыдагъэхьагъэх, хэбзэшIэныгъэм иурокхэр ыкIи Iэнэ хъураехэр кIэлэеджакIохэм, студентхэм афызэхащэх. КIэлэцIыкIухэм яфитыныгъэхэр къэухъумэгъэнхэмкIэ АР-м и Уполномоченнэ къыхагъэлажьэзэ творческэ зэнэкъокъухэр ренэу зэхащэх. Джащ фэдэу гъэрекIо кIэлэцIыкIу усакIохэм язэнэкъокъоу «Спасибо за Победу», сурэтышI ныбжьыкIэхэм язэнэкъокъоу «Судья 21 века» зыфиIохэрэр, спорт зэнэкъокъухэр рагъэкIокIыгъэх.

Ащ нэмыкIэу шIушIэ Iофтхьабзэхэм хьыкум сообществэр ахэлажьэ, кIэлэцIыкIу ибэхэр, зянэ-зятэхэр зышъхьащымытыжь сабыйхэр зыщаIыгъырэ унэхэм еблагъэх, шIухьафтынхэр афашIых. Джащ фэдэу хьыкумышIхэм яIофшIэгъугъэхэу зипсауныгъэ зэщыкъуагъэхэри янэплъэгъу рагъэкIыхэрэп, IэпыIэгъу афэхъух. Илъэс къэс Советскэ Союзым и ЛIыхъужъэу Андырхъое Хъусенэ ыцIэ зыхьырэ фондэу «ТекIоныгъ» зыфиIорэм хьыкумышIхэм къаугъоигъэ ахъщэр агъэхьы.

— Хьыкум сообществэмкIэ непэ сыд фэдэ гумэкIыгъо шъхьаIэха къэуцухэрэр, ахэм язэшIохын хьыкумышIхэм я Совет сыдэущтэу дэлажьэра?

— ХьыкумышIхэм я Совет пшъэрылъэу иIэр хьыкум хабзэм лъытэныгъэу ыкIи шъхьафитыныгъэу иIэр гъэпытэгъэныр ары. Арэу щытми, зыщыбгъэгъупшэ хъущтэп, хьыкум хабзэм лъытэныгъэ зиIэщтыр обществэм цыхьэ къыпфишIы зыхъукIэ ары. Хьыкум сообществэм икъулыкъухэмкIэ ащ мэхьанэшхо иI. ГъэрекIо республикэ юрисдикцием ихьыкумхэм аныбжь илъэс 95-рэ зэхъум, Адыгеим ихьыкумышIхэм я Совет икIэщакIоу «ШIэжьым и Тхылъ» къыдагъэкIыгъ. Ащ дэхьагъэх хьыкумышIхэм ыкIи хьыкум системэм иветеранхэм ацIэхэр. Ахэр Наурзэ Борис, Делэкъо Ерстэм, Трахъо Аслъан, Бэрэтэрэ ТIалый, Мэзыужьэкъо Нурбый, нэмыкIхэри. Ахэр тэркIэ щысэтехыпIэу щытых.

КIАРЭ Фатим.